O'RTA OSIYODA NEOLIT INQILOBI: JOYTUN, KALTAMINOR VA HISOR MADANIYATLARI MISOLIDA

226 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc O‘RTA OSIYODA NEOLIT INQILOBI: JOYTUN, KALTAMINOR VA HISOR MADANIYATLARI MISOLIDA Savriddinova Sitora O’ktamjon qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi E-mail: SitoraSavriddinova Ibrohimov Jasurbek Isroil o’g’li Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi E-mail: ibrohimovjasurbek414. https://doi.org/10.5281/zenodo.17733998 Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqola insoniyat tarixidagi eng muhim burilish nuqtalaridan biri – Neolit davrida (mil.avv. V–III ming yilliklar) yuz bergan ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy transformatsiyalarni Oʻrta Osiyo manzilgohlari misolida tahliI qiladi. Tadqiqot “Neolit inqilobi” deb ataluvchi, taqsimlovchi (ovchilik-termachilik) iqtisodiyotdan ishlab chiqaruvchi (dehqonchilik va chorvachilik) iqtisodiyotga oʻtish jarayonining Oʻrta Osiyoning turli geografik mintaqalarida (Joytun, Kaltaminor, Hisor madaniyatlarida) qanday namoyon boʻlishini solishtirma-tarixiy tahliI metodi yordamida oʻrganadi. Tadqiqot shuni koʻrsatadiki, bu oʻtish bir xil tezlik va darajada emas, balki mahalliy ekologik sharoitlar bilan belgilanib, turli xoʻjalik madaniyatlarini vujudga keltirgan. Maqolada, ayniqsa, doimiy oʻtroqlikning shakllanishi, ortiqcha mahsulotning paydo boʻlishi va bu hodisalarning mulkiy tengsizlik, ijtimoiy tabaqalanish va dastlabki sivilizatsiya shakllari uchun zamin yaratishdagi ahamiyati taʼkidlangan. Kalit soʻzlar: Neolit inqilobi, Oʻrta Osiyo, Joytun madaniyati, Kaltaminor madaniyati, Hisor madaniyati, ishlab chiqaruvchi xoʻjalik, oʻtroqlik, arxeologiya, sivilizatsiya shakllanishi. Annotation: This scientific article analyzes one of the most significant turning points in human history — the Neolithic period (5th–3rd millennia BCE) — by examining the socio-economic and cultural transformations that took place in the settlements of Central Asia. The research investigates, through the comparative-historical method, how the process known as the “Neolithic Revolution” — the transition from an extractive economy (hunting and gathering) to a productive economy (agriculture and animal husbandry) — manifested itself in different geographical regions of Central Asia (such as the Jeytun, Kaltaminor, and Hissar cultures). The study demonstrates that this transition did not occur at the same pace or level everywhere, but rather was determined by local environmental conditions, which led to the emergence of diverse economic cultures. The article particularly emphasizes the formation of permanent settlements, the appearance of surplus production, and the significance of these phenomena in laying the groundwork for property inequality, social stratification, and the earliest forms of civilization. Keywords: Neolithic Revolution, Central Asia, Jeytun culture, Kaltaminor culture, Hissar culture, productive economy, sedentism, archaeology, formation of civilization. Аннотация: В данной научной статье анализируется один из важнейших переломных моментов в истории человечества — неолитический период (V–III тысячелетия до н.э.) — на примере социально-экономических и культурных трансформаций, происходивших на территории Средней Азии. Исследование, опираясь на сравнительно-исторический метод, рассматривает, как процесс, известный как «неолитическая революция» — переход от присваивающего хозяйства (охоты и собирательства) к производящему хозяйству (земледелию и скотоводству) — проявлялся в различных географических регионах Средней Азии (в культурах Джейтун, Кальтеминар и Гиссар). Результаты исследования показывают, что этот переход происходил не с одинаковой скоростью и не на одном уровне, а определялся местными экологическими условиями, что привело к формированию различных 227 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc хозяйственных культур. Особое внимание в статье уделено становлению оседлого образа жизни, появлению избыточного продукта и значению этих процессов в формировании имущественного неравенства, социальной стратификации и первых форм цивилизации. Ключевые слова: неолитическая революция, Средняя Азия, джейтунская культура, кальтеминарская культура, гиссарская культура, производящее хозяйство, оседлость, археология, формирование цивилизации. 1. Kirish. Neolit davri insoniyat tarixida chuqur kvalitativ oʻzgarishlar bilan ajralib turadigan, Paleolit va Mezolit epoxalaridan keyingi muhim bosqich hisoblanadi. Bu davr oʻzining eng muhim hodisasi – “Neolit inqilobi” (G. Chayld atamasi) tufayli jamiyat taraqqiyotiga asosiy burilishni keltirib chiqardi. “Neolit inqilobi” deganda, asosan, yovvoyi oʻsimlik va hayvonlarni xonakilashtirish orqali amalga oshirilgan, taqsimlovchi xoʻjalik turidan ishlab chiqaruvchi xoʻjalikka oʻtish tushuniladi. Bu oʻzgarish nafaqat oziq-ovqat manbalarini barqarorlashtirdi, balki aholining doimiy joylarda yashashiga (otroqlashuv), aholi sonining koʻpayishiga, yangi texnologiyalarning (kulolchilik, toʻqimachilik) paydo boʻlishiga va ijtimoiy tuzilmaning murakkablashuviga olib keldi. Oʻrta Osiyo hududi ushbu global jarayonni oʻrganish uchun nodir imkoniyat yaratadi, chunki u bir vaqtning oʻzida oʻtroq dehqonchilik, baliqchilik va ovchilik asosidagi turli iqtisodiy madaniyatlar vujudga kelgan markaz boʻlgan. Olimlarning taʼkidlashicha, aynan Neolit davrida tosh qurollarni ishlov berishning yangi usullari (silliqlash, parmalash) oʻzlashtirilib, keyingi iqtisodiy rivojlanish uchun zarur boʻlgan texnologik zamin yaratilgan [1, B. 69]. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi Oʻrta Osiyoning uchta yirik Neolit madaniyati – Joytun, Kaltaminor va Hisor madaniyatlarining xoʻjalik turi, turar joylari, madaniy xususiyatlari va ularning mintaqaviy sivilizatsiya shakllanishiga qoʻshgan hissasini ikkilamchi manbalar asosida solishtirmatahliI qilishdan iborat. 2. Metodologiya. Tadqiqot solishtirma-tarixiy tahliI metodiga asoslanadi. Ushbu metod Oʻrta Osiyoning turli geografik va iqlim sharoitlarida joylashgan Neolit madaniyatlarining xususiyatlarini qiyosiy oʻrganish, ularning oʻxshash va farqli jihatlarini aniqlash imkonini beradi. Tadqiqot jarayonida tarixiy-tanqidiy yondashuv qoʻllanilib, V. Masson, A. Asqarov, Ya. Gʻulomov, M. Joʻraqulov kabi yetakchi olimlarning monografiyalari va ilmiy maqolalari asosida arxeologik maʼlumotlar (turar joy qoldiqlari, qurollar, sopol idishlar, qabrlar) tahliI qilindi va ularning ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati ochib berildi. Metodologiyaning markazida har bir madaniyatning atrofmuhitga moslashuvi na bu moslashuvning ularning iqtisodiy modeli va ijtimoiy tuzilishiga taʼsirini oʻrganish yotadi. 3. Natijalar va muhokama. Janubiy Oʻrta Osiyoning oʻtroq dehqonchilik markazi: Joytun madaniyati. Joytun madaniyati (mil.avv. VI–V ming yilliklar) janubiy Turkmanistonda, Kopetdogʻ etaklarida vujudga kelgan boʻlib, Oʻrta Osiyoda Neolit inqilobining eng yorqin namunasidir. Bu madaniyat Yaqin Sharqning ilk dehqonchilik markazlari (masalan, Jarmo) bilan bevosita aloqada boʻlganligi bilan ajralib turadi [2, B. 42-45]. Arxeologik qazishmalar Joytun makonlarida somonli loydan (paxsa) qurilgan, doimiy yashash uchun moʻljallangan uylar qoldiqlarini ochib bergan. Bu qurilish usuli ilk oʻtroq turmush tarzining shakllanganligining aniq dalilidir [3, B. 122]. Joytun aholisining asosiy xoʻjalik faoliyati bugʻdoy va arpa kabi don ekinlarini yetishtirish hamda qoʻy va echkini xonakilashtirishdan iborat boʻlgan [2, B. 43]. Bu kompleks xoʻjalik modeli “toʻliq shakldagi Neolit inqilobi”ni anglatadi, yaʼni nafaqat oʻsimlikchilik, balki chorvachilik ham rivojlangan. Bu holat, oʻz navbatida, barqaror ortiqcha mahsulot yaratilishiga, bu esa aholi sonining 228 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc oshishi va hunarmandchilikning (masalan, sopol idishlar yasash) mustaqil soha sifatida ajralib chiqishiga imkon berdi. 3.2. Choʻl va daryo vohasi madaniyati: Kaltaminor madaniyati. Kaltaminor madaniyati (mil.avv. IV–III ming yilliklar) Amudaryoning quyi oqimi, Orolboʻyi va Qizilqum choʻlining chekka qismlarida tarqalgan. Ushbu hududning qurgʻoqchil iqlimi va qumli tuproqlari keng koʻlamli dehqonchilikni qiyinlashtirgan. Shu sababli, Kaltaminor aholisining iqtisodiyoti asosan baliqchilik, ovchilik va termachilikga asoslangan edi [4, B. 92]. Kaltaminor madaniyatining eng diqqatga sazovor jihati – ulkan, 24x17 metrli jamoa yashash joylarining topilishi boʻlib, bu 100-120 kishilik yirik jamoa guruhlarining mavjudligini koʻrsatadi [5, B. 17]. Ular charxsiz, qoʻlda yasalgan va oʻyiq naqshlar bilan bezatilgan sopol idishlar ishlab chiqarishgan [5, B. 18]. Bu texnologik yutuqlar (kulolchilik, ehtimol toʻqimachilik) ularning rivojlangan madaniyatga ega ekanligidan dalolat beradi. Biroq, iqtisodiy asosining oʻzgarmasligi tufayli Kaltaminor madaniyati butunlay oʻtroq hayotga oʻta olmagan va mavsumiy koʻchmanchilikni saqlab qolgan. Demak, bu madaniyat Neolit inqilobining texnologik jihatlarini oʻzlashtirgan, ammo uning asosiy iqtisodiy mohiyatiga toʻliq moslasha olmagan “aralash model”ni ifodalaydi. 3.3. Togʻli mintaqaning anʼanaviy ovchilik madaniyati: Hisor madaniyati Hisor madaniyati hozirgi Tojikistonning togʻ oldi va togʻli hududlarida tarqalgan boʻlib, u yuqoridagi ikkala madaniyatdan ham keskin farq qiladi. Togʻli relyef va qulay boʻlmagan iqlim sharoiti dehqonchilikni deyarli imkonsiz qilgan. Shu sababli, Hisor madaniyati aholisi asosan ovchilik bilan shugʻullangan [2, B. 44; 6, B. 73]. Ular tosh qurollarga ishlov berishda nisbatan anʼanaviy (oʻrta paleolitga yaqin) usullarni qoʻllaganliklari, ularning izolyasiyalanganligi va innovatsiyalarga sekin kirib borishini koʻrsatadi. Biroq, bu ularning madaniy jihatdan qoloq boʻlganligini anglatmaydi. Tutqovul manzilgʻohidan topilgan gʻujanak qabrlar murakkab dafn marosimlari va jamoaviy eʼtiqod tizimlarining mavjudligidan dalolat beradi [7, B. 54]. Hisor madaniyati shuni isbotlaydiki, Neolit inqilobining taʼsiri geografik cheklovlar tufayli bir xil darajada boʻlmagan. Baʼzi jamoalar atrof-muhit sharoitiga koʻra, anʼanaviy ovchilik-terimchilik xoʻjaligini saqlab qolishga majbur boʻlgan. Oʻrta Osiyoning Neolit davri insoniyat sivilizatsiyasining keyingi taraqqiyoti uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlgan bir qator fundamental oʻzgarishlarni keltirib chiqardi. • Birinchidan, Joytun madaniyati misolida koʻrinib turibdiki, doimiy oʻtroqlik va ishlab chiqaruvchi xoʻjalikning paydo boʻlishi ortiqcha mahsulot yaratilishiga olib keldi. Bu, oʻz navbatida, mulkiy tengsizlik, mehnat boʻlinishi va ijtimoiy tabaqalanishning dastlabki shakllarini vujudga keltirdi. • Ikkinchidan, Kaltaminor va Hisor madaniyatlari shuni koʻrsatadiki, “Neolit inqilobi” universal emas, balki adaptiv jarayon boʻlib, mahalliy ekologik sharoitlar uning yoʻnalishi va tezligini belgilab bergan. Bu mintaqada bir vaqtning oʻzida turli iqtisodiy madaniyatlar (dehqonchilik, baliqchilik, ovchilik) mavjud boʻlgan. • Uchinchidan, hunarmandchilikning rivojlanishi (kulolchilik, toʻqimachilik) mahalliy va hatto mintaqalararo ayirboshlash munosabatlarining shakllanishiga turtki boʻldi [8, B. 19]. • Toʻrtinchidan, aynan oʻtroq dehqonchilik markazlari (masalan, Joytun) keyinchalik Oʻrta Osiyoning daryo vodiylarida (Zarafshon, Amudaryo) paydo boʻladigan ilk shaharlar va murakkab jamiyatlar (bronza davridagi Sapallitepa, Jarqoʻton) uchun ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy poydevor boʻlib xizmat qildi [9, B. 15]. 4. Xulosa. Neolit davri nafaqat qurollarni takomillashtirish davri, balki insoniyatning tabiatga nisbatan munosabatining asosdan oʻzgarishi – passiv isteʼmolchilikdan faol ishlab chiqaruvchilikka 229 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc oʻtish davri edi. Oʻrta Osiyo bu global jarayonning muhim va oʻziga xos markazi boʻlib, uning boy va xilma-xil arxeologik merosi sivilizatsiya taraqqiyotining murakkab yoʻllarini tushunish uchun noyob imkoniyat yaratadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Kabirov J, Sagdullayev A. O‘rta Osiyo arxeologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, ISBN: 5-64500968-1. 1990. – B. 160. 2. Asqarov A. A. Qadimgi dehqonchilik madaniyati tarixidan. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 42-45. 3. Массон В. М. Средняя Азия в эпоху неолита и энеолита. – Москва: Наука, 1966. – С. 307.4. 4. Jo‘raqulov M. J. O‘rta Osiyo ibtidoїy arxeologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1984. – B. 216. 5. Gʻulomov Ya. Gʻ. Xorazmning sug‘orish tarixi. – Toshkent: Fan, 1959. – B. 15-20. 6. Ibragimov R. Arxeologiya. – Тошкент: Fan, 2022. – B. 236. 7. Egamberdiyeva N. A. Arxeologiya (oʻquv qoʻllanma). – Тошкент, 2011. – B. 174. 8. Shirinov T. Sh. Qadimgi Oʻzbekiston sivilizatsiyasi tarixidan ocherklar. – Тошкент: Maʻnaviyat, 2001. – B. 18-20. 9. Аскаров, А. А. 1977. Древнеземледелъческая кулътура эпокҳи бронзй юга Узбекистана (Анcиент агриcултурал cултуре оф тҳе Бронзе Аге оф тҳе соутҳ оф Узбекистан). Ташкент: “Фан” Публ. (ин Руссиан).– п 15.