O'ZBEK ZIYOLILARINING QATAG'ON QILINISHI: "O'ZBEK MILLIY HARAKATI" ISHI

240 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc O'ZBEK ZIYOLILARINING QATAG'ON QILINISHI: "O'ZBEK MILLIY HARAKATI" ISHI Mingturayev shahzod Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi [email protected] Yuldoshev Sunnat Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17734154 Annotatsiya: Ushbu maqola Umid Bekmuhammadning "Qatagʻon qurbonlari" (2007) asari asosida Stalin davrida Oʻzbekistonda amalga oshirilgan qatagʻonlar va ularning jabr koʻrgan oilalarning taqdiri haqida. Maqolada 1947-1949 yillarda "Oʻzbek milliy harakati" ishi doirasida 2,500 kishining qamalishi, 800 nafar ziyolining qatl etilishi, 1,500 dan ortiq diniy arbobning qamalishi va 12,000 kolxozchining "paxta ishi"da ayblanib qamalishi tahlii qilinadi. Shuningdek, qatagʻon qilinganlarning oila aʼzolarining ijtimoiy hayotdan chetlashtirilishi, bolalarning oliy taʼlim huquqidan mahrum qilinishi, mol-mulkning musodara qilinishi va oilalarning doimiy kuzatuv ostida boʻlishi kabi ogʻir ogibatlar yoritiladi. Maqola shuni koʻrsatadiki, bu siyosat nafaqat jabr koʻrgan shaxslarga, balki butun Oʻzbekiston jamiyatiga uzok muddatli salbiy taʼsir koʻrsatgan. Kalit soʻzlar: Oʻzbek milliy harakati, ziyolilar, diniy arboblar, paxta ishi, oilalar taqdiri, ijtimoiy chetlashtirish, mol-mulk musodorasi, majburiy koʻchirish, mehnat armiyasi, bolalar uylari, kuzatuv, psixologik stress, reabilitatsiya, Oʻzbekiston tarixi. 1947-yilda O‘zbekiston SSRda boshlangan "O‘zbek milliy harakati" ishi Stalin rejimi tomonidan mahalliy ziyolilar va milliy kadrlarni yo‘q qilish uchun tuzilgan keng ko‘lamli siyosiy fitna edi. Bu qatag‘on operatsiyasi Ikkinchi jahon urushidan keyin kuchaygan markazlashtirish va ruslashtirish siyosatining mantiqiy davomi bo‘lib xizmat qildi. Sovet xavfsizlik organlari "O‘zbek milliy harakati"ni O‘zbekistonni Sovet Ittifoqidan ajratishga qaratilgan fitna, milliy burjua hukumatini tuzish rejasi, G‘arb razvedka xizmatlari bilan aloqadorlik va sovet tuzumiga qarshi terrorchilik harakatlari asosida qurgan. Qatag‘on qilingan asosiy guruhlar qatoriga ilm-fan va maorif arboblari kirgan. O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining 45 nafar xodimi, Toshkent Davlat Universitetining 28 professori, pedagogika institutlarining 67 nafar o‘qituvchisi va maktab direktorlarining 120 nafari jabr ko‘rgan. Adabiyot va san'at arboblaridan O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasining 35 a'zosi, "O‘zbekfilm" kinostudiyasining 18 xodimi, teatr rejissyorlari va aktyorlarining 42 nafari, bastakor va musiqachilarning 25 nafari qatag‘on qilingan. Diniy va ma'rifiy arboblardan Islom diniy yetakchilarining 89 nafari, madrasa o‘qituvchilarining 56 nafari, an'anaviy madaniyat va san'at ustalarining 34 nafari jazolangan. "O‘zbek milliy harakati" ishi bo‘yicha tergov 1947-yil mart oyida boshlangan va 1949-yilgacha davom etgan. Tergovning asosiy usullari qatoriga jismoniy va ruhiy qiynoqlar, soxta guvohlarni tayyorlash, o‘z aybini tan olishga majburlash va oilaviy a'zolariga tahdid qilish kirgan. Jazo choralari sifatida 800 nafar ziyoli qatl etilgan, 1,200 nafar 10-25 yilga ozodlikdan mahrum qilingan, 500 nafar surgun qilingan va 300 nafar oila a'zolari ham jazolangan. Madaniy yo‘qotishlar sifatida o‘zbek tilining rivojlanishi 20 yilga orqaga surilgan, milliy madaniyat va an'analar uzilishga uchragan, ilmiy tadqiqotlar to‘xtatilgan va adabiyot va san'at taraqqiyoti sekinlashgan. 1991-yildan keyin "O‘zbek milliy harakati" ishi qatag‘on qilinganlarning barchasi to‘liq reabilitatsiya qilindi. 1992-2000 yillarda 2,500 nafar qatag‘on qurboni oqlangan, xotiralarini 241 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc abadiylashtirish uchun yodgorliklar qurilgan, arxiv hujjatlari ommaviy foydalanishga ochilgan va qatag‘on qurbonlari haqida ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. "O‘zbek milliy harakati" ishi nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo uchun muhim tarixiy saboq bo‘lib qolmoqda. Bu hodisa totalitar tuzumlarning milliy madaniyat va ziyolilarga nisbatan siyosatining ogibatlarini ochib beradi va mustaqillikni qadrlash muhimligini ta'kidlaydi. Ushbu qatag‘onlar O‘zbekistonning madaniy, ilmiy va ma'rifiy rivojlanishiga jiddiy zarar yetkazdi, milliy kadrlar tayyorlash tizimini zaiflashtirdi va o‘zbek xalqining ma'naviy hayotida chugur iz qoldirdi. Mustaqillik davrida bu tarixiy adolatsizliklarni to‘g‘rilash va qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirildi. Sovet rejimining O‘zbekistonda "O‘zbek milliy harakati" ishini tuzish va amalga oshirishdagi asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat edi: O‘zbek ziyolilarini yo‘q qilish orqali milliy o‘zlikni anglash va mustaqillik g‘oyalarini barbod qilish. Sovet rejimi o‘zbek intelligensiyasini eng xavfli dushman deb hisoblagan, chunki ular xalqning milliy ongini shakllantirishda asosiy rol o‘ynagan. O‘zbekistonni butunlay markazga qaram qilish va iqtisodiy resurslarini talon-toroj qilish. Ziyolilarni yo‘q qilish orqali mahalliy qarshilikni sindirish va O‘zbekistonning boyliklarini o‘zlashtirishni osonlashtirish maqsad qilingan. Ruslashtirish siyosatini to‘liq amalga oshirish. Mahalliy ziyolilarni yo‘q qilish orqali o‘zbek tiliga, madaniyatiga va an'analariga bo‘lgan himoyani yo‘qotish va rus madaniyatining ustunligini o‘rnatish ko‘zda tutilgan. Xalqaro maydonda "sovet demokratiyasi" ko‘rinishini saqlab qolish. Boshqa mamlakatlarga O‘zbekistonda "tinchlik va do‘stlik" mavjudligini ko‘rsatish, amalda esa mahalliy aholini qirg‘in qilish davom ettirilgan. Kelajak avlodlarni milliy qadriyatlardan mahrum qilish. O‘zbek xalqining o‘z tarixi, madaniyati va tiliga bo‘lgan aloqasini uzish orqali yangi avlodni butunlay sovetlashtirishga intilishgan. Diniy e'tiqodlarni butunlay yo‘q qilish. Islom diniy arboblarini jazolash orqali diniy amaliyotlarni to‘xtatish va ateizmni o‘rnatish maqsad qilingan. Mahalliy qarshilikning barcha shakllarini bostirish. Har qanday milliy ozodlik harakatlari dastlabki bosqichidayoq yo‘q qilinishi kerak edi. O‘zbekistonni abadiy Sovet Ittifoqining bo‘linmas qismiga aylantirish. Milliy kadrlarni yo‘q qilish orqali mustaqillik g‘oyalarini butunlay yo‘q qilishga urinishgan. Bu maqsadlarni amalga oshirish uchun sovet rejimi hech qanday vositani ayamagan - soxta ayblovlar, qiynoqlar, qatl etishlar, surgun qilishlar keng qo‘llanilgan. Bu siyosat nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo xalqlarining rivojlanishiga jiddiy zarar yetkazgan. Umid Bekmuhammadning "Qatag‘on qurbonlari" (2007) asaridagi ma'lumotlarga ko'ra: Stalin davrida O‘zbekistonda 35,000 dan ortiq kishi qatag‘on qilingan. Ularning 15,000 nafari o‘zbek ziyolilari, yozuvchi va olimlari bo‘lgan. 1947-yilda "o‘zbek milliy harakati" ishi doirasida 2,500 kishi qamalgan, ulardan 800 nafasi qatl etilgan. 1948-yilda diniy arboblar qatag‘oni keng ko‘lamda amalga oshirilgan - 1,500 dan ortiq mulla va diniy xizmatchi qamoqqa olingan. 1949-yilda "paxta ishi" nomi ostida 12,000 kolxozchi va paxtakor "sovet rejasini ataylab buzish"da ayblanib qamalgan. Qatag‘on qurbonlari orasida O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining 45 nafar xodimi, Toshkent Davlat Universitetining 28 professori, pedagogika institutlarining 67 nafar o‘qituvchisi va maktab direktorlarining 120 nafari bo‘lgan. Adabiyot va san'at sohasida O‘zbekiston Yozuvchilar 242 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc uyushmasining 35 a'zosi, "O‘zbekfilm" kinostudiyasining 18 xodimi, teatr rejissyorlari va aktyorlarining 42 nafari, bastakor va musiqachilarning 25 nafari jabr ko‘rgan. Diniy va ma'rifiy arboblardan Islom diniy yetakchilarining 89 nafari, madrasa o‘qituvchilarining 56 nafari, an'anaviy madaniyat va san'at ustalarining 34 nafari qatag‘on qilingan. 1948-yilda O‘zbekistondagi 450 ta masjid yopilgan, ulardan 300 tasi omborxona yoki klubga aylantirilgan.Tergov jarayonlarida keng qiynoqlar qo‘llanilgan. Qatag‘on qilinganlarning 70% o‘z aybini tan olmagan, ammo ularning aksariyati qiynoqlar ostida ko‘rsatmalarga imzo chekishga majbur bo‘lgan. Qatl etilgan 800 nafar ziyolining jasatlari maxsus yashirin joylarda ko‘milgan, ularning qayerda dafn etilgani o‘shandan keyin ham ochiqlanmagan. Mustaqillikdan keyin 1992-2000 yillarda "O‘zbek milliy harakati" ishi qatag‘on qilinganlarning barchasi to‘liq reabilitatsiya qilingan. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudining maxsus qarori bilan 2,500 nafar qatag‘on qurboni oqlangan va ularning ismlari butunlay oppoqlandi. Ushbu qatag‘onlar O‘zbekistonning madaniy, ilmiy va ma'rifiy rivojlanishiga jiddiy zarar yetkazgan. O‘zbek tilining rivojlanishi 20 yilga orqaga surilgan, milliy madaniyat va an'analar uzilishga uchragan, ilmiy tadqiqotlar to‘xtatilgan va adabiyot va san'at taraqqiyoti sekinlashgan. Bu davr O‘zbekiston tarixida "qora yillar" nomi bilan qolgan va mustaqillikdan keyin o‘rganila boshlangan.Umid Bekmuhammadning "Qatag‘on qurbonlari" asarida ta'kidlanishicha, qatag‘on qilingan ziyolilar oilalari og‘ir ahvolda qolishgan: Qatag‘on qilinganlarning oila a'zolari "xalq dushmanlari" qarindoshlari sifatina nishon olib, ularni ijtimoiy hayotdan chetlashtirishgan. Ularning bolalari oliy o‘quv yurtlariga o‘qishga kirish huquqidan mahrum etilgan. Oilalarning mol-mulki musodara qilinib, ko‘pchiligi uysiz-qo‘ysiz qolgan. Qatag‘on qilinganlarning rafiqalari "mehnat armiyasi" lagerlariga yuborilgan, ba'zilari bolalari bilan birga surgun qilingan. Bolalar maxsus bolalar uylariga topshirilgan yoki oilaviy a'zolari tomonidan boshqa viloyatlarga olib ketilgan.Oilalar doimiy kuzatuv ostida bo‘lgan, ularning harakatlari va aloqalari nazorat qilingan. Qatag‘on qilinganlarning oila a'zolari ish joylaridan bo‘shatilgan, ularga faqat eng og‘ir va past maoshli ishlar topshirilgan. Ko‘pgina oilalar ochlik va qashshoqlikni boshidan kechirgan, chunki ularga ish topish imkoni cheklangan. Oilalar o‘rtasida qo‘shnichilik aloqalari uzilgan, hatto yaqin qarindoshlar ham ular bilan aloqani uzgan.Qatag‘on qilinganlarning ayollar va bolalari jamiyatdan ijtimoiy izolyatsiya qilingan, ular doimiy ravishda haqorat va tahqirlarga uchragan. Bolalar maktablarda "xalq dushmanlari farzandlari" sifatida kamsitilgan.Oilalarning psixologik holati og‘ir bo‘lgan, ular doimiy qo‘rquv va stress ostida yashashgan. Ko‘pchilik o‘z kimliklarini yashirishga majbur bo‘lgan, oilaviy ismlarini o‘zgartirgan. Bu og‘ir sharoitlar 1956-yilda, Xrushchev davridagi oqlashgacha davom etgan, ammo ba'zi oilalar uchun ijtimoiy kamsitishlar undan keyin ham davom etgan. Stalin davrida Oʻzbekistonda amalga oshirilgan qatagʻon siyosati mahalliy aholi, ayniqsa ziyolilar, diniy arboblar va dehqonlar ulushiga ogʻir zarar yetkazdi. "Oʻzbek milliy harakati" nomi ostida olib borilgan bu siyosiy qatagʻonlar 35,000 dan ortiq kishining hayotiga bevosita taʼsir koʻrsatdi, ulardan 15,000 nafari oʻzbek ziyolilari edi. 1947-1949 yillarda 800 nafar ziyoli qatl etildi, 1,500 dan ortiq diniy arbob qamaldi, 12,000 kolxozchi "paxta ishi" da ayblanib jazolandi. Qatagʻon qilinganlarning oilalari esa bundan ham ogʻir taʼsir koʻrdi. Ularning bolalari taʼlim olish huquqidan mahrum qilindi, mol-mulklari musodara qilindi, oila aʼzolari "xalq dushmanlari" qarindoshlari sifatida nishonlandi va ijtimoiy hayotdan butunlay chetlashtirildi. Bu ogʻir psixologik sharoitlar bir necha avlod davomida oʻz taʼsirini koʻrsatdi va oilalarning ijtimoiy-maʼnaviy tuzilishini putur yetkazdi. 243 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Mustaqillik davrida bu qatagʻon qurbonlari toʻliq reabilitatsiya qilindi va ularning xotirasi qayta tiklandi. Biroq, bu tarixiy tajriba shuni koʻrsatadiki, milliy qadriyatlarning yoʻq qilinishi, ziyolilar qirgʻin qilinishi va inson huquqlarining buzilishi jamiyat taraqqiyotiga jiddiy zarar yetkazadi. Oʻzbekiston mustaqilligi davrida bu tarixiy adolatsizliklarni toʻgʻrilash va qatagʻon qurbonlari xotirasini abadiylashtirish boʻyicha olib borilgan ishlar milliy oʻzlikni anglash va tarixiy xotirani tiklashda muhim ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Bekmuhammad, U. (2007). Qatag‘on qurbonlari. Toshkent: Yangi asr avlodi. 2. Shamsiddinov, R. (2018). Vatan tarixi (3-kitob). Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 3. Yo‘ldoshev, I. (2002). Maxfiy mahkama yoxud aybsiz qamalganlar qissasi. Toshkent: Ma'naviyat. 4. Karimov, R., Shamsiddinov, R. (2005). Surgun kitobi. Toshkent: Sharq nashriyoti. 5. Azizxo'jayev, A. (2004). Chin o'zbek ishi. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti. 6. Rashidov, O. (2015). Oʻzbekistonda sovet boshqaruvi. Toshkent: Fan nashriyoti. ARXIV MANBALARI: 7. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivi. Fond R-58 (1947-1949 yillar hujjatlari 8. O‘zbekiston SSR Ichki ishlar vazirligi arxivi. "O‘zbek milliy harakati" ishi materiallari. ILMIY-TADQIQOT ISHLARI: 9. O‘zbekiston SSR aholisi statistikasi (1945-1953). 10. Toshkent: Statistika boshqarmasi. XX asr O‘zbekiston siyosiy tarixi (2001). Toshkent: Yangi asr avlodi.