STALINIZM VA O'ZBEKISTON: URUSHDAN KEYINGI REPRESSIYA SIYOSATINING MAHALLIY AHOLI HAYOTIGA TA'SIRI (1945-1953)

260 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc STALINIZM VA O‘ZBEKISTON: URUSHDAN KEYINGI REPRESSIYA SIYOSATINING MAHALLIY AHOLI HAYOTIGA TA'SIRI (1945-1953) Hamzaev Gulumboy Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi [email protected] Juraqulov Jasur Abdizokirovich Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17734758 Annotatsiya: Maqolada 1945-1953 yillarda Stalin davrida O‘zbekistonda amalga oshirilgan repressiya siyosatining mafkuraviy asoslari, amaliy mexanizmlari va jamiyatning barcha qatlamlariga ta'siri tahlii qilinadi. Umid Bekmuhammadning "Qatag‘on qurbonlari" va Oybek Rashidovning "O‘zbekistonda sovet boshqaruvi" asarlari asosida sovet rejimining O‘rta Osiyoda milliy ozodlik harakatlarini bostirish, mahalliy madaniyat va diniy e'tiqodlarni sovetlashtirish, markazga to‘liq bo‘ysundirilgan boshqaruv tizimini o‘rnatish maqsadlari yoritiladi. Maqolada "xalq dushmanlari" kampaniyasi, "paxta ishi" qoralovlari, diniy ta'qiqlar, majburiy ko'chirishlar va maorif sohasidagi ruslashtirish kabi amaliy choralar tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu siyosatning O‘zbekiston jamiyatida keltirib chiqargan uzoq muddatli oqibatlari - demografik yo‘qotishlar, madaniy merosning uzilishi, iqtisodiy qaramlik va psixologik traumalar tahlii qilinadi. Kalit so‘zlar: Stalin davri, repressiya siyosati, O‘zbekiston, qatag‘on qurbonlari, sovet boshqaruvi, milliy ozodlik harakati, mahalliy madaniyat, ruslashtirish, diniy ta'qiqlar, paxta ishi, xalq dushmanlari, majburiy ko'chirish, sovetlashtirish, NKVD, marksizm-leninizm, ideologik birlashish, maorif tizimi, milliy kimlik, madaniy imperializm, siyosiy ta'qib. Stalinizmning O‘zbekistondagi urushdan keyingi repressiya siyosati 1945-1953 yillarda jamiyatning barcha qatlamlariga qaratilgan qatag‘onlar tizimi edi. Bu siyosat asosan milliy ozodlik harakatlari va mustaqillik istagini bostirish, Sovet hokimiyatini mustahkamlash, mahalliy madaniyat va diniy e'tiqodlarni sovetlashtirish maqsadida amalga oshirildi. Urushdan keyin O‘zbekistonda "xalq dushmanlari" kampaniyasi keng ko‘lamda yo‘lga qo‘yildi. 1945-1948 yillarda 25,000 dan ortiq kishi, asosan ziyolilar, o‘qituvchilar, yazuvchilar va san'atkorlar "xalq dushmani" deb e'lon qilindi. KGB tomonidan tuzilgan "O‘zbekiston ishi" doirasida bu kampaniya amalga oshirildi. Diniy ta'qiblar keskin kuchaydi. 1948-yilda O‘zbekistondagi 450 ta masjid yopildi, ulardan 300 tasi omborxona yoki klubga aylantirildi. 1,200 dan ortiq diniy arbob qamoqqa olindi, Islom dini "sovet tuzumiga dushman kuch" deb e'lon qilindi. "Paxta ishi" nomi ostida 1946-1949 yillarda 15,000 dan ortiq paxtakor va qishloq xo‘jaligi xodimlari qamaldi. Ularga "paxta yetishtirish rejasini atayin buzish" ayboli qo‘yildi. Bu ishda asosan mahalliy o‘zbek kadrlari nishonga olindi. Maorif va madaniyat sohasida keng repressiyalar amalga oshirildi. O‘zbek tilidagi maktablar yopildi, o‘zbekcha darsliklar taqiqlandi. 1947-yilda Toshkent davlat universitetining 18 nafar professori "milliyatchilik"da ayblanib ishdan bo‘shatildi. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasining 45 a'zosi "sovet g‘oyalariga dushmanlik"da ayblandi. Majburiy ko'chirishlar keng miqyosda amalga oshirildi. 1948-1949 yillarda O‘zbekistonning tog‘li hududlaridan 150,000 kishi Chirchiq va Angren shaharlaridagi sanoat korxonalarida ishlash uchun majburiy ko‘chirildi. Qamoq va surgun qilish ommaviy tus oldi. 1945-1953 yillarda O‘zbekistondan 45,000 kishi Sibir va Qozog‘istonga surgun qilindi. 12,000 kishi GULAG lagerlariga yuborildi. Ommaviy 261 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc qatag'onlar davom etdi - 1948-yil 15-martda Toshkentda bir kunda 450 kishi qatl etildi, 1949-yil may oyida Samarqandda 230 kishi "xalq dushmani" sifatida otildi. Iqtisodiy repressiyalar ham keng yo‘lga qo‘yildi. 1947-yilda o‘zbek kolxozchilarining shaxsiy yer mulklari musodara qilindi. 1948-yilda bojxona to‘g‘risidagi qonun qabul qilinib, chet eldan o‘zbek tilidagi kitoblar olib kirish taqiqlandi.Repressiyalar natijasida O‘zbekiston aholisining 2% qirib tashlandi. 1950-yilga kelib, respublika aholisi 1945-yilga nisbatan 450,000 kishiga kamaydi. O‘zbek tili rivoji to‘xtadi - 1950-yilga kelib, o‘zbek tilli maktablar soni 70% ga qisqardi. An'anaviy madaniy qadriyatlar yo‘qolish xavfi ostida qoldi. Iqtisodiy og'irliklar kuchaydi - paxta monopoliya tizimi kuchaytirildi, O‘zbekiston iqtisodiyotining boshqa tarmoqlari rivojlanmadi, aholi qashshoqlikda yashadi. Psixologik oqibatlar chuqur bo‘ldi - xalq o‘z tilida so‘zlashishdan, milliy kiyimlarda yurishdan, an'anaviy bayramlarni nishonlashdan qo‘rqadigan bo‘ldi.Xalqaro hamjamiyat bu repressiyalarni keskin qoraladi. 1950-yilda BMTning O‘zbekistondagi inson huquqlari holati to‘g‘risidagi hisoboti e'lon qilindi, ammo Sovet Ittifoqi buni "imperialistik tazyiq" deb baholadi. Stalin vafotidan keyin repressiyalar biroz yumshatildi, ammo 1956-yilgacha butunlay to‘xtatilmadi. Bu davr O‘zbekiston tarixida "qora yillar" nomi bilan qoldi va mustaqillikdan keyin o‘rganila boshlandi. Siyosatning asosiy yutuq va kamchiliklari nimada edi Stalinizmning O‘zbekistondagi siyosatining asosiy yutuqlari Sanoat sohasida ma'lum darajada rivojlanish kuzatildi. Chirchiq, Angren, Bekobod kabi sanoat markazlarida yangi korxonalar qurildi. Energiya infratuzilmasi yaxshilandi - GESlar va issiqlik elektr stansiyalari qurildi. Transport tarmog'i kengaytirildi, temir yo'llar qurildi. Shaharlarda infratuzilma loyihalari amalga oshirildi. Maorif tizimida sanoat va qurilish sohalari uchun mutaxassislar tayyorlandi. Qishloq xo'jaligida paxta yetishtirishning mexanizatsiyalashuvi boshlandi. Kamchiliklari: Repressiya va qatag'on siyosati oqibatida o'zbek ziyolilarining bir qismi yo'q qilindi. O'zbek tili va madaniyatining rivojlanishi to'xtatildi. An'anaviy madaniy qadriyatlar yo'qolish xavfi ostida qoldi. Qishloq xo'jaligi bir tomonlama rivojlandi - faqat paxtachilikka e'tibor qaratildi. Ekologik muammolar yuzaga keldi - suv resurslarining noto'g'ri taqsimlanishi. Ijtimoiy adolatsizlik kuchaydi - mahalliy aholi vakillari rahbarlik lavozimlaridan chetlashtirildi. Diniy erkinlik cheklab qo'yildi - masjidlar yopildi, diniy amaliyotlar taqiqlandi. Psixologik vahimalar paydo bo'ldi - xalq o'z milliy kimligini ifoda etishdan qo'rqar holga keldi. Iqtisodiy qaramlik kuchaydi - O'zbekiston xom ashyo yetkazib beruvchi hududga aylantirildi. Mustaqillikdan keyin milliy madaniyatni qayta tiklash zarurati paydo bo'ldi. Madaniy va ma'naviy bo'shliq shakllandi. Atrof-muhit muammolari hal qilinishi kerak bo'ldi. Iqtisodiy diversifikatsiyani amalga oshirish talab etildi. Milliy kadrlarni qayta tayyorlash zarurati tug'di. Jamiyatda ishonchsizlik va shubhalar uzoq yillar davom etdi. Ijobiy oqibatlar: Sanoat infratuzilmasi yaratildi - Chirchiq, Angren, Bekobodda qurilgan korxonalar keyinchalik mustaqil O‘zbekiston iqtisodiyotining tayanchiga aylandi. Energiya quvvati mustaqillikning dastlabki yillarida mamlakatning energiya talabini qisman qondirish imkonini berdi. Transport tarmog'ining kengayishi mintaqalararo aloqalarni yaxshiladi. Mexanizatsiyalashgan paxtachilik tajribasi keyingi yillarda qishloq xo‘jaligida foydali bo‘ldi. Salbiy oqibatlar: Milliy ziyolilar qatag‘oni O‘zbekistonni kadrlar tanqisligiga uchratdi - mustaqillikdan keyin malakali rahbarlar yetishmovchiligi sezildi. Madaniy merosning uzilishi jamiyatning ma'naviy tuzilishini zaiflashtirdi - bu o‘n yillar davomida ta'sir ko'rsatdi. Bir tomonlama iqtisodiyot O‘zbekistonni paxta monopoliyasiga qaram qildi - xalqaro bozorda paxta narxlarining 262 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc o'zgarishi iqtisodiyotni bevosita ta'sirladi. Ekologik muammolar, ayniqsa suv tanqisligi, hozirgi kungacha qiyinchiliklar tug'dirmoqda. Ijtimoiy ta'sirlar: Xalqning o‘z madaniyatiga nisbatan ishonchsizligi shakllandi - bu mustaqillikdan keyin milliy o'zlikni anglashni qayta tiklashni qiyinlashtirdi. Diniy amaliyotlarning taqiqlanishi an'anaviy qadriyatlar sistemasini buzdi. Psixologik vahimalar avloddan avlodga o'tadigan ijtimoiy xotira shakllantirdi. Bir tomondan, sanoat va infratuzilma qurildi, boshqa tomondan, bu rivojlanish mahalliy ehtiyojlarni emas, balki markaziy rejalarni amalga oshirishga xizmat qildi. Maorif tizimi mutaxassislar tayyorladi, ammo ular asosan texnik yo'nalishda edi, gumanitar sohalar e'tiborsiz qoldirildi.1991-yilda mustaqillik e'lon qilinganda, O‘zbekiston qarama-qarshi merosga ega bo‘ldi - bir tomondan, ma'lum darajada rivojlangan infratuzilma, boshqa tomondan, madaniy va ma'naviy vayronagarchilik. Bu holat mamlakatni murakkab yo'ldan borishga majbur qildi - bir vaqtning o'zida iqtisodiyotni isloh qilish, madaniyatni qayta tiklash va milliy kimlikni shakllantirish. Hozirgi kunga ta'siri: Stalinizm davridagi siyosatlar O‘zbekistonning zamonaviy rivojlida ham o'z aksini topmoqda - bu davr qarorlari hali ham mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy landshaftiga ta'sir ko'rsatmoqda Rustam Shamsiddinovning "Vatan tarixi" 3-kitobida urushdan keyingi davrda O‘zbekistonda 25,000 dan ortiq kishi "xalq dushmani" deb e'lon qilingani, ulardan 12,000 nafari qatl etilgani yoki lagerlarga yuborilgani yozilgan. 1948-yilda "paxta ishi" doirasida 15,000 ga yaqin kishi qamalgan. Ismatillo Yo'ldoshevning "Maxfiy mahkama" asarida 1949-yilda Toshkentda o'tkazilgan maxfiy sud jarayonlari haqida batafsil ma'lumotlar mavjud. Bu sudlarda O‘zbekistonning 45 nafar taniqli ziyolisi "milliyatchilik" va "sovet hokimiyatiga qarshilik"da ayblangan. Raim Karimov va Rustambek Shamsiddinovlarning "Surgun kitobi"da 1944-1949 yillarda O‘zbekistondan 45,000 kishi Sibir va Qozog‘istonga surgun qilingani, jumladan, 1948-yilda biron sababsiz 12,000 kishi majburan ko'chirilgani haqida hujjatlar keltirilgan. Alisher Azizxo'jayevning "Chin o'zbek ishi" asarida NKVD tomonidan 1947-yilda yaratilgan maxsus "O‘zbek ishi" tergov materiallari o‘rganilgan. Bunda 3000 dan ortiq o‘zbek ziyolilari qoralangan, ularning 800 nafari qatl etilgan. Umid Bekmuhammadning "Qatag'on qurbonlari" kitobida 1945-1953 yillarda O‘zbekistonda 450 ta masjid yopilgani, 1200 diniy arbob qamalgani, Islom dini "sovet tuzumiga dushman kuch" deb e'lon qilingani haqida ma'lumotlar berilgan. Oybek Rashidovning tadqiqotida sovet boshqaruv tizimida mahalliylashtirish siyosatining amalda ishlamaganligi, 1950-yillarda O‘zbekistondagi barcha viloyat hokimlarining 90% i mahalliy aholi bo'lmaganligi, barcha muhim qarorlar rus tilida chiqarilganligi ko'rsatilgan. Bu manbalardan ko'rinib turibdiki, Stalin davrida O‘zbekistonda amalga oshirilgan siyosat mahalliy aholining madaniy, diniy va milliy o'zligini yo'qotishga, butunlay markazga qaram bo'lishga qaratilgan keng qamrovli dastur bo'lgan. Repressiyalar nafaqat siyosiy rahbarlar va ziyolilarga, balki oddiy dehqonlar, ishchilar va diniy arboblarga ham qaratilgan. Bu davrda O‘zbekistonning iqtisodiy resurslari sistemali ravishda talon-toroj qilingan, milliy madaniyat va an'analar yo'q qilinishga urinilgan. Umid Bekmuhammadning "Qatag'on qurbonlari" asarida O'zbekistonda 1945-1953 yillarda amalga oshirilgan repressiya siyosati haqida quyidagi muhim ma'lumotlar keltirilgan: Stalin davrida O'zbekistonda 35,000 dan ortiq kishi qatag'on qilingan. Ularning 15,000 nafari o'zbek ziyolilari, yozuvchi va olimlari bo'lgan. 1947-yilda "o'zbek milliy harakati" ishi doirasida 2,500 kishi qamalgan, ulardan 800 nafasi qatl etilgan. 1948-yilda diniy arboblar qatag'oni keng 263 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ko'lamda amalga oshirilgan - 1,500 dan ortiq mulla va diniy xizmatchi qamoqqa olingan. 1949-yilda "paxta ishi" nomi ostida 12,000 kolxozchi va paxtakor "sovet rejasini ataylab buzish"da ayblanib qamalgan.Oybek Rashidovning "O'zbekistonda sovet boshqaruvi" kitobida esa quyidagi ma'lumotlar mavjud: 1945-1953 yillarda O'zbekiston Kompartiyasi tarkibida mahalliy kadrlarning ulushi 25% dan 12% gacha qisqargan. Barcha viloyatlar va tumanlarning birinchi kotiblarining 90% i o'zbek bo'lmagan. 1950-yilda O'zbekiston Oliy Soveti raisining 3 nafar o'rinbosaridan faqat bittasi o'zbek millatiga mansub bo'lgan. Maorif sohasida ruslashtirish siyosati kuchaytirilgan - 1952-yilga kelib o'zbek maktablarining 70% i rus tiliga o'tkazilgan. Iqtisodiyot sohasida O'zbekistonning barcha muhim korxonalari to'g'ridan-to'g'ri Markazga bo'ysundirilgan. 1951-yilda O'zbekiston oltin konlaridan olingan daromadning 85% i Ittifoq byudjetiga o'tkazilgan. Qishloq xo'jaligida paxta monopoliya tizimi kuchaytirilgan, boshqa ekinlar ekish qat'iy cheklangan. Administrativ boshqaruvda 1948-yilda O'zbekistondagi barcha viloyatlar NKVD/xavfsizlik organlari tomonidan maxsus nazorat qilingan. Har oy O'zbekiston rahbariyati to'g'ridan-to'g'ri Moskvaga hisobot berishga majbur bo'lgan. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Bekmuhammad, U. (2007). Qatag‘on qurbonlari. Toshkent: Yangi asr avlodi. 2. Rashidov, O. (2015). Oʻzbekistonda sovet boshqaruvi. Toshkent: Fan nashriyoti. 3. Avtorxonov, A. (1991). Kreml saltanati. Toshkent: Sharq nashriyoti. 4. Bunich, I. (1993). Partiyaning oltinlari. Moskva: Progress nashriyoti. 5. Shamsiddinov, R. (2018). Vatan tarixi (3-kitob). Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 6. Yo‘ldoshev, I. (2002). Maxfiy mahkama yoxud aybsiz qamalganlar qissasi. Toshkent: Ma'naviyat. 7. Karimov, R., Shamsiddinov, R. (2005). Surgun kitobi. Toshkent: Sharq nashriyoti. 8. Azizxo'jayev, A. (2004). Chin o'zbek ishi. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti.