JALOLIDDIN MANGUBERDI

332 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc JALOLIDDIN MANGUBERDI Qo'zimurodova Zarnigor Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Biologiya yo‘nalishi 1-kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17736519 Annotatsiya: Jaloliddin Manguberdi (1199–1231) was a prominent military leader and statesman of the Khwarezmian Empire. Born in 1199 as the son of Khwarezmshah Muhammad II, he became a symbol of resistance against the Mongol invasion led by Genghis Khan. After the fall of the Khwarezmian state in 1220, Jaloliddin continued to fight fiercely for over a decade, achieving victories in battles such as the Battle of Parwan in 1221. Despite his bravery, he was defeated and eventually killed in 1231. Jaloliddin Manguberdi is revered in Uzbek history as a national hero who embodied courage, patriotism, and unyielding defense of his homeland. Аннотация: Джалолиддин Мангуберди (1199–1231) — выдающийся полководец и государственный деятель Хорезмского государства. Родившийся в 1199 году как сын хорезмшаха Мухаммада II, он стал символом сопротивления монгольскому нашествию под предводительством Чингисхана. После падения Хорезмского государства в 1220 году Джалолиддин продолжал яростно сражаться более десяти лет, одержав победы в битвах, таких как битва при Парване в 1221 году. Несмотря на свою храбрость, он был побежден и в итоге убит в 1231 году. Джалолиддин Мангуберди почитается в узбекской истории как национальный герой, воплощающий мужество, патриотизм и непримиримую защиту родины. Annotatsiya: Jaloliddin Manguberdi (1199–1231) — Xorazmshohlar davlatining taniqli sarkardasi va davlat arbobi. 1199-yilda Xorazmshoh Muhammad II ning o‘g‘li sifatida tug‘ilgan u, Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘ullar bosqiniga qarshi qarshilik ramziga aylandi. 1220-yilda Xorazm davlatining qulashi ortidan Jaloliddin o‘n yildan ortiq vaqt davomida qattiq kurash olib bordi, 1221-yildagi Parvon jangida g‘alaba qozondi. Jasorati bo‘lsa-da, u mag‘lub bo‘lib, 1231-yilda o‘ldirildi. Jaloliddin Manguberdi o‘zbek tarixida jasorat, vatanparvarlik va yurt himoyasining ibratli timsoli sifatida ulug‘lanadi. Keywords: Jaloliddin Manguberdi, Khwarezmshah, Mongol invasion, Genghis Khan, Battle of Parwan, national hero, military leader, patriotism, history, Central Asia. Ключевые слова: Джалолиддин Мангуберди, Хорезмшах, монгольское нашествие, Чингизхан, битва при Парване, национальный герой, полководец, патриотизм, история, Средняя Азия. Kalit so‘zlar: Jaloliddin Manguberdi, Xorazmshoh, mo‘g‘ullar bosqini, Chingizxon, Parvon jangi, milliy qahramon, sarkarda, vatanparvarlik, tarix, O‘rta Osiyo. Kirish: Jaloliddin Manguberdi — o‘zbek xalqining qahramoni va buyuk sarkardasi Jaloliddin Manguberdi (1199–1231) — o‘zbek xalqining tarixida abadiy yashovchi buyuk shaxs, jasur sarkarda va vatanparvar rahbardir. U 1199-yilda Xorazmshohlar davlatining poytaxti Urganch yaqinida, Xorazmshoh Muhammad II ning o‘g‘li sifatida dunyoga kelgan. Otasi davlatni boshqarishda katta muvaffaqiyatlarga erishgan bo‘lsa-da, Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘ullar bosqini mamlakatni vayron qilgan. Yoshligidan harbiy san’at, strategiya va adolatli boshqaruvga qiziqqan Jaloliddin tez orada o‘z qobiliyatini namoyon eta boshladi. 1220-yilda mo‘g‘ullar bosqinidan keyin otasi vafot etgach, u Xorazm armiyasining rahbari bo‘lib, qarshilik harakatini boshladi. U o‘sha davrning dahshatli sharoitida ko‘plab janglar olib bordi, Afg‘oniston, Eron va Hindiston tomonlarida mo‘g‘ullarga qarshi kurashdi. 1221-yilda Parvon jangida mo‘g‘ullar ustidan katta g‘alaba qozonib, o‘z xalqiga umid berdi. Keyinchalik u Sind daryosi yaqinida Ind daryosini kesib o‘tib, Hindistonga o‘tadi va o‘ziga tayanch kuchlar to‘pladi. Jaloliddin davlatni qayta tiklashga 333 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc intildi, ammo raqiblar va ichki nizolar tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi. 1231-yilda Kurram daryosi yaqinida xoinlik tufayli o‘ldirildi. Uning nomi bugungi kunda ham O‘zbekiston va butun Sharqda jasorat va vatan sadoqati ramzi sifatida tilga olinadi. Jaloliddin Manguberdi nafaqat buyuk sarkarda, balki xalqparvar rahbar ham edi. U o‘z yurishlarida adolat, ilm va madaniyatni rivojlantirishga e’tibor qaratgan. Tarixiy manbalarda uning jasorati va donoligi haqida ko‘plab hikoyalar saqlanib qolgan. Uning hayoti o‘zbek xalqiga qiyin vaqtlarda turish va kurashishni o‘rgatuvchi ibratdir. Jaloliddin Manguberdi — XIII asr Sharq tarixidagi eng yirik qahramonlardan biri; o‘zbek adabiyotida va folklorida qarshilik ramzi sifatida tasvirlangan. Tarixiy manbalarda, xususan Alaviy ibn Abduh “Tarikhi Jahongushoy” va boshqa asarlarda uning hayoti va janglari batafsil bayon etilgan. Asosiy maqsadi — mo‘g‘ullar bosqiniga qarshi qarshilik harakatini tasvirlash. “Tarikhi Jahongushoy”da 1219–1231-yillarda O‘rta Osiyo, Afg‘oniston va Eron hududlarida sodir bo‘lgan voqealar yilma-yil aniq ko‘rsatilgan bo‘lib, ular Jaloliddinning siyosiy va harbiy faoliyati bilan bog‘liq. Asarda keltirilgan ma’lumotlar, xususan Urganch, Samarqand, Buxoro, Balx va Parvonning 1220–1230-yillardagi siyosiy ahvoli haqidagi xabarlar batafsilligi bilan boshqa manbalardan farq qiladi. Shuningdek, asar muallifning Chingizxon, Jo‘ji, Ugeday va boshqa mo‘g‘ul xonlari, hamda Xorazmshohlar oilasining xulq-atvori haqidagi fikr-mulohazalari bilan ahamiyatlidir. Asarda ijtimoiy-tabiiy fanlar, tarix, harbiy san’at, jug‘rofiya, madaniyatshunoslik va boshqalarga oid aniq ma’lumotlar keltirilgan. Asarda Jaloliddinning rahbarligida bo‘lgan bir necha katta jang manzaralari, jumladan Parvon, Ind daryosi va Kurram janglari mahorat bilan tasvirlangan. O‘sha davrdagi qo‘shin tuzilishi, urush usullari, qurol-yarog‘ turlari, qurg‘onbuzar qurilmalar va harbiy istilohlar (tuman, ulus, lashkar, sipoh, qo‘l, yay, nayza va boshqalar) ham uchraydi. Bundan tashqari, O‘rta Osiyo, Xuroson va Hindistonning o‘tmishi va zamonaviy hali, xalqlari, qabilalari, tillari, madaniyati, urf-odatlari, ijtimoiy tabaqalari haqida ma’lumotlar bayon etiladi. Ayniqsa, Urganch, Samarqand, Buxoro, Balx, Kobul va Dehli kabi shaharlarning jug‘rofiyma’muriy tuzilishi, madaniy hayoti, aholisi, qishloq xo‘jaligi, daryo va tog‘lari, tabiati, iqlimi, hayvonot va o‘simliklar dunyosi haqida mufassal tavsiflar beriladi. Xususan, XIII asrda O‘rta Osiyoda yashagan turk-xorazmiy qabilalari, ularning urf-odatlari va harbiy mahoratlari haqidagi ma’lumotlar ilmiy jihatdan qimmatli bo‘lib, o‘zbek etnik tarixini o‘rganuvchilar uchun muhimdir. Asarda Parvon vodiysi, Ind daryosi va Kurram o‘rmoni kabi joylar geografik jihatdan qiziqarli tasvirlangan bo‘lib, muallif o‘zi bo‘lgan hududlarni aniq ko‘rsatgan. Xulosa. Jaloliddin Manguberdi — nafaqat o‘z davrining, balki butun Sharq tarixining eng yirik qahramonlaridan biridir. U o‘zining aql-zakovati, jasorati, siyosiy donoligi va vatanparvarligi bilan xalqimiz tarixida o‘chmas iz qoldirgan. Jaloliddin yoshligidan boshlab og‘ir sinovlarga duch keldi, ammo hech qachon taslim bo‘lmadi. U o‘z yurti uchun kurashdi, ko‘plab yurishlar olib bordi va mo‘g‘ullarga qarshi qarshilikni davom ettirdi. Bu qarshilik Sharq xalqlariga umid berdi va keyingi avlodlarga ibrat bo‘ldi. Jaloliddin o‘z faoliyati bilan adolatli rahbar, dono sarkarda va xalqparvar inson sifatida tarixda qoldi. U harbiy sohada ham, davlat boshqaruvida ham o‘zining noyob iste’dodini namoyon etgan. Shuningdek, Jaloliddin o‘z hayoti orqali jahon adabiyoti va tarixiy manbalarni boyitdi. Ushbu manbalar orqali biz o‘sha davrning siyosiy voqealari, tabiat manzaralari va insonlar qarshiligini chuqur his eta olamiz. Jaloliddinning merosi o‘ziga xos: uning hikoyalari va janglari o‘zbek folklorida, dostonlarda va she’riyatda vatan, jasorat va adolat mavzularini ifoda etadi. 334 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Jaloliddin Manguberdi hayoti va faoliyati bugungi kunda ham yosh avlod uchun ibrat maktabi hisoblanadi. U bizga qat’iyat, bilimga chanqoqlik va Vatanga sadoqat timsoli sifatida namuna bo‘lib qolmoqda. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Abdurashid Abdug‘afurov. O‘zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 2. Bosworth H.E., The New Islamic Dynasties, Edinburg, 1996; 3. O‘zbek adabiyoti tarixi, 3-j., T., 1978; 4. Axmedov B., Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XIII–XIV vv., T., 1985; 5. Alaviy ibn Abduh. Tarikhi Jahongushoy, T., 1961; 6. Juvayni A., Tarikhi Jahongushoy, Parij, 1958; 7. Manguberdi, T., 1995.