O'ZBEKISTONDA URUSH BOLALARI: EVAKUATSIYA QILINGAN BOLALARNING TAQDIRI

343 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc O‘ZBEKISTONDA URUSH BOLALARI: EVAKUATSIYA QILINGAN BOLALARNING TAQDIRI Gʻoyibova Malika Murodboy qizi Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi Gʻ[email protected] Rayimqulova Adiba Asror qizi Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi [email protected]. https://doi.org/10.5281/zenodo.17736704 Annotatsiya: Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekiston butun Sovet Ittifoqidan evakuatsiya qilingan yuz minglab bolalar uchun boshpana va umid vataniga aylandi. Ushbu maqola O‘zbekistonga olib kelingan bolalarning dastlabki qiyin davridan tortib, ularning mahalliy oilalar tomonidan qanday qabul qilinishi, o‘zlashtirilishi va keyingi taqdirlariga qadar bo‘lgan sarguzashtlarini yoritadi. Maqolada Leningrad blokadasi, Belarus, Ukraina va boshqa urush zonalaridan qutqarib olingan bolalarning O‘zbekistondagi hayoti, ular bilan bog‘liq insoniy hikoyalar, shuningdek, bu bolalarning ko‘pchiligi urushdan keyin ham O‘zbekiston bilan aloqalarini saqlab qolishlari haqida so‘z boradi. Bu – nafaqat tarixiy hodisa, balki O‘zbekiston xalqining insonparvarligi, keng ko‘ngilli va buyuk mehmondo‘stligining timsolidir. Kalit so'zlar:Ikkinchi jahon urushi, urush bolalari, evakuatsiya, O'zbekistonda bolalar boshpanalari, Leningrad blokadasi, mehmondo'stlik, bolalar uylari, urush o'g'itlari, humanitar yordam, tarixiy xotira, O'zbekiston oilalari, bolalar taqdiri, urushdan keyingi hayot, intervatsiya bolalar, O'zbekistonSSR, bolalar evakuatsiyasi, bolalar ta'limi, sog'liqni saqlash, front ortidagi hayot, xalqlar do'stligi. "Vatan tarixi" (3-kitob, 2018) muallifi Rustam Shamsiddinovning ma'lumotlariga ko'ra, 19411944 yillarda O'zbekistonga 200,000 dan ortiq bolalar evakuatsiya qilingan. Bu bolalar asosan Leningrad, Moskva, Ukraina va Belarusdan kelgan. Urush davrida O'zbekistonda 150 dan ortiq bolalar uylari tashkil etilgan. Bolalarni joylashtirishda mahalliy aholining keng qamrovli ishtiroki ajralib turardi. Kitobda o'zbek oilalarining 15,000 dan ortig'ida bolalarni boshpana qilgani qayd etilgan. "Har bir oila kamida bitta evakuatsiya qilingan bolani asrash" harakati keng yoyilgan. Tibbiy yordam sohasida O'zbekiston shifokorlari bolalarni davolashda katta jasorat ko'rsatgan. Aholi o'z ixtiyori bilan qon donorligi tashkilotini yo'lga qo'ygan. Bolalarning oshqozon kasalliklari va ozg'inlikka qarshi kurash olib borilgan. Ta'lim sohasida 1942-1943 o'quv yilida 85,000 evakuatsiya qilingan bolalar maktabga qabul qilingan. Rus va o'zbek tillarida parallel ta'lim tizimi joriy etilgan. "Do'stlik maktablari" nomi bilan maxsus maktablar tashkil etilgan. Bolalarning madaniy moslashuvi uchun maxsus sharoitlar yaratilgan. O'zbek va rus bolalari o'rtasidagi do'stlikni rivojlantirish maqsadida badiiy to'garaklar va madaniyat oshirlari tashkil etilgan. Urushdan keyin 1945-1946 yillarda bolalar o'z vatanlariga qaytishgan. Biroq ko'pchilik O'zbekistonda qolgan yoki mahalliy aholi bilan qarindoshlik aloqalarini saqlab qolgan. Keyingi yillarda bu bolalar va ularning avlodlari o'zaro tashriflar va yillik uchrashuvlarni davom ettirishgan. Kitobda shaxsiy xotiralar, intervyular, davlat arxivi hujjatlari va fotografik materiallar kabi qimmatli ma'lumotlar mavjud. Barcha ma'lumotlar ilmiy asoslangan va arxiv hujjatlariga asoslangan bo'lib, mavzuni chuqur o'rganish uchun ishonchli manba hisoblanadi. 344 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 1941-1944 yillarda O‘zbekiston SSRga 200,000 dan ortiq bolalar evakuatsiya qilingan. Ularning asosiy qismi Leningrad, Moskva, Stalingrad, Ukraina va Belorussiyadan kelgan. O‘zbekiston hududida 150 dan ortiq maxsus bolalar uylari va internat-maktablar tashkil etilgan. Toshkent, Samarqand, Buxoro, Farg‘ona va Andijonda eng ko‘p bolalar uylari joylashgan. Mahalliy aholi tomonidan 15,000 dan ortiq oila evakuatsiya qilingan bolalarni boshpana qilgan. Bu "Har bir oila kamida bitta bolani asrash" milliy harakatining bir qismi bo‘lgan. 1942-1943 o‘quv yilida 85,000 ga yaqin evakuatsiya qilingan bolalar maktablarda o‘qishga qabul qilingan. Ularning ta’limi rus va o‘zbek tillarida parallel olib borilgan. Bolalar sog‘lig‘ini tiklash uchun respublika bo‘ylab 28 maxsus sanitariya punktlari ochilgan. O‘zbekiston shifokorlari tomonidan 12,000 dan ortiq bolaga tibbiy yordam ko‘rsatilgan. Urush davrida O‘zbekiston aholisi tomonidan bolalar uchun 5 million so‘mlik mablag‘ yig‘ilgan. Bu pul bolalar uchun oziq-ovqat, kiyim-kechak va dori-darmon sotib olishga sarflangan. 1945-yilga kelib, 45,000 ga yaqin bola ota-onasini topgan va ular bilan uyiga qaytgan. Qolgan 155,000 bolaning aksariyati O‘zbekistonda qolgan yoki mahalliy oilalar tomonidan asrab olingan. Urushdan keyingi 10 yil ichida sobiq "urush bolalari" va ularning O‘zbekistondagi tarbiyachilari o‘rtasida 35,000 dan ortiq maktub almashilgan. 1956-yilga kelib, O‘zbekistonda qolgan sobiq evakuatsiya bolalari tomonidan 8,000 dan ortiq oila qurilgan va ularning 75% mahalliy aholi vakillari bilan turmush qurgan. "Asosiy manbalar, jumladan, Rustam Shamsiddinovning "Vatan tarixi" (3-kitob, 2018) va O'zbekiston Milliy arxivining 1941-1945 yillardagi hujjatlarida O'zbekistonda urush bolalarini qabul qilgan oilalar haqida quyidagi ma'lumotlar mavjud: O'zbekistonga 1941-1944 yillarda jami 200,000 dan ortiq bola evakuatsiya qilingan. Ulardan 15,000 dan ortigi mahalliy oilalar tomonidan qabul qilingan. Toshkent viloyatida 3,500 dan ortiq oila bolalarni asrab olgan, Samarqand viloyatida 2,800 oila, Farg'ona viloyatida 2,200 oila, Buxoro viloyatida 1,900 oila, Qashqadaryo viloyatida 1,500 oila bolalarni qabul qilgan. Toshkent shahridagi Abdullayevlar oilasi 7 ta bolani boshpana qilgan. Oilaning boshlig'i Rajabjon Abdullayev va uning rafiqasi Zaynab 1942-yilning kuzida Leningraddan kelgan bolalarni qabul qilishgan. Bu oila keyinchalik 3 ta bolani doimiy asrab olgan. Samarqand viloyatining Pastdarg'om tumanidagi Qodirovlar oilasi 5 ta bolaga boshpana bergan. Xolmat Qodirov va uning rafiqasi Oysha urushdan keyin 2 ta bolani o'zlari bilan qoldirishgan. Bu bolalar keyinchalik o'zbek tilini puxta o'rgangan va mahalliy maktabda o'qigan. Farg'ona vodiysidagi Yo'ldoshevlar oilasi 4 ta ukrainalik bolani asrab olgan. Oilaning boshlig'i Turg'un Yo'ldoshev paxtakor bo'lgan. Ularning oilasida 2 ta o'g'il va 2 ta qiz bola saqlanib qolgan, ular keyinchalik Farg'onada oila qurgan. Buxoro shahrining Eshonqulovlar oilasi 3 ta belorus bolasini qabul qilgan. Oilaning boshlig'i Orif Eshonqulov hunarmand bo'lib, bolalarning barchasini o'z qo'lida tarbiyalagan. Ularning oilasidagi bolalar keyinchalik Buxorodagi turli kasb-hunarlarni egallagan. Urushdan keyin bu oilalarning aksariyati evakuatsiya qilingan bolalar bilan aloqani saqlab qolgan. 1950-yillarning oxiriga kelib, sobiq urush bolalari tomonidan o'zlarini asrab olgan oilalarga 10,000 dan ortiq maktub yuborilgan. Ko'pgina oilalar bolalarning o'z vatanlariga qaytishiga yordam bergan, biroq ular bilan do'stlik aloqalarini uzmagan. 1980-yillarga kelib, sobiq urush bolalari tomonidan O'zbekistonga 5,000 dan ortiq tashriflar amalga oshirilgan. Bu tashriflar davomida ko'plab oilalar o'zlarining asrab olgan bolalari bilan uchrashishgan va ularning avlodlari bilan yaqin aloqalar o'rnatganlar. Asrab oluvchi oilalarning aksariyati keyinchalik "Mehnat qahramoni" unvonlari, orden va medallar bilan taqdirlangan. 345 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc O'zbekiston mustaqillikka erishgach, bu oilalarning vorislari davlat tomonidan e'tirof etilgan va ularning xotirasi yodgorliklar va muzeylar orqali abadiylashtirilgan." O‘zbekiston Milliy arxivi hujjatlari va "Vatan tarixi" (3-kitob, 2018) ma'lumotlariga ko'ra, evakuatsiya qilingan bolalar og'ir sharoitda yashab, turli mehnat faoliyati bilan shug'ullangan. 12-16 yoshli bolalar kolxozlarda paxta terimida kuniga 10-12 soat ishlagan. Kichik yoshdagi bolalar fermalarda parrandalar bilan shug'ullangan yoki bog'larda zararkunandalarga qarshi kurashgan. Toshkentdagi aviatsiya zavodida 14 yoshdan 17 yoshgacha bo'lgan 300 dan ortiq bola ishlagan, ularning ish haqi kattalarnikiga nisbatan 30% kamroq bo'lgan. Samarqanddagi to'qimachilik fabrikasida 500 ga yaqin bola ishlagan. 1942-yil qishida 3,500 dan ortiq bola og'ir oshqozon kasalligiga chalingan, shifokorlar 24 soatlik navbatdorlik tizimi joriy qilgan. 1943-yil yozida issiq sokin tufayli 1,200 bola kasal bo'lib, ularning 74 nafari vafot etgan. 1942-yil dekabr oyida Toshkent bolalar uyi binosining bir qismi qulab, 23 bola halok bo'lgan. 1943-yil yanvarida Farg'ona vodiysidagi bolalar uyida o't chiqib, 17 bola vafot etgan. Oziq-ovqat muammosi juda og'ir bo'lgan, bola-kuniga 200 gramm non va 50 gramm guruch berilgan. Ko'p hollarda mahalliy aholi o'z ovqatlarini bolalar bilan bo'lishgan. Ta'lim sohasida ham katta muammolar mavjud bo'lgan. Darslik va daftar etishmovchiligi sababli 3-4 bola bir darslikdan foydalangan. Maktablarda sovuq va yoqilg'i yetishmovchiligi kuzatilgan. 1942-1943 o'quv yilida 15,000 dan ortiq bola maktabga bormagan. Ko'plab bolalar urush shokidan aziyat chekkan, ularning 40% o'z oilalari haqida xotiralarini yo'qotgan. Biroq, 1943-yilga kelib, bolalarning 70% o'zbek tilida gaplasha boshlagan va ko'plab bolalar mahalliy an'analar va madaniyatni o'zlashtirgan. O'zbek oilalari tomonidan asrab olingan bolalar soni 1944-yilga kelib 8,000 ni tashkil etgan. Bu ma'lumotlar O'zbekiston Davlat arxivi, Sog'liqni saqlash vazirligi hujjatlari va "Vatan tarixi" asaridagi statistik ma'lumotlar asosida keltirilgan. O‘zbekiston xalqi Ikkinchi jahon urushi yillarida insonparvarlikning ulug‘vor namunasini ko‘rsatdi. 200,000 dan ortiq evakuatsiya qilingan bolalar uchun O‘zbekiston nafaqat boshpana, balki yangi Vatan bo‘ldi. Og‘ir urush sharoitida ham o‘zbek oilalari 15,000 dan ortiq bolani bag‘riga oldi, ularni mehribonlik bilan tarbiyaladi. Bu bolalar og‘ir mehnat sharoitida ishlashga majbur bo‘ldi, ochlik va kasalliklarga qarshi kurashdi, ko‘plab fojeali hodisalar yuz berdi. Biroq mahalliy aholining mehmondo‘stligi va g‘amxo‘rligi tufayli ularning aksariyati omon qolishga muvaffaq bo‘ldi. Tarixiy ma'lumotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston nafaqat urush iqtisodiyotiga qo‘shgan hissasi, balki insoniy qadriyatlar va mehmondo‘stlik an'analarini saqlab qolgani bilan ham ajralib turdi. Urush bolalari taqdiri o‘zbek va boshqa xalqlar o‘rtasidagi abadiy do‘stlik bog‘larini yaratdi. Bugungi kunda bu tarixiy voqealar xalqlar o‘rtasidagi o‘zaro hurmat va hamjihatlikning tirik namunasidir. O‘zbekiston xalqining urush yillarida ko‘rsatgan fidokorona mehnati va insonparvarligi kelajak avlodlar uchun ijobiy ijtimoiy qadriyatlar namunasidir. O‘zbekiston xalqi Urush yillarida nafaqat o‘z Vatanini, balki butun insoniyatning kelajagini himoya qilishga hissa qo‘shdi. 200,000 dan ortiq bolaning har biri uchun O‘zbekiston ona vataniga aylandi – bu nafaqat raqam, balki har bir inson hayotining noyob qadriga bo‘lgan e’tiqoddir. Mahalliy aholining har bir oilasi o‘zining cheklangan imkoniyatlari bilan qancha kuchli bo‘lsa, shunchalik ko‘proq yordam berishga intildi. Bu nafaqat moddiy yordam, balki ma’naviy birlikning namoyon bo‘lishi edi. O‘zbekistonliklarning mehmondo‘stligi nafaqat an’ana, balki insoniy qadriyatlar negiziga aylangan hayotiy falsafa edi. Urushdan keyingi yillarda ham bu bolalar o‘zlarini asrab olgan oilalar bilan aloqalarini uzmadilar. Bu o‘zaro hurmat va minnatdorchilik aloqalari keyingi avlodlarga ham o‘tdi. Bugungi 346 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc kunda O‘zbekiston va sobiq Ittifoq respublikalari o‘rtasidagi do‘stona munosabatlar tarixiy ildizlarini aynan shu davrdan oladi. Tarixning bu sahifasi shuni isbotlaydiki, insoniy qadriyatlar hech qanday og‘ir sharoitda ham yo‘qolmaydi. O‘zbekiston xalqi o‘zining keng ko‘ngli, matonati va mehmondo‘stligi bilan nafaqat o‘z tarixini, balki butun insoniyat tarixini boyitdi. Bu meros kelajak avlodlar uchun insonparvarlik va xalqlar do‘stligining tirik namunasidir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1.Shamsiddinov, R. (2018). Vatan tarixi (3-kitob). Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 2.O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivi. Fond R-58, 1941-1945 yillar hujjatlari. 3.O‘zbekiston SSR Xalq Komissarlari Soveti hujjatlari (1941-1945). Fond R-25. 4.Usmonov, Q. (2015). O‘zbekiston tarixi. Toshkent: Sharq nashriyoti. 5.Karimova, M. (2010). Urush bolalari: O‘zbekiston mehmondo‘stligi. Toshkent: Ma'naviyat. 6.Mustafayeva, R. (2007). Ulug‘ Vatan urushi yillarida O‘zbekiston. Toshkent: Fan. 7.O‘zbekiston arxivi jurnali. (2015). 3-son. "Evakuatsiya hujjatlari" maxsus soni. 8.Sharq yulduzi jurnali. (1941-1945). Toshkent. 9. O‘zbekiston ovozi gazetasi. (1942-1944). Toshkent.