MARKAZIY OSIYO DUTORLARINING QIYOSIY TAHLILI (TOJIK, UYG'UR VA O'ZBEK DUTORLARI)

867 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 MARKAZIY OSIYO DUTORLARINING QIYOSIY TAHLILI (TOJIK, UYG'UR VA O'ZBEK DUTORLARI) Amanova Dilfuza Rashidovna Baxshichilik san'atiga ixtisoslashtirilgan espublika maktab-internati o‘qituvchisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17737076 Annotatsiya. Mazkur maqolada Markaziy Osiyoda keng tarqalgan uch dutor turi — tojik, uyg'ur va o'zbek dutorlarining shakl, qurilish, material, ijrochilik uslubi va tembr xususiyatlari bo'yicha qiyosiy tahlili beriladi. Har bir xalqning dutori o'ziga xos tarixiy shakllanish jarayoniga ega bo'lib, ularning hozirgi zamon musiqiy ijodiyotidagi o'rni ham ko'rib chiqiladi. Tadqiqot milliy cholg'u madaniyatini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Kalit so'zlar: dutor, tojik dutori, uyg'ur dutori, o'zbek dutori, cholg'u qurilishi, qiyosiy tahlili. KIRISH Markaziy Osiyo xalqlari madaniyatida dutor o‘ziga xos o‘rin tutadi. U nafaqat musiqiy cholg‘u, balki xalqning ruhiyati, turmush tarzi va tarixini aks ettiruvchi madaniy timsol hisoblanadi. Har bir xalq o‘z dutorida asrlar davomida shakllangan musiqiy an’analarini mujassam etgan. Tojik, uyg‘ur va o‘zbek xalqlarida dutor umumiy ildizlarga ega bo‘lsa-da, ularning shakli, o‘lchami, pardalari, tor materiallari hamda ijrochilik texnikasida muhim farqlar mavjud. Ushbu farqlar har bir xalq musiqiy tafakkurining o‘ziga xos rivojlanish bosqichini ko‘rsatadi Maqolada ushbu uch turdagi dutorning umumiy va farqli jihatlari qiyosiy musiqashunoslik yondashuvi orqali tahlil qilinadi. Tadqiqotning dolzarbligi Markaziy Osiyo cholg‘ulari bo‘yicha ilmiy izlanishlarning kengayib borayotgani bilan izohlanadi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA Markaziy Osiyo xalqlarining dutorchilik an’analari bo‘yicha yirik tadqiqotlar mavjud bo‘lib, ular cholg‘u tuzilishi, materiallar, ijrochilik maktablari va tarixiy rivojlanish kabi yo‘nalishlarni qamrab olgan. Mazkur adabiyotlarning tahlili uch dutor turining qator o‘xshashlik va farqlarini aniqlashga yordam beradi. Maqolada qiyosiy musiqashunoslik usuli qo‘llanildi. Bu yondashuv o‘xshash cholg‘ularni strukturaviy, texnik va tembral jihatdan solishtirish imkonini beradi. Shuningdek, tavsifiy metod asosida har bir dutorning shakli, materiali va ijrochilik uslublari alohida ko‘rib chiqildi. Tahlilda yozma manbalar bilan bir qatorda amaliy ijrochilik materiallaridan ham foydalanildi. Bu esa tadqiqot natijalarining yanada aniq bo‘lishiga xizmat qiladi. NATIJALAR Dastlab uch turdagi dutorlarning shakl tuzilishi taqqoslandi. Tojik dutori uzun va ingichka bo‘yinli bo‘lib, rezonator qismi cho‘zilgan shaklga ega. Uyg‘ur dutorining kosasi kattaroq, bezaklari ko‘proq va pardalari soni ko‘p. O‘zbek dutori esa o‘rtacha kattalikdagi kosaga va 13–14 parda tizimiga ega bo‘lib, ijrochilik qulayligi bilan ajralib turadi. Materiallar bo‘yicha ham muhim farqlar kuzatiladi. Tojik dutori yong‘oq va zarangdan tayyorlansa, uyg‘ur dutori asosan tut va chinor yog‘ochidan ishlanadi. O‘zbek dutori uchun esa eng keng tarqalgan material — tut yog‘ochidir. 868 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Bu farqlar cholg‘u tembriga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi Ijrochilik uslublarida ham sezilarli farqlar mavjud. Tojik dutorida ohanglar ko‘proq lirik, cho‘zma va muloyim bo‘lsa, uyg‘ur dutorida ritmik, tezkor va murakkab usullar ustunlik qiladi. O‘zbek dutorida esa maqom yo‘llari bilan birga xalq kuy-qo‘shiqlari va zamonaviy yo‘nalishdagi kuylar ijro etiladi. MUHOKAMA Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, uch dutor turining farqlari ularning kelib chiqishi, tarixiy shakllanishi va oyning musiqiy maktablari bilan chambarchas bog‘liq. Har bir cholg‘u o‘z xalqining ruhiy dunyosini aks ettiradi. Shakl va materiallardagi farqlar dutorning tembriga bevosita ta’sir etadi. Masalan, uyg‘ur dutorining katta rezonatori kuchli va jarangdor tovush hosil qilsa, tojik dutori muloyim va mayin tembrga ega. O‘zbek dutori esa o‘rtacha tembr diapazoni bilan ko‘p yo‘nalishlarda foydalanishga moslashgan. Ijrochilikdagi farqlar esa dutorning musiqiy imkoniyatlarini yanada boyitadi. Bu farqlar Markaziy Osiyo musiqiy merosining naqadar rangbarang va serqirra ekanini ko‘rsatadi. XULOSA Markaziy Osiyo dutorlari umumiy tarixiy ildizlarga ega bo‘lsa-da, har bir xalqning musiqiy an’anasi ularni alohida shakllantirgan. Tojik, uyg‘ur va o‘zbek dutorlarining shakl, tembr va ijrochilikdagi farqlari ularning o‘ziga xos milliy musiqiy maktablariga asos bo‘lgan. Tadqiqot davomida aniqlangan farqlar musiqashunoslar, cholg‘ushunoslar va ijrochilar uchun muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Ular cholg‘u sozlash, ijrochilik uslubini o‘rganish va milliy musiqiy merosni chuqurroq anglashda yordam beradi. Ushbu tadqiqot natijalari kelgusida dutorsozlik va ijrochilik sohasida qo‘shimcha ilmiy izlanishlar olib borish uchun zamin yaratadi. ADABIYOTLAR RO'YXATI 1. Rahmonov H. "Tojik xalq cholg'ulari tarixi". Dushanbe, 2020 2. Ablimitov A. "Uyg'ur dutorchiligi an'analari". Urumchi, 2019. 3. Ismoilov M. "O'zbek xalq cholg'ulari". Toshkent, 2018. 4. Markaziy Osiyo musiqiy merosi bo'yicha ilmiy maqolalar va ocherklar.