TILNING JAMIYATDAGI O'RNI VA VAZIFASI

361 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc TILNING JAMIYATDAGI O‘RNI VA VAZIFASI Omonullayeva Fozilaxon O‘ktamovna Bozorova Kamola Komiljon qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Filologiya fakulteti, 1-bosqich talabasi fozilaomonullayeva[email protected]. https://doi.org/10.5281/zenodo.17738179 Annotatsiya: Ushbu maqolada tilning jamiyat taraqqiyotidagi beqiyos o‘rni, ahamiyati va uning ijtimoiy funksiyalarining mazmun-mohiyati yoritiladi. Tilning kelib chiqishiga doir qarashlar, uning tarixiy rivojlanish bosqichlari hamda sivilizatsiyalar shakllanishidagi o‘rni ilmiy manbalarga tayanilgan holda tahlil qilinadi. Shuningdek, tilning davlat boshqaruv tizimi, huquqiy munosabatlar, ta’lim-tarbiya jarayoni, madaniy meros va ilm-fan sohalari bilan uzviy bog‘liqligi yoritilib, ularning biri-birini to‘ldiruvchi jihatlari ko‘rsatib beriladi. Maqolada til tabiiy biologik hodisa emas, balki jamiyat ta’sirida shakllanuvchi ijtimoiy hodisa ekanligi alohida asoslanadi. Til insonlar o‘rtasida muloqot, axborot almashinuvi, ma’lumot yetkazish, fikr bayon etish, muomala va aloqa vositasi sifatida jamiyatning barcha qatlamlarida faol ishtirok etadi. Har bir xalqning mustaqilligi, milliy o‘zligi, ma’naviy qadriyati, tarixiy xotirasi, urf-odat va an’analari aynan o‘z ona tili orqali namoyon bo‘lishi maqolada ilmiy-nazariy nuqtai nazardan asoslanadi. Kalit so‘zlar: til, jamiyat, ijtimoiy hodisa, muloqot, madaniyat, davlat tili, millat, taraqqiyot. Abstract: This article highlights the unique role of language in the development of society and analyzes its significance and social functions. Based on scientific sources, the article examines various views on the origin of language, the stages of its historical development, and its role in the formation of civilizations. Special attention is given to the interrelationship between language and state administration, legal relations, education systems, cultural heritage, science, and literature. The paper argues that language is not a natural biological phenomenon, but rather a social phenomenon shaped by society and historical processes. Language serves as the main means of communication, information exchange, thought expression, and interaction between people in all spheres of life. Furthermore, the article emphasizes that the independence of every nation, its national identity, spiritual values, historical memory, customs and traditions are manifested and preserved through the native language. These conclusions are supported from a scientific and theoretical perspective throughout the article. Keywords: language, society, social phenomenon, communication, culture, state language, nation, development. Аннотация: В данной статье раскрывается уникальная роль языка в развитии общества, анализируется его значение и социальные функции. На основе научных источников рассматриваются взгляды о происхождении языка, этапы его исторического развития, а также место языка в формировании цивилизаций. Особое внимание уделено связи языка с государственным управлением, правовыми отношениями, образовательным процессом, культурным наследием, наукой и литературой. Также доказывается, что язык не является природным биологическим явлением, а представляет собой социальное явление, формирующееся под влиянием общества и исторических условий. Язык выступает основным средством общения, передачи информации, выражения мыслей и установления коммуникации между людьми. Кроме того, подчёркивается, что независимость каждого народа, его национальная идентичность, духовные ценности, историческая память, обычаи и традиции проявляются именно через родной язык, что подтверждается научно-теоретическими данными, приведёнными в статье. 362 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Ключевые слова: язык, общество, социальное явление, коммуникация, культура, государственный язык, нация, развитие. Kirish: Til insoniyat jamiyatining eng muhim ijtimoiy kategoriyalaridan biridir. Inson o‘z fikrlarini ifodalash, his-tuyg‘ularini bayon etish, axborot almashish va o‘zaro muloqot qilish jarayonlarini aynan til orqali amalga oshiradi. Jamiyatning shakllanishi, ijtimoiy munosabatlarning rivojlanishi, guruhlar o‘rtasida ma’naviy-ruhiy birlashuvning yuzaga kelishida tilning o‘rni o‘ta muhimdir. Har bir millatning tarixiy ildizlari, madaniy meroslari, urf-odatlari va an’analarining avloddan avlodga o‘tishida til asosiy vosita vazifasini bajaradi. Shu bois til jamiyat taraqqiyotining negizi va harakatlantiruvchi kuchi sifatida e’tirof etiladi. Tilning jamiyatdagi o‘rni haqida Abu Rayhon Beruniy, Alisher Navoiy, Mahmud Koshg‘ariy kabi buyuk allomalar o‘z asarlarida bevosita yozib qoldirganlar. Ayniqsa Navoiy tilning jamiyatda o‘zligini saqlashdagi rolini ochiq ko‘rsatib bergan. Insoniyat jamiyati tilsiz mavjud bo‘la olmaydi, shuningdek, til ham jamiyatsiz rivojlanmaydi. Demak, til jamiyatning tarkibiy elementi, shu bilan birga jamiyatni birlashtiruvchi bosh mezon sifatida namoyon bo‘ladi. Tilning jamiyatdagi o‘rni faqat leksik-semantik birliklarni avloddan avlodga yetkazish bilangina emas, balki tafakkurni shakllantirish, dunyoqarashni belgilash va ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni mustahkamlash orqali ham ko‘zga tashlanadi. Tadqiqot metodologiyasi Ushbu maqolani tayyorlash jarayonida asosiy ilmiy adabiyotlar, o‘quv qo‘llanmalar hamda tilshunoslik bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar chuqur tahlil qilindi. Tilning jamiyatdagi o‘rnini ochib berishda tarixiy manbalar, o‘zbek tilshunosligi muhiti vakillarining qarashlari va zamonaviy lingvistika yutuqlari o‘rganildi. Tadqiqot davomida ijtimoiy tilshunoslik (sotsiolingvistika) konsepsiyalaridan, til va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni ilmiy asosda yorita oladigan nazariy yondashuvlardan foydalanildi. Shu bilan birga mazkur mavzuni chuqurroq yoritish maqsadida mavjud ilmiy fikrlar va dalillar nazariy tahlil nuqtai nazaridan solishtirildi hamda umumlashtirildi. Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasining “Davlat tili to‘g‘risida”gi Qonuni, rasmiy til siyosati bo‘yicha normativ-huquqiy hujjatlar uslubiy va metodik asos sifatida tanlab olindi. Tilning jamiyatdagi real ijtimoiy vazifalarini ko‘rsatish jarayonida tarixiy misollar, adabiy meros namunalaridan foydalanildi. Fikrlar ishonchliligini ta’minlash uchun o‘zbek tilshunosligi bo‘yicha yetakchi olimlarning ilmiy qarashlari qiyosiy tahlil qilindi, ya’ni tadqiqotda nazariy tahlil metodidan faol foydalanildi. Foydalanilgan adabiyotlar sharhi Maqolani tayyorlash jarayonida tilning jamiyatdagi o‘rni, milliy o‘zlikni shakllantirishdagi roli hamda tilning ijtimoiy hodisa sifatidagi mohiyatini asoslashda o‘zbek tilshunosligi va tarixiy ma’naviyatga oid bir qator manbalar tahlil qilindi. Xususan, I. Karimovning til borasidagi qarashlari alohida o‘rin tutadi. U kishi “Til — millatning ma’naviy boyligi, uning o‘zligini anglash va e’tirof etish vositasidir” degan fikrida tilning oddiy aloqa vositasi emas, balki milliylik va mustaqillikni belgilovchi asosiy tayanch ekanini urg‘ulaydi. Ushbu iqtibos millat va til o‘rtasidagi uzviy aloqani nazariy jihatdan asoslashda metodik manba bo‘lib xizmat qildi. Tilshunos olim A. G‘ulomov esa tildagi ijtimoiy komponentga e’tibor qaratib, “Til jamiyat hayotining oynasi bo‘lib, inson tafakkurining ijtimoiy shaklidir” deya ta’kidlaydi. Bu fikr orqali tilning tuzilishi, qoidalari yoki lingvistik birliklari tasodifiy emasligi, balki jamiyat taraqqiyoti, ijtimoiy munosabatlar, tafakkur tarzi bilan uzviy bog‘langanligi ilmiy asosda izohlangan. Shuningdek, tarixiy manbalar, adabiy meros namunalaridan ham foydalanildi. Xususan, Alisher Navoiyning “Turkiy tilda bitilgan so‘zlar ham ma’noda chuqur, ham badiiyda go‘zal bo‘lishi tabiiy” 363 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc degan fikri tilning badiiy-estetik quvvati, so‘zning ma’naviy va badiiy yuklanishi haqida chuqur tasavvur beradi. Ushbu tarixiy-nazariy mulohaza tildagi estetik imkoniyatlarning ham jamiyatning madaniy darajasi bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, zamonaviy sotsiolingvistika nazariyalari, O‘zbekiston Respublikasining “Davlat tili to‘g‘risida”gi Qonuni va zamonaviy til siyosati hujjatlari ham tadqiqotda muhim manbalar sifatida o‘rganildi. Bu hujjatlar tilning davlat boshqaruvidagi mavqeini belgilab beradi va tilning ijtimoiy vazifalarini huquqiy jihatdan asoslab beradi. Tahlil va natijalar Tilning jamiyatdagi o‘rni bir nechta asosiy funksiyalar orqali namoyon bo‘ladi. Tadqiqot va nazariy tahlillar asosida quyidagi xulosalar shakllandi: Birinchi natija — til kommunikativ vosita, ya’ni jamiyatda aloqa vositasidir. Bu tarixning barcha bosqichlarida o‘z tasdig‘ini topgan. Odamlar o‘rtasida muloqotning eng sodda formalaridan tortib, ilmiy adabiyotlar, siyosiy nutqlar, iqtisodiy jarayonlar, madaniy tadbirlar va diplomatik aloqalargacha bo‘lgan barcha sohalarda til asosiy vositadir. Ikkinchi natija — til millatning o‘zligini belgilaydi. Har bir millatning jahonda tanilishi, milliy identiteti, o‘z tarixini saqlab qolishi va merosini avlodlarga yetkazishida tilning roli beqiyos. Agar millat tilini yo‘qotsa, u ma’naviy ildizlaridan uziladi, mustaqilligi va ichki birlik asoslarini yo‘qotadi. Shu sababli tilni yo‘qotish — milliy ruhni yo‘qotish bilan tengdir. Uchinchi natija — til ma’naviy madaniyatni saqlaydi. Madaniy meros, san’at, adabiyot, qadriyatlar, axloqiy me’yorlar til orqali yashaydi. Til boy bo‘lsa, madaniyat ham boy bo‘ladi. Til qashshoqlashsa, madaniy tafakkur ham qashshoqlashadi. To‘rtinchi natija — til tarbiyaviy vositadir. Til orqali odamlarning dunyoqarashi shakllanadi, ularda vatanparvarlik ruhiyati, milliy g‘urur va e’tiqod mustahkamlanadi. Muhokama Jamiyat va til o‘zaro chambarchas bog‘liq. Til jamiyatni birlashtiradi, jamiyat esa tilni rivojlantiradi. Insoniyat tarixi shundan dalolat beradiki, tilning jamiyatdagi o‘rni kuchli bo‘lgan millatlar madaniy jihatdan ham kuchli bo‘lganlar. Til jamiyatni uyushtiradi, safarbar qiladi, birlikni ta’minlaydi. Shu sababli ham har bir rivojlangan davlat o‘z milliy tilini himoya qiladi, qonuniy asosda rivojlantiradi va ta’lim-tarbiya tizimini ham ushbu asosda yo‘lga qo‘yadi. Til va jamiyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqurroq anglash uchun o‘zbek tili misolida fikr yuritish maqsadga muvofiq. O‘zbek tili milliy davlatchiligimiz tarixida davlat boshqaruvining tilidir. Bu til orqali Alisher Navoiy kabi buyuk daholar o‘z ijodini yaratgan, ilm-fan, falsafa, tasavvuf yo‘nalishlarida yuksak ilmiy asarlar yaratilgan. Mustaqillik yillarida esa o‘zbek tilining davlat maqomi yana-da mustahkamlab borildi, tilni rivojlantirish, soha lug‘atlarini boyitish, imlo me’yorlarini takomillashtirish doimiy ravishda amalga oshirilib kelinmoqda.Tilni asrash — millatni asrashdir. Tilni qadrlash — tarixni qadrlashdir. Xulosa: Til jamiyatning yuragi, millatning ruhi sanaladi. Til ijtimoiy taraqqiyot jarayonining eng muhim quroli, aloqa vositasi, fikrni ifodalash, bilim va tajribani avloddan avlodga yetkazuvchi noyob tizimdir. Til jamiyatning barcha qatlamlarini birlashtirib turadi, millatning tarixiy xotirasini saqlaydi va uning ma’naviy merosini kelajak avlodlarga yetkazadi. Shu bois til nafaqat lingvistik hodisa, balki ijtimoiy-madaniy va ma’naviy hodisa sifatida ham o‘ta muhim ahamiyatga ega. Har bir inson o‘z ona tilini asrab-avaylashi, unga hurmat bilan munosabatda bo‘lishi, uni boyitish va rivojlantirishga o‘z hissasini qo‘shishi lozim. Tilga e’tibor — millatga e’tibor, tilni qadrlash — milliy o‘zlikni qadrlash demakdir. Tilni asrab-avaylash va yuksaltirish — bu avvalo kelajak uchun mas’uliyatdir. Zero, til millatning davomiyligi, mustaqilligi, ma’naviy barqarorligi va 364 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc kelajak taraqqiyoti uchun eng mustahkam poydevor hisoblanadi. Tilning qadri uni amalda to‘g‘ri, madaniyatli, savodli va boy tarzda qullay olishda namoyon bo‘ladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 2. G‘ulomov A., Rustamov A. Tilshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2012. 3. Rasulov R. O‘zbek tili va nutq madaniyati. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019. 4. Navoiy A. Mukammal asarlar to‘plami. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1991. 5. O‘zbekiston Respublikasi “Davlat tili to‘g‘risida”gi Qonun. 1989-yil, 21-oktabr. 6. Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘otit turk. – Toshkent: Fan, 1960.