MA'ORIF JADIDLARI: O'ZBEKISTON MUSTAQILLIGIDA MILLIY TAFAKKURNING SHAKLLANISHIGA HISSASI

365 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc MA'ORIF JADIDLARI: O‘ZBEKISTON MUSTAQILLIGIDA MILLIY TAFAKKURNING SHAKLLANISHIGA HISSASI Shodiqulova Mehribon Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi [email protected] Onarboyeva Sevara Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17738252 Annotatsiya: Ushbu maqola O‘zbekiston mustaqilligi davrida milliy tafakkurning shakllanishida ma’orif jadidlarining o‘rnini tahlii qiladi. Maqolada Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvar qori Abdurashidxonov kabi taniqli jadidlarning maorif sohasidagi merosi va ularning asarlarining zamonaviy O‘zbekiston taraqqiyotiga ta’siri o‘rganiladi. Jadidchilik harakatining milliy ong, madaniyat va ta’lim tizimini rivojlantirishdagi roli, shuningdek, mustaqil O‘zbekistonning ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlarini shakllantirishdagi hissasi yoritiladi. Maqolada jadidlar asarlarining bugungi o‘zbek adabiyoti, ta’lim metodikasi va milliy g‘oya shakllanishidagi ahamiyati tahlii qilinadi, ularning merosini o‘rganishning dolzarbligi asoslanadi. Kalit so‘zlar: Ma’orif jadidlari, milliy tafakkur, O‘zbekiston mustaqilligi, jadidchilik harakati, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvar qori, milliy ong, ma’naviy qadriyatlar, ta’lim islohoti, milliy g‘oya, ma’rifatparvarlik, milliy madaniyat, tarixiy meros, zamonaviy O‘zbekiston. Ma'orif jadidlarining O'zbekiston mustaqilligida milliy tafakkurning shakllanishidagi hissasi juda katta va ko'p qirrali hisoblanadi. Jadidchilik harakati XX asr boshlarida O'rta Osiyoda paydo bo'lib, milliy uyg'onish, ma'rifat va zamonaviy ta'limni rivojlantirishga qaratilgan edi. Mahmudxo'ja Behbudiy "Samarqand" gazetasida, Abdulla Avloniy "Oyna" jurnalida o'z g'oyalarini yoritishgan. Ularning asosiy maqsadi mahalliy aholini zamonaviy bilimlar bilan qurollantirish, shu bilan birga milliy qadriyatlarni saqlab qolish edi. Jadidlar yangi usuldagi maktablarni tashkil etishda muhim rol o'ynagan. Munavvar qori Abdurashidxonov Toshkentda yangi usul maktablarini ochib, darsliklar yozgan. Bu maktablarda an'anaviy diniy ta'lim bilan bir qatorda zamonaviy fanlar: matematika, geografiya, tabiiy fanlar o'qitilgan. Jadidlar ta'lim tizimini isloh qilish orqali jamiyatni modernizatsiya qilishga intilishgan. Milliy adabiyotning rivojlanishida jadidlarning hissasi beqiyos. Abdulla Avloniyning "Birinchi muallim" asari, Mahmudxo'ja Behbudiyning "Padarkush" pyesasi o'zbek adabiyotining dastlabki namunalaridan hisoblanadi. Bu asarlar orqali jadidlar yangi g'oyalarni targ'ib qilishgan, jamiyatdagi kamchiliklarni tanqid qilishgan. Jadidchilik harakati mustaqil O'zbekistonning ma'naviy asoslarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Mustaqillik yillarida jadidlar merosini o'rganish va qayta baholash ishlari olib borildi. Ularning asarlari qayta nashr etildi, ularning g'oyalari yangi O'zbekistonning milliy g'oyasini shakllantirishda muhim manba bo'ldi. Zamonaviy O'zbekiston ta'lim tizimida jadidlar g'oyalarining aks etishi ko'zga tashlanadi. Yangi o'quv dasturlari, darsliklar tayyorlashda jadidlar tajribasidan foydalanilmoqda. Milliy tafakkurni rivojlantirish, shaxsni shakllantirishda jadidchilik an'analarini davom ettirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Jadidlar O'zbekiston mustaqilligining ma'naviy poydevorini yaratishda bevosita hissa qo'shgan. Ularning g'oyalari - milliy mustaqillik, ma'rifat, madaniyat, taraqqiyot - bugungi kunda ham o'z 366 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ahamiyatini yo'qotgan emas. Mustaqil O'zbekiston jadidlar orq qo'ygan ma'naviy merosni rivojlantirishda, ularning orzularini amalga oshirishda davom etmoqda Amalga oshirilgan ishlar: Yangi usul maktablar tashkil etildi. Bu maktablarda an'anaviy diniy ta'lim bilan birga zamonaviy fanlar o'qitila boshlandi. Darsliklar va o'quv qo'llanmalar yaratildi. "Birinchi muallim" va "Ikkinchi muallim" kabi darsliklar yangi pedagogik usullar asosida tayyorlandi. O'qituvchilar tayyorlashga alohida e'tibor qaratildi. Maxsus kurslar va seminarlar tashkil etildi. Ayollar ta'limi joriy qilindi. Ayollar uchun alohida maktablar ochildi. Anbar otin kabi ayol maorifparvarlar faoliyat yuritdi. O'zbek tilida ta'lim berishni rivojlantirdilar. Mahalliy tillarda o'quv adabiyotlari yaratildi. Pedagogik nashriyotlar tashkil etildi. "Jadid" nashriyoti kabi tashkilotlar orqali maorif materiallari tarqatildi. Amalga oshirilmagan ishlar: Barcha aholini qamrab oladigan universal ta'lim tizimini joriy eta olmadilar. Faqat shaharlarda va yirik qishloqlarda maktablar ochildi. Oliy ta'lim muassasalarini tashkil eta olmadilar. O'zbek tilidagi universitet yaratish rejalari amalga oshmadi. Ta'limni moliyalashtirish muammosi hal etilmadi. Maktablar ko'pincha xayriya hisobiga faoliyat yuritdi. Barcha ijtimoiy tabaqalarni qamrab olgan ta'lim tizimini yarata olmadilar. Boylar va zodagonlar farzandlari uchun mo'ljallangan ta'lim davom etdi. Ta'limda to'liq gender tenglikka erisha olmadilar. Ayollar ta'limi cheklangan darajada qoldi. Ta'limni diniy ta'sirdan to'liq ajrata olmadilar. An'anaviy maktablar bilan raqobatda g'alaba qozona olmadilar. Jadidlar maorif sohasida muhim islohotlarni boshlab berishdi, ammo ularning loyihalari to'liq amalga oshmadi. Bu bir qator sabablarga ko'ra: moliyaviy qiyinchiliklar, an'anaviy diniy qarashlar qarshiligi, siyosiy sharoitning o'zgarishi va keyinchalik sovet hokimiyatining jadidchilik harakatini bostirishi. Biroq ularning boshlagan islohotlari keyinchalik O'zbekiston ta'lim tizimining shakllanishiga asos bo'ldi. Jadidlar o'z faoliyati davomida turli to'sqinliklar va jiddiy qarshiliklarga duch kelishdi. An'anaviy diniy qarashlar va konservativ kuchlar ularning yangiliklariga qattiq qarshilik ko'rsatdi. Ko'plab muhaddislar va an'anaviy diniy rahbarlar yangi usul maktablarini "bid'at" deb hisoblab, ularga qarshi chiqdilar. Bu qarshilik ayniqsa qishloq joylarda kuchli bo'lib, yangi pedagogik usullarni qabul qilishda katta muammolar yuzaga keldi. Moliyaviy qiyinchiliklar jadidlar faoliyatining kengayishiga jiddiy to'sqinlik qildi. Maktablar va nashriyotlarni moliyalashtirishda doimiy muammolar mavjud edi. Ko'pgina loyihalar yetarli mablag' yo'qligi sababli to'xtab qoldi yoki cheklangan miqyosda amalga oshirildi. Rossiya imperiyasi ma'muriyati jadidlar faoliyatiga nisbatan ikkilanchan munosabatda bo'ldi. Ba'zi hollarda ularni qo'llab-quvvatlasa, boshqa hollarda ularning faoliyatini cheklab qo'ydi. Bu beqaror siyosiy muhit jadidlar rejalarini uzluksiz amalga oshirishga imkon bermadi. Ijtimoiy qarshiliklar ham muhim rol o'ynadi. Boylar va zodagonlar yangi ta'lim tizimini o'zlarining imtiyozlari uchun tahdid deb hisobladilar. Ayollar ta'limiga nisbatan qarshilik ayniqsa kuchli edi, an'anaviy jamiyat ayollarning ta'lim olishiga qarshilik ko'rsatdi. Sovet hokimiyatining o'rnatilishi jadidchilik harakatining asosiy to'sqinligiga aylandi. 1920yillarning oxiriga kelib, sovet rejimi jadidlarni "burjua millatchilari" deb e'lon qilib, ularning faoliyatini butunlay taqiqladi. Ko'plab jadidlar qatag'on qilindi, ularning maktablari yopildi, nashriyotlari tugatildi. Ta'lim sohasidagi raqobat ham jiddiy muammo edi. An'anaviy maktablar (maktabxonalar) bilan raqobatda yangi usul maktablari o'z o'rnini topishda qiyinchiliklarga duch keldi. Ota-onalar ko'pincha farzandlarini an'anaviy maktablarga yuborishni afzal ko'rdilar. 367 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Jadidlar o'z g'oyalarini targ'ib qilishda til va aloqa muammolariga duch kelishdi. O'zbek tilining turli shevalari mavjudligi va adabiy tilning hali to'liq shakllanmaganligi o'quv materiallarini yaratish va tarqatishda qiyinchiliklar tug'dirdi. Diniy ta'sirning kuchli bo'lishi jadidlarning dunyoviy ta'lim g'oyalarini amalga oshirishiga to'sqinlik qildi. Ko'p hollarda ular diniy ta'lim bilan dunyoviy ta'limni uyg'unlashtirishga majbur bo'lishdi, bu esa ularning dastlabki maqsadlaridan chetga chiqishni talab qildi. Jadidlar shaxsiy xavf ostida ham ish olib borishdi. Ko'plab jadidlar o'z g'oyalari uchun ta'qibga uchradi, hibsga olindi yoki surgun qilindi. Bu esa ularning faoliyatini sezilarli darajada cheklab qo'ydi. Bu to'sqinliklar va qarshiliklar jadidchilik harakatining to'liq potentsialiga erisha olmasligiga sabab bo'ldi, ammo ularning boshlagan islohotlari keyingi avlodlar uchun asos bo'lib xizmat qildi va mustaqil O'zbekistonning maorif tizimini shakllantirishga hissa qo'shdi. Jadidchilik harakatining tarixiy tajribasidan kelib chiqqan holda quyidagi taklif va yangi g'oyalarni ilgari surish mumkin: Zamonaviy ta'lim tizimida jadidlar an'analarini rivojlantirish. Yangi pedagogik usullarni joriy etish, talabalarning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish. Jadidlar tomonidan asos solingan milliy-ma'naviy qadriyatlarni zamonaviy shaklda o'qitish. Maorif sohasida jadidlar merosini o'rganish va qayta baholash. Ilmiy tadqiqotlar olib borish, jadidlar asarlarini zamonaviy talqin bilan nashr etish. O'quv dasturlariga jadidlar g'oyalarini integratsiya qilish. Texnologik yangiliklarni jadidchilik g'oyalari bilan uyg'unlashtirish. Raqamli ta'lim platformalarida jadidlar merosini keng targ'atish. Sun'iy intellekt yordamida jadidlar asarlarini o'rganish va tahlil qilish. Jadidchilik g'oyalarini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish bilan birlashtirish. Maorif orqali tadbirkorlik va innovatsion fikrlashni rivojlantirish. Hududlararo maorif loyihalarini amalga oshirish. Xalqaro hamkorlikni rivojlantirish. Boshqa mamlakatlar tajribasini o'rganish, jahon jadidchilik harakatlari bilan aloqalar o'rnatish. Xalqaro konferensiyalar va seminarlar tashkil etish. Yoshlarni jadidchilik g'oyalariga jalb qilish. Yosh tadqiqotchilar uchun grantlar va stipendiyalar tashkil etish. Talabalar klub va loyihalarini qo'llab-quvvatlash. Jadidchilik merosini keng jamoatchilikka yetkazish. Muzeylar, kutubxonalar va madaniyat markazlarida doimiy ekspozitsiyalar tashkil etish. Ommaviy axborot vositalarida jadidlar faoliyatini yoritish. Ushbu takliflar jadidchilik g'oyalarini zamonaviy sharoitda rivojlantirish, ularni yangi bosqichga ko'tarishga qaratilgan. Bu orqali nafaqat tarixiy merosni saqlab qolish, balki uni zamonaviy talablar asosida boyitish va rivojlantirish mumkin. Jadidlar nafaqat maorif sohasida, balki madaniyat va adabiyotning barcha sohalarida yangilanishlar kirita boshladilar. Abdulla Avloniyning "Birinchi muallim" asari nafaqat darslik, balki pedagogik qarashlarining yorqin namunasidir. Unda bolalarga bilim o'rgatishning zamonaviy usullari taklif etilgan. Munavvar qori Abdurashidxonov o'z faoliyatida nafaqat ta'lim, balki jamiyatning barcha sohalaridagi muammolarga e'tibor qaratgan. U "Taraqqiy" gazetasida chop etilgan maqolalarida qishloq xo'jaligi, sog'liqni saqlash, savdo-sotiq masalalarini ko'targan. Jadidlar ayollar huquqlari va ta'limi masalasiga alohida e'tibor berishgan. Anbar otin kabi ayol maorifparvarlar ayollar uchun maktablar ochish, ular uchun darsliklar yozish bilan shug'ullangan. Bu davrda ayollar uchun maxsus "Jahon" jurnali nashr etilgan. 368 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Jadidchilik harakati turli mintaqalarda har xil darajada rivojlandi. Buxoroda Fayzulla Xo'jayev, Xiva da Po'lvonniyoz Xudoyberganov, Farg'onada Abduqodir Muhiddinov kabi mahalliy jadidlar faoliyat yuritgan. Har bir mintaqaning o'ziga xos sharoitida jadidchilik g'oyalari turlicha amalga oshirilgan. Jadidlar o'z faoliyatida nafaqat mahalliy, balki xalqaro tajribadan ham foydalanganlar. Ular Turkiya, Misr, Rossiyadagi yangiliklar va islohotlarni diqqat bilan kuzatib, o'zlarining amaliyotiga tatbiq etishgan. Sovet davrida jadidchilik harakati qat'iy taqiqlangan bo'lsa-da, ularning g'oyalari yashirin shaklda davom etdi. Ko'plab jadidlar o'z g'oyalarini sovet tuzumi sharoitida moslashtirishga majbur bo'lishdi. Mustaqillikdan keyin jadidchilik merosini qayta tiklash va o'rganish ishlari keng yo'lga qo'yildi. Jadidlar asarlari qayta nashr etildi, ularning hayoti va faoliyati haqida ilmiy tadqiqotlar olib borildi. Zamonaviy O'zbekistonda jadidchilik g'oyalari yangi ma'noga ega bo'lmoqda. Global dunyoda milliy qadriyatlarni saqlash, maorifni rivojlantirish, jamiyatni modernizatsiya qilish masalalari dolzarbligicha qolmoqda. Jadidlar tajribasi nafaqat O'zbekiston, balki boshqa Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun ham qimmatli hisoblanadi. Ularning g'oyalari butun mintaqaning rivojlanish strategiyasiga mos keladi. Jadidchilik merosini o'rganish va rivojlantirish nafaqat tarixiy adolatni tiklash, balki kelajakni qurish uchun zarurdir. Ushbu meros O'zbekistonning kelajakdagi taraqqiyotiga yo'l ko'rsatuvchi manba sifatida xizmat qiladi. Adabiyotlar, References, Литературы: Asosiy manbalar: 1.Avloniy, A. (1913). Birinchi muallim. Toshkent. 2.Behbudiy, M. (1914). Pedagogika. Samarqand. 3.Munavvar qori Abdurashidxonov. (1915). Ta'lim usullari. Toshkent. Ilmiy adabiyotlar: 4.Karimov, N. (2010). Jadidchilik harakati: tarixi va hozirgi kun. Toshkent: Fan. 5.Otaboeva, M. (2015). Ma'orif jadidlarining pedagogik qarashlari. Toshkent: Ma'naviyat. 6.Saidov, A. (2018). Jadidchilik va zamonaviy ta'lim. Toshkent: O‘qituvchi. Tarixiy manbalar: 7.O‘zbekiston Milliy arxivi. Fond 47, "Maorif jadidlari" 8. Markaziy Davlat arxivi. Fond R-125, "Jadidchilik harakati hujjatlari" Maqolalar va tadqiqotlar: 9. Rahmonov, Q. (2020). "Jadidchilik an'analari va zamonaviy ta'lim". O‘zbekiston tarixi jurnali, 4son. 10.Xolmirzayeva, D. (2019). "Abdulla Avloniyning pedagogik merosi". Maarif va madaniyat jurnali, 2-son.