ISLOM DINI TARIXI VA UNING DUNYO MADANIYATIGA TA'SIRI

369 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ISLOM DINI TARIXI VA UNING DUNYO MADANIYATIGA TA’SIRI Malikova Ozoda Rustam qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Pedagogika taʼlim yoʻnalishi talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17738369 Annotatsiya: Ushbu maqolada islom dinining VII asrda Arabiston yarimorolida paydo bo‘lishi, uning asosiy g‘oyalari va tamoyillari, shuningdek, qisqa muddat ichida keng hududlarga tarqalish sabablari yoritilgan. Shuningdek, islom sivilizatsiyasining ilm-fan, madaniyat, san’at va falsafa rivojiga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Maqolada musulmon olimlarining jahon madaniy merosidagi o‘rni, islom axloqiy qadriyatlarining insoniyat tarixidagi ahamiyati va ularning bugungi kunda ham dolzarbligini saqlab qolayotgani ko‘rsatilgan. Kalit so‘zlar: Islom dini, Muhammad (s.a.v.), Qur’on, hadis, xalifalik, ilm-fan, madaniyat, islom sivilizatsiyasi, musulmon olimlari, axloqiy qadriyatlar. Kirish: Islom dini insoniyat tarixidagi eng yirik va ta’sirli dinlardan biridir. U VII asrda Arabiston yarimorolida paydo bo‘lib, qisqa vaqt ichida keng hududlarga tarqaldi va dunyo madaniyati hamda sivilizatsiyasining shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Islom faqat diniy e’tiqod tizimi emas, balki keng qamrovli ijtimoiy, siyosiy, huquqiy va madaniy hodisa sifatida ham insoniyat taraqqiyotiga o‘zining chuqur ta’sirini ko‘rsatgan. Dinning asoschisi bo‘lgan Muhammad (s.a.v.) olib kelgan vahiylar, ya’ni Qur’on oyatlari inson hayotining barcha sohalarini qamrab olgan va adolat, tinchlik, bag‘rikenglik, ilmga intilish, halollik hamda insonparvarlik g‘oyalarini ilgari surgan. Islom dini tarixi, asosan, Arabiston yarimorolida boshlangan bo‘lsa-da, uning ta’siri qisqa fursatda Shimoliy Afrika, Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Hindiston va hatto Yevropaning ayrim qismlariga ham yoyilgan. Bu jarayon davomida islom nafaqat diniy e’tiqod sifatida, balki madaniy aloqalar, ilmiy izlanishlar va falsafiy tafakkurning markaziga aylangan. Bag‘dod, Damashq, Buxoro, Samarqand, Qohira kabi shaharlar islom sivilizatsiyasining ilmiy va madaniy markazlariga aylandi. Bu davrda matematika, astronomiya, tibbiyot, adabiyot, falsafa va arxitektura sohalarida yirik yutuqlar qo‘lga kiritildi. Islom dini keltirgan ma’naviy qadriyatlar insoniyatni birlashtirish, millatlar va madaniyatlar o‘rtasida o‘zaro hurmatni mustahkamlashga xizmat qilgan. Bugungi kunda ham islom dini nafaqat diniy e’tiqod tizimi, balki madaniy meros, axloqiy tamoyillar va insoniy qadriyatlarning manbai sifatida o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Shu bois islom tarixini o‘rganish nafaqat diniy, balki umuminsiy madaniy taraqqiyot jarayonlarini anglash uchun ham muhimdir. Asosiy qism: Islom dini VII asrda Arabiston yarimorolida paydo bo‘ldi. O‘sha davrda arab jamiyati ko‘p xudolilik, qabilachilik va savodsizlik bilan ajralib turgan. Muhammad ibn Abdulloh (s.a.v.) 610-yilda Makka shahrida Alloh tomonidan vahiy qabul qilib, insoniyatni yagona Xudoga – Allohga e’tiqod qilishga, adolat, poklik, halollik va ilmga chaqirdi. U keltirgan ta’limotlar Qur’oni karimda mujassam bo‘lib, musulmonlar uchun hayot yo‘riqnomasi sifatida qabul qilindi. Dastlab Makka aholisi islomni qabul qilishdan bosh tortdi, ammo keyinchalik Madinada yangi musulmon jamoasi shakllanib, islom davlatining poydevori qo‘yildi. 622-yilgi hijrat islom tarixida yangi davrni boshlab berdi. Payg‘ambarimiz (s.a.v.) vafotlaridan so‘ng, xalifalik davri boshlandi. Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali (r.a.) davrlarida islom jamoasi kuchayib, siyosiy jihatdan mustahkam davlatga aylandi. Arab xalifaligi qisqa vaqt ichida Arabiston, Suriya, Eron, Misr, Shimoliy Afrika, hatto Ispaniya hududlarini o‘z ichiga oldi. Bu davrda islom faqat qurol kuchi bilan emas, balki ilm, madaniyat va savdo orqali ham tarqaldi. Islom dini bag‘rikenglikni targ‘ib qilgani sababli, ko‘plab xalqlar uni ixtiyoriy ravishda qabul qildilar. Har bir xalq o‘z madaniy xususiyatlarini islom qadriyatlari bilan uyg‘unlashtirdi. 370 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Islom dunyosi o‘rta asrlar davrida ilm-fan markaziga aylandi. Bag‘doddagi “Bayt ul-hikma” (Donishmandlik uyi) kabi ilmiy markazlar yuzlab olimlarni birlashtirdi. Al-Xorazmiy algebra fanining asoschisi bo‘lib, “algoritm” so‘zi uning nomidan kelib chiqqan. Ibn Sino tibbiyotning buyuk namoyandasi sifatida “Tib qonunlari” asari bilan Yevropa ilm-faniga katta ta’sir ko‘rsatgan. AlFarg‘oniy astronomiya sohasida koinot haqidagi bilimlarni chuqurlashtirgan, Beruniy esa geografiya va geologiya fanlarini rivojlantirgan. Ushbu olimlarning asarlari keyinchalik lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropada Uyg‘onish davrining shakllanishiga zamin yaratdi. Islom sivilizatsiyasi o‘zining boy madaniyati va betakror san’ati bilan ajralib turgan. Qur’on tilovatida tovush san’ati, arab xattotligi (kalligrafiya), me’morchilik va naqsh san’ati yuksak darajada rivojlandi. Masjidlar, madrasalar, saroylar va minoralar musulmon me’morligining go‘zal namunalaridir. Misol uchun, Samarqanddagi Registon majmuasi, Buxorodagi Mir Arab madrasasi, Qohiradagi Al-Azhar, Ispaniyadagi Alhambra saroyi islom me’morchiligi yodgorliklaridandir. Bu obidalar nafaqat diniy markazlar, balki ilmiy-ma’rifiy muassasalar sifatida ham xizmat qilgan. Islom dini faqat ibodatlar tizimi emas, balki komil insonni tarbiyalashga qaratilgan hayot falsafasidir. Qur’on va hadislar insonni halollik, sadoqat, sabr, bag‘rikenglik, adolat, ota-onaga hurmat va mehr-oqibatga da’vat etadi. Shuning uchun ham islom jamiyatida axloqiy me’yorlar qat’iy saqlanib kelgan. Islom jamiyati a’zolari bir-biriga yordam berish, yetimlarni himoya qilish, kambag‘allarga sadaqa berish kabi fazilatlarni hayotga tatbiq etganlar. Bu qadriyatlar nafaqat musulmonlar, balki boshqa din vakillari bilan tinch-totuv yashashga ham zamin yaratgan. Islom sivilizatsiyasi Sharq va G‘arb madaniyatlari o‘rtasida ko‘prik vazifasini bajargan. O‘rta asr Yevropasida ilm-fan tanazzulga uchragan paytda, musulmon olimlar qadimgi yunon, hind va fors ilmlarini saqlab qolib, yanada rivojlantirganlar. Ularning ilmiy merosi keyinchalik Yevropaning Uyg‘onish davrida asosiy manba bo‘lgan. Shuningdek, islom madaniyati orqali arab tili xalqaro ilmfan tili darajasiga ko‘tarilgan. Islomdagi insonparvarlik va adolat g‘oyalari ko‘plab mamlakatlarning huquqiy va axloqiy tizimlariga ta’sir ko‘rsatgan. Shu bois islom dini nafaqat diniy e’tiqod, balki butun insoniyat sivilizatsiyasi rivojining muhim omili sifatida e’tirof etiladi. Islom dini VIII asrda Markaziy Osiyoga kirib kelgan va bu mintaqaning madaniy hamda ma’naviy hayotiga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Movarounnahr hududida islom nafaqat e’tiqod sifatida, balki ilm, adabiyot, falsafa va davlat boshqaruvi sohalarida ham asosiy tamoyilga aylangan. Imom al-Buxoriy, at-Termiziy, al-Moturidiy kabi allomalar islom aqidaviy va hadis ilmlarining rivojiga beqiyos hissa qo‘shganlar. Shuningdek, Alisher Navoiy, Bahouddin Naqshband, Ahmad Yassaviy kabi mutasavviflar islom ma’naviyatini xalq ruhiyati bilan uyg‘unlashtirib, o‘zbek xalqining ma’naviy shakllanishida muhim rol o‘ynaganlar. Bugungi kunda islom dini dunyodagi eng keng tarqalgan dinlardan biri bo‘lib, 1,9 milliarddan ortiq inson bu din vakilidir. Islom qadriyatlari global miqyosda tinchlik, adolat va bag‘rikenglikni targ‘ib etmoqda. YUNESKO, Islom hamkorlik tashkiloti kabi xalqaro tuzilmalar islom madaniyatining merosini asrash, ilmiy almashinuv va dinlararo muloqotni rivojlantirishga katta e’tibor qaratmoqda. Zamonaviy davrda islom dini yoshlar tarbiyasida, axloqiy qadriyatlarni mustahkamlashda va millatlararo totuvlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.. . Xulosa: Xulosa qilib aytganda, islom dini nafaqat diniy e’tiqod tizimi, balki butun insoniyat sivilizatsiyasi rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan hodisadir. U ilm-fan, madaniyat, san’at, axloq va ijtimoiy hayotda yangi davrni boshlab bergan. Musulmon olimlari yaratgan ilmiy meros Yevropa Uyg‘onish davrining poydevoriga aylangan, islom axloqiy qadriyatlari esa bugungi kunda ham insoniyatni ezgulik va adolat yo‘liga chorlab kelmoqda. Shu bois islom diniU tarixini o‘rganish — nafaqat diniy bilim, balki jahon madaniyatining ildizlarini anglash demakdir. 371 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Qur’oni karim. – Toshkent: “Hilol-Nashr”, 2019. 2. Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih. – Toshkent: “Movarounnahr”, 2017. 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2008. 4. Abdullaev N., Usmonov M. Dinshunoslik asoslari. – Toshkent: “Iqtisod-Moliya”, 2018. 5. Aloviddinov A. Islom tarixi va sivilizatsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston Islom akademiyasi, 2020.