QORAXONIYLAR BOSHQARUV TIZIMI

372 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc QORAXONIYLAR BOSHQARUV TIZIMI Asqarova Sevdar Sattor qizi Hamzayeva Ruxshona Urunbek qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Email:[email protected], urunbeksokirov340@gmail. https://doi.org/10.5281/zenodo.17738457 Annotatsiya: Mazkur maqolada Qoraxoniylar davlatining boshqaruv tizimi, uning siyosiy va ma’muriy tuzilishi, asosiy lavozimlar hamda davlat boshqaruvida islomiy va turkiy an’analar uyg‘unligi tahlil qilingan. Xoqon, tegin, vazir, amir va qozilar faoliyati, shuningdek soliq, harbiy va sud tizimlarining asosiy xususiyatlari yoritilgan. Tadqiqot natijasida Qoraxoniylar davlati boshqaruv tizimi Markaziy Osiyo tarixida ilk musulmon turkiy davlatlar uchun namuna bo‘lgan markazlashgan boshqaruv modeli sifatida baholangan. Kalit so‘zlar: Qoraxoniylar davlati, boshqaruv tizimi, xoqon, islomiy boshqaruv, turkiy an’analar, ma’muriy tuzilma, davlat boshqaruvi. Kirish: Qoraxoniylar davlati (942–1212-yillar) Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin tutgan ilk musulmon turkiy sulolalardan biridir. Ushbu davlat turkiy xalqlar orasida islom dini keng yoyilgan, siyosiy va madaniy markazlar mustahkamlangan davrda vujudga kelgan. Qoraxoniylar hukmronligi davrida davlat boshqaruvi tizimi o‘ziga xos tarzda shakllanib, unda qadimgi turkiy boshqaruv an’analari bilan bir qatorda islomiy siyosiy tamoyillar ham muhim o‘rin egallagan. Xoqonlik hokimiyati markazlashgan bo‘lsa-da, davlat ikki asosiy qism — Sharqiy va G‘arbiy Qoraxoniylar xoqonligiga bo‘lingan bo‘lib, ular o‘zaro qarindoshlik rishtalari bilan bog‘liq holda faoliyat yuritgan. Maqolada ana shu boshqaruv tizimi, uning asosiy unsurlari va jamiyat hayotidagi o‘rni tahlil qilinadi. Asosiy qism: Qoraxoniylar davlati IX–XII asrlarda Turkiston hududida shakllangan va murakkab, ko‘p bosqichli boshqaruv tizimiga ega bo‘lgan. Davlatning siyosiy tuzilishi asosan turkiy an’anaviy boshqaruv hamda islomiy-ma’muriy tartiblarning qo‘shilishi asosida shakllandi. Hokimiyatning eng yuqori pog‘onasida qağan (xoqon) turar edi; u davlatning bosh qo‘mondoni, siyosiy rahbari va oliy sud hokimi sanalardi. Qoraxoniylar ikki yirik qanotga — Sharqiy va G‘arbiy uluslarga bo‘lingan bo‘lib, har bir ulusda xoqonning qarindoshlari hukmronlik qilgan. Bu tizim ichki barqarorlikni saqlashga xizmat qilgan bo‘lsa-da, ko‘pincha o‘zaro raqobatni ham kuchaytirgan Xitoy va uyg‘ur mualliflarining tadqiqotlarida Qoraxoniylar davlatining shakllanishi oldidan Markaziy Osiyoda yuzaga kelgan tarixiy, siyosiy va etnik jarayonlar alohida tahlil qilingan. Manbalarda qayd etilishicha, mintaqa uzoq asrlar mobaynida siyosiy jihatdan notinch bo‘lgan: ichki nizolar, bosqinlar, davlatlarning yemirilishi va yangi sulolalarning paydo bo‘lishi hududiy tuzilishga doimiy ta’sir ko‘rsatgan. Tog‘lar, daryolar, cho‘l va yaylovlar bilan ajralgan vohalarda yashagan turli qabila va elatlar o‘z yerlariga egalikni saqlab qolish uchun uzluksiz kurash olib borgan. Bu esa Markaziy Osiyo siyosiy makonining Sharqiy Osiyo va G‘arb o‘rtasida tuganmas raqobat hududiga aylanishiga sabab bo‘lgan. Turk xoqonligining tashkil topishi esa mintaqaga birinchi bor yirik darajada siyosiy birlashuv keltirdi. Buning natijasida iqtisodiy aloqalar kengaydi, karvon yo‘llari tartibga keltirildi, hunarmandchilik va dehqonchilik rivojlandi. Madaniy hayot jonlanib, mintaqa o‘zaro bog‘liq uyg‘un iqtisodiy makonga aylandi. Ammo VI asr oxirida xoqonlik Sharqiy va G‘arbiy qismlarga bo‘linishi jarayonni izdan chiqardi. Siyosiy tarqoqlik kuchaydi, ayrim hududlarda aholi migratsiyasi tezlashdi. Aynan shu o‘zgarishlar Qoraxoniylar davlatini yuzaga keltirgan etnik asos — qarloq, chigil, yag‘mo kabi turkiy elatlar harakatining kuchayishiga sharoit yaratdi. 373 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 751-yilgi Talas jangi Markaziy Osiyo geopolitikasini tubdan o‘zgartirdi. Arab qo‘shinlari Tang imperiyasi qo‘shinlarini yengib, Xitoyning mintaqadagi ta’sirini butunlay chekladi. Tang qo‘shinlarining Markaziy Osiyodan chiqib ketishi bilan hududda siyosiy bo‘shliq paydo bo‘ldi, bu bo‘shliq turkiy qabilalar, xususan qarloqlar uchun yangi imkoniyatlar yaratdi. Shunga qaramay, ayrim xitoy olimlari hozir ham Tang sulolasi Sharqiy Turkiston, Jeti-su, hatto Amudaryo-Sirdaryo oralig‘iga egalik qilganini iddao qilishi ilmiy bahslarni keltirib chiqarmoqda. 1990-yillarda chop etilgan ayrim arixiy xaritalarda Balxash, Orol hamda shimoliy Afg‘onistonni Tang hududi sifatida ko‘rsatish bunga misoldir. Turk xoqonligi qulagach, ikki asr davomida Markaziy Osiyoda yirik ko‘chish va etnik o‘zgarishlar ro‘y berdi. Ayniqsa 840-yilda Uyg‘ur xoqonligi yemirilishi jarayonni yanada keskinlashtirdi. 830-yillardan boshlab uyg‘ur davlatida hokimiyat uchun kurash kuchaygan, iqtisodiy hayot qurg‘oqchilik, sovuq qish, chorva qirilishi va epidemiyalar sabab inqirozga yuz tutgan. Shu vaziyatdan norozi bo‘lgan ayrim amaldorlar qirg‘izlar bilan ittifoq tuzib, saroyga hujum qilgan va natijada xoqonlik parchalanib ketgan. Uyg‘urlar turli hududlarga tarqaldi; ularning katta bir qismi o‘z vatanini tark etib, g‘arbga — Jeti-suv yaylovlariga ko‘chib borgan. Bu davrda qarloqlar uyg‘ur siyosiy tuzilmasidan ajralib chiqib, mustaqil harakat qila boshladi. Xitoy manbalarida ular uyg‘ur qabilalari tarkibidagi “to‘qqiz o‘g‘uz” yoki “to‘qqiz turk” deb atalgan ittifoqning muhim qismini tashkil etgani qayd etiladi. Bu ittifoqqa uyg‘ur, bukul, xun, bayirqu, tungro, izg‘il, chibni, basmil va qarloq kabi qabilalar kirgan. Uyg‘ur xoqonligi bo‘shab qolgach, qarloqlar o‘z mavqeini mustahkamlash uchun imkoniyat yaratdi. Xitoy manbalariga ko‘ra, qarloqlar dastlab Oltoy tog‘larining g‘arbida, Beshbalik atrofida yashagan. 756–757-yillardan boshlab ular kuchayib, Tokmak va Taraz shaharlarini nazoratiga olgan, 789-yilda esa uyg‘urlardan to‘liq ajralib, mustaqil hokimiyat tuza olgan. Jeti-suvga ko‘chib kelganlaridan so‘ng qarloqlar uch qismga bo‘lingan: ulardan biri Aksu viloyatiga, ikkinchisi To‘xariston tomoniga ko‘chgan, katta qismi esa avvalgi hududida qolgan. XII asrning o‘rtalarida, ya’ni taxminan 1164-yil atrofida, G‘arbiy Qoraxoniylar hukmdori Ali ibn Hasan Samarqand va Buxorodagi qarloqlarni Qashqar tomon ko‘chirgan. Bugungi kunda Qashqar yaqinidagi “Qalug‘/Qarluqlar qishlog‘i” nomining mavjudligi shu tarixiy voqeaga bog‘liq deb qaraladi. Ba’zi xitoy tadqiqotchilari, xususan Vey Lyanxtaoning talqiniga ko‘ra, 1141-yildagi Katvon jangi ham qarloqlar sarkardalari bilan hukmdor o‘rtasidagi nizolar bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu jang Qoraxoniylar davlatining siyosiy zaiflashuviga olib kelgan muhim omillardan biri sifatida qayd etiladi. Lyu Chjishyaoning fikriga ko‘ra, qarloqlar Jeti-suvga ko‘chib kelgach tez kuchaygan. Bunga ikki omil sabab bo‘lgan: 1. Tang sulolasining An Lushan qo‘zg‘olonini bostirish bilan band bo‘lgani uchun Markaziy Osiyodagi jarayonlarga aralasha olmasligi; 2. Uyg‘ur xoqonligi yemirilgandan keyin ko‘plab uyg‘ur qabilalarining qarloqlar safiga qo‘shilishi. Natijada qarloqlar mintaqadagi eng kuchli siyosiy kuchga aylandi. Aynan shu jarayonlar keyinchalik Qoraxoniylar davlatining siyosiy va etnik asosini shakllantirdi. Markaziy boshqaruvda elbegi, ulug‘ xojib, tug‘chi, bo‘la kabi mansab egalari muhim rol o‘ynagan. Ulug‘ xojib saroy tartibi, diplomatik aloqalar va amaldorlar faoliyatini nazorat qilgan. Viloyat va shaharlar tamg‘ach, bek, suboshilar tomonidan boshqarilgan bo‘lib, ular soliq yig‘ish, tartibni ta’minlash va harbiy tayyorgarlik uchun javobgar edilar. Aholidan olinadigan asosiy soliqlar 374 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc — yer solig‘i, hunarmandchilikdan olinadigan soliq hamda savdo bojlaridan iborat bo‘lgan. Shahar hayotida qozilar faoliyati markaziy o‘rin tutib, ular shariat asosida sud ishlarini yuritgan. Qoraxoniylar davrida boshqaruvning iqtisodiy tayanchi iqto tizimi bo‘lgan. Iqto egalari yer daromadlaridan foydalangan holda harbiy xizmatni o‘tashga majbur bo‘lgan, bu esa markaziy hokimiyatning armiyani ta’minlashini yengillashtirgan. Shaharlar, ayniqsa O‘tror, Buxoro va Samarqandda ma’muriy boshqaruv bilan bir qatorda iqtisodiy faoliyat kuchayib, davlatning siyosiy barqarorligiga zamin yaratgan. Qoraxoniylar boshqaruvi turkiy sulolalar orasida eng izchil ma’muriy tizimlardan biri sifatida shakllanib, keyinchalik Movarounnahrdagi boshqa davlat modellariga ham ta’sir ko‘rsatgan. Xulosa: Qoraxoniylar xoqonligi tarixi Markaziy Osiyo tarixida muhim bosqich bo‘lib, mintaqaning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida sezilarli o‘zgarishlarni amalga oshirdi. IX–XII asrlarda shakllangan bu davlat, o‘zining murakkab boshqaruv tizimi, ikki qanotli siyosiy tuzilishi va markaziy hamda mahalliy hokimiyatning uyg‘unlashuvi orqali mintaqada mustahkam siyosiy barqarorlikni ta’minlashga muvaffaq bo‘ldi. Xoqon boshchiligidagi oliy hokimiyatning mavjudligi, ulug‘ xojib, elbegi va boshqa rasmiylar faoliyati, shuningdek, viloyatlar va shaharlar boshqaruvchilari markaziy hokimiyatni mustahkamlashda muhim rol o‘ynadi. Shu bilan birga, iqto tizimi va soliq tizimining samarali ishlashi harbiy va iqtisodiy tayyorgarlikni ta’minlagan, davlatning ichki barqarorligini mustahkamlagan. Qoraxoniylar davrida Markaziy Osiyo hududi etnik va siyosiy jihatdan turli qabilalar bilan boyitilgan edi. Uyg‘ur xoqonligi yemirilgach, qarloqlar va boshqa turkiy qabilalar siyosiy jihatdan mustaqil harakat qilish imkonini topdi. Jeti-suv va unga yaqin hududlarga ko‘chib kelgan qarloqlar siyosiy va harbiy kuchini tez mustahkamladi, bu esa keyinchalik Qoraxoniylar davlatining shakllanishi va uning Markaziy Osiyoda yetakchi kuchga aylanishiga sabab bo‘ldi. Qoraxoniylar xoqonligining ikki qanotli siyosiy tuzilishi va sulolaviy boshqaruv an’analari mintaqadagi boshqa davlatlar uchun ham model bo‘ldi va keyingi siyosiy tizimlarga ta’sir ko‘rsatdi. Shuningdek, Qoraxoniylar davlati iqtisodiy jihatdan ham katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Iqto tizimi, shaharlar va karvon yo‘llarining rivojlanishi davlatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlab, ichki va xalqaro savdo aloqalarini kengaytirdi. Bolasaqun va Koshgar kabi markaziy shaharlar nafaqat ma’muriy, balki iqtisodiy va madaniy markazlarga aylanishdi. Shu davrda xalqaro savdo yo‘llarining xavfsizligi va rivojlanishi Qoraxoniylar davlatining siyosiy barqarorligi bilan chambarchas bog‘liq edi. Qoraxoniylar davrida ilm-fan va madaniyat rivoji ham alohida e’tiborni tortadi. Bu davrda yashab ijod qilgan Abu Nasr Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mahmud Koshg‘ari va Yusuf Xos Hojib kabi buyuk olimlar mintaqa ilm-fan va madaniyatini jahon miqyosida yuksaltirishga katta hissa qo‘shgan. Shu bilan birga, ushbu davrda mintaqada siyosiy va iqtisodiy barqarorlik mavjudligi olimlarning ijodiy faoliyatiga qulay sharoit yaratgan. Xulosa qilib aytganda, Qoraxoniylar xoqonligi nafaqat siyosiy barqarorlikni ta’minlagan, balki mintaqaning iqtisodiy, madaniy va ilmiy rivojlanishida ham hal qiluvchi rol o‘ynagan. Ularning boshqaruv tizimi, etnik tarkibi va harbiy faoliyati Markaziy Osiyodagi keyingi davlatlar uchun namuna bo‘ldi. Qoraxoniylar davlati tarixiy jarayonlarning murakkabligini, etnik va siyosiy muvozanatni saqlashdagi san’atni hamda mintaqadagi savdo va madaniyat rivojining qanday mustahkam siyosiy asosga bog‘liq ekanligini aniq ko‘rsatadi. Shu bois, Qoraxoniylar xoqonligi Markaziy Osiyo tarixini o‘rganishda markaziy o‘rin tutadi va bugungi kunda ham ilmiy tadqiqotlar uchun asosiy manba sifatida ahamiyatini saqlab qolmoqda. 375 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Karayev O. Qoraxoniylar xoqonligi tarixi. Frunze, 1983. 2. Rahmatov M. “Qoraxoniylar davrida harbiy tizimning markazlashuvi”. Taraqqiyot spektri, 2025. 3. The Cambridge History of Inner Asia. Tahrirchi: Denis Sinor. Cambridge University4. 4. Grousset R. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. 5. Mahmud al-Koshg‘ariy. Devonu lug‘otit turk. 6. Rashiduddin Fazlulloh. Jome’ ut-tavorix. 7. Turg‘un Almas. Uyghurlar. 8. Rice T. T. Ancient Arts of Central Asia. 9. Liu Zhishao. Uyg‘urlar tarixi. Pekin, 1988. 10. Wei Liangtao. Qalaxan sulolasi tarixi (Kalaqan Wangchao Shigao). 11. O‘u Yangshyu, Sun Chi. Yangi Tan sulolasi tarixi (Xin Tanshu). 12. Shiyu diming kaolu (G‘arbiy mamlakatlar toponimikasi bo‘yicha tadqiqotlar). Pekin, 2008. 13. Jiangming. Xitoyning qisqa tarixiy xaritalari to‘plami (Zhongguo lishi ditu ji). Pekin, 1996. 14. Xo‘jayev A. Xitoy omili Markaziy Osiyoda. Toshkent, 2020. 15. Baymirza Hayit. Turkiston tarixi. 16. Bartold V.V. Turkiston mo‘g‘ullar davrigacha. 17. Bartold V.V. Islom tarixi bo‘yicha maqolalar. 18. Bosworth C. E. The Ghaznavids and Early Karakhanids. 19. Golden Peter B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. 20. Frye R. N. The Heritage of Central Asia. 21. Minorsky V. The Turks, Iran and Central Asia. 22. Barthold V.V. Ocherki po istorii Sredney Azii. 23. Alisher Navoi nomidagi O‘zR FA Tarix instituti materiallari. 24. O‘zbekiston Milliy Universiteti “Jahon tarixi” kafedrasi o‘quv qo‘llanmalari. 25. O‘zbekiston tarixi bo‘yicha zamonaviy maqolalar (2020–2025 yillar).