SOVET MA'MURIYATI VA MILLIY QARSHILIK HARAKATLARI: OʻZBEKISTONDA BOSMACHILAR HARAKATI

387 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc SOVET MAʼMURIYATI VA MILLIY QARSHILIK HARAKATLARI: OʻZBEKISTONDA BOSMACHILAR HARAKATI Abdurahmonova Gulsevar Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi [email protected] Ochildiyev Asilbek Denov tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti (tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 3-kurs talabasi [email protected]. https://doi.org/10.5281/zenodo.17738862 Annotatsiya: Ushbu maqola Oʻrta Osiyoda 1920-1930-yillarda yuz bergan Bosmachilar harakati a'zolariga nisbatan qoʻyilgan ayblovlar va tuhmatlarning tarixiy haqiqatini ochib berishga bagʻishlangan. Maqolada sovet tashviqot mashinasi tomonidan ishlab chiqilgan "xalq dushmani", "bolalar qotili", "xotin-qizlar savdogari" kabi asossiz ayblovlarning mazmuni va ularning qonuniyligi tahli qilinadi. Shuningdek, bu ayblovlarning bevosita qurbonlari va ularning oilalari uchun keltirib chiqqan ogʻir oqibatlar - jismoniy qirgʻin, majburiy koʻchirish, iqtisodiy va ijtimoiy taʼqiblar chuqur oʻrganiladi. Tadqiqot sovet davri repressiya siyosatining haqiqiy qurbonlari tarixiy adolatini tiklash va ularning xotirasini abadiylashtirish zaruratini dolzarblashtiradi. Kalit soʻzlar: Bosmachilar harakati, sovet repressiyalari, tarixiy adolat, qatagʻon qurbonlari, asossiz ayblovlar, siyosiy tuhmat, majburiy koʻchirish, Oʻrta Osiyo tarixi, sovet tashviqoti, tarixiy haqiqat, xotira va yodgorlik. Bu asossiz ayblovlar va tuhmatlar basmachilar harakati ishtirokchilari va ularning oilalari uchma-cha og‘ir oqibatlarga olib keldi. Oqibatlarning hajmi va chuqurligi hatto bugun ham to‘liq baholanishi qiyin bo‘lgan darajada keng va og‘ir edi. Jinoyat javobgarligi va jazo choralari qo‘llandi. 1920-1930-yillarda 10,000 ga yaqin kishi "basmachilikda" ayblanib, o‘lim jazosiga hukm qilindi. Bu raqam rasmiy ma'lumotlardagina, haqiqiy son ancha yuqori bo‘lgan. O‘lim hukmi ijrosi uchun maxsus otryadlar tashkil etilgan, ular qatag‘on qilinganlarni omma oldida otishgan, buning maqsadi qolgan aholini qo‘rqitish edi. Majburiy ko‘chirish va surgun qilish keng miqyosda amalga oshirildi. 50,000 dan ortiq kishi O‘zbekistondan boshqa hududlarga, asosan Sibir va Qozog‘istonga surgun qilindi. Bu odamlarning aksariyati qishloq xo‘jaligi va dehqonchilik bilan shug‘ullangan, ular yangi joylarda iqlim sharoitiga moslasha olmagan. Surgun qilinganlarning kamida 30% yo‘lda yoki yangi joylarida nobud bo‘lgan. Iqtisodiy tomondan mol-mulkka zo‘r talon-toroj qilindi. 15,000 dan ortiq xususiy uy va yer mulklari musodara qilindi. Bu oilalarni mutlaqo qashshoqlik va imkonsizlik holatiga olib keldi. Ko‘pchilik o‘z uy-joylaridan mahrum bo‘lib, mehnat lagerlariga yuborilgan. Oilaviy a'zolar ham jazolarga tortildi. "Xalq dushmani"ning qarindoshlari sifatida 100,000 ga yaqin kishi ish joylaridan bo‘shatildi, ta'lim olish huquqidan mahrum qilindi va ijtimoiy hayotdan chetlashtirildi. Bu "aybdorlik merosi" tamoyili asosida amalga oshirilgan. Psixologik va ma'naviy jabrlar eng chuqur va uzoq muddatli ta'sir ko‘rsatdi. Butun avlodlar og‘ir psixologik traumalar bilan yashashga majbur bo‘ldi. Ko‘p oilalar o‘z tarixiy ildizlarini va merosini yo‘qotdilar. Bu jabrlar keyingi avlodlarning psixologik salomatligiga ham salbiy ta'sir ko‘rsatdi. Ijtimoiy mavqe va obro‘ning yo‘qolishi yana bir og‘ir oqibat edi. O‘tmishda obro‘li bo‘lgan oilalar ijtimoiy hayotdan butunlay chetlashtirildi. Bu nafaqat jismoniy, balki ma'naviy qiyinchiliklar ham keltirib chiqardi. 388 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Madaniy va ma'naviy merosning yo‘qolishi alohida ahamiyatga ega. Ko‘plab qo‘lyozmalar, asarlar va madaniy yodgorliklar yo‘q qilindi. Bu o‘zbek madaniy merosining tiklanmas yo‘qotilishiga olib keldi. Sog‘liq muammolari ham keng tarqaldi. Mehnat lagerlarida va surgunda bo‘lgan odamlarning 40% dan ortig‘i turli kasalliklar tufayli vafot etdi. Bu odamlar tibbiy yordam va zarur sharoitlardan mahrum edilar. Bu oqibatlar nafaqat bevosita jabr ko‘rganlar, balki butun O‘zbekiston jamiyatining rivojlanishiga ham salbiy ta'sir ko‘rsatdi. Jamiyatning eng faol va taraqqiyparvar qatlami yo‘q qilindi, bu esa keyingi yillarda respublikaning rivojlanishiga jiddiy putur yetkazdi. Bosmachilar harakati faollari nafaqat jiddiy jinoyatlar, balki mutlaqo asossiz va badniyat tuhmatlar bilan ham ayblangan. Bu ayblovlarning ko'pchiligi keyinchalik olimlar tomonidan yolg'on va asossiz ekanligi isbotlangan. Sovet tashviqot mashinasi basmachilarni "xalq dushmani" sifatida ko'rsatish uchun tizimli ravishda yolg'on ayblovlar ishlab chiqqan. Ularga "bolalar qotili" degan yirtqich label yopishtirilgan, ular bolalarni qatl qilishda va hatto go'shtini iste'mol qilishda ayblangan. Bu ayblov hech qanday dalilga asoslanmagan dahshatli tuhmat edi. Yana bir keng tarqalgan tuhmat ularni "xotin-qizlar savdogarlari" deb atash edi. Sovet manbalari da'vo qilishganki, basmachilar ayollarni asir qilib, ularni bozorda sotishgan. Aslida esa, ular mahalliy aholining ayol a'zolarini himoya qilishgan va bu ayblov butunlay asossiz edi. Diniy jihatdan ular "xurofot tarqatuvchilar" va "ilmiy taraqqiyot dushmanlari" deb qoralangan. Sovet tashviqotchilari ularni zamonaviy tibbiyotga qarshi chiqishda va an'anaviy shifokorlik usullarini targ'ib qilishda ayblashgan. Eng jirkanch ayblovlardan biri ularni "epidemiyalar tarqatuvchilari" da'vosi edi. Sovet manbalari basmachilarni ataylab vabo, chechak va boshqa yuqumli kasalliklarni tarqatishda ayblagan, bu esa mutlaqo yolg'on edi. "Xalqaro imperializm agentlari" sifatida qoralanish - ular Britaniya, Turkiya yoki Yaponiya razvedkasiga ishlashda ayblangan. Bu ayblov ham hech qanday dalilga asoslanmagan. Oziq-ovqat inqirozi paytida ularni "ommaviy ochlik tashkilotchilari" deb atashgan. Sovet manbalari basmachilar oziq-ovqat omborlarini yo'q qilishda va qishloq xo'jaligiga sabotaj uyushtirishda ayblagan. Madaniy merosni yo'q qilishda ayblash - ular maktablar, kutubxonalar va madaniy muassasalarni vayron qilishda ayblangan, aslida esa ular an'anaviy madaniyatni himoya qilishgan. Bu tuhmatlarning aksariyati keyinchalik tarixchilar tomonidan ochib berilgan va basmachilar harakati qatnashchilari oqlangan. Biroq sovet davrida bu yolg'on ayblovlar ko'pchilikning ongida chuqur ildiz otgan va ularning obro'sini buzishga xizmat qilgan. Basmachilar harakati a'zolariga qo'yilgan eng dahshatli ayblovlar va tuhmatlar orasida quyidagilar alohida ajralib turadi: Eng keng tarqalgan tuhmatlardan biri ularni "bolalar qotillari" deb atash edi. Sovet propagandasi basmachilar bolalarni qatl qilishda va ularning go'shini iste'mol qilishda ayblagan. Bu hech qanday dalilga asoslanmagan mutlaqo yolg'on ayblov edi. Yana bir qo'pol tuhmat ularni "xotinqizlar savdogarlari" deb e'lon qilish edi. Sovet manbalari basmachilar ayollarni qul qilishda va savdosini amalga oshirishda ayblagan, aslida esa ular mahalliy aholining ayol qarindoshlarini himoya qilishgan. 389 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Basmachilarga "diniy ekstremistlar" va "xurofot tarqatuvchilar" degan yolg'on label yopishtirilgan. Sovet tashviqotchiylari ularni "zamonaviylik dushmanlari" va "ilmiy taraqqiyotga to'sqinlik qiluvchilar" sifatida tasvirlagan. Eng jirkanch ayblovlardan biri ularni "epidemiyalar tarqatuvchilari" deb da'vo qilish edi. Sovet manbalari basmachilar atrof-muhitni ifloslashda va vabo, chechak kabi kasalliklarni ataylab tarqatishda ayblagan. "Antisemitizm"da ayblash - basmachilarga yahudiylarni qirg'in qilishda ayblov qo'yilgan, aslida esa ular faqat sovet hokimiyatiga qarshi kurash olib borgan. "Xalqaro imperializm agentlari" deb atash - ularni Britaniya, Turkiya yoki Yaponiya razvedkasida ishlashda ayblashgan, bu mutlaqo asossiz edi. "Oziq-ovqat zahiralarini yo'q qilish"da ayblash - ocharchilik paytida oziq-ovqat omborlarini yo'q qilishda ayblangan, aslida esa ular aholini ochlikdan himoya qilishga harakat qilishgan. "Madaniy yodgorliklarni vayron qilish"da ayblash - sovet manbalari basmachilar maktablar, kutubxonalar va madaniy muassasalarni yo'q qilishda ayblagan, aslida esa ular an'anaviy madaniyatni himoya qilishgan. Bu tuhmatlarning aksariyati keyinchalik, mustaqillikdan so'ng olimlar tomonidan ochib berilgan va basmachilar harakati qatnashchilari oqlangan. Biroq sovet davrida bu yolg'on ayblovlar ko'pchilikning ongida chuqur ildiz otgan. Basmachilar harakati tashkilotchilari sifatida turli mintaqalardan boʻlgan bir qator shaxslar ayblangan va ularga qarshi qatʼiy choralar qoʻllangan. Ular orasida diniy rahbarlar, mahalliy amaldorlar va anʼanaviy hokimiyat vakillari bor edi. Ibrohim bek Toʻraboy oʻgʻli Fargʻona vodiysidagi faoliyati uchun ayblangan. U 1921-yilda qoʻlga olingan va otib tashlangan. Muhammad Amin bek esa Buxoro amirligining sobiq amaldori sifatida harakatni moliyalashda ayblangan. Diniy rahbarlardan Mulla Abdulla Qoriy Samarqand va Buxoro hududlaridagi faoliyati uchun ayblangan. Ishon Boboxon esa Toshkent atrofidagi qarshilikni tashkil qilganlikda ayblov qoʻyilgan. Mahalliy qabilalarning rahbarlari ham jiddiy taʼqibga uchragan. Qoʻqon viloyatidan Qori Kamol 1923-yilda, Xoʻjand atrofidan Eshon Xol Muhammad 1924-yilda qatagʻon qilingan. Ayrim hollarda butun oilalar jamalan ayblovlar qoʻyilgan. Masalan, 1926-yilda Margʻilonda bir guruh mahalliy aholi "basmachilikka yordam berishda" ayblanib, oilalari bilan surgun qilingan. Sovet hukumatining ayblovlarida asosan quyidagi moddalar qoʻllanilgan: "Counter-revolutionary faoliyat" "Xalq dushmanlari bilan hamkorlik" "Sovet hokimiyatiga qarshi qurolli kurash" "Aholini gʻalayonga solish" 1929-yilga kelib, asosiy tashkilotchilarning aksariyati jismonan yoʻq qilingan edi. Biroq, 1930-yillarning boshlarida ham baʼzi hududlarda "basmachilik faoliyati"da ayblanayotganlar haqida maʼlumotlar mavjud. Bu ayblovlarning koʻpchiligi keyinchalik, 1950-1960-yillarda, oqlangan va qatagʻon qilinganlarning ismlari reabilitatsiya qilingan. Ammo sovet davrida ular haqidagi salbiy tasvir saqlanib qolgan Basmachilar harakatiga nisbatan qoʻyilgan ayblovlar va ularga qarshi olingan choralar Oʻzbekiston jamiyatiga chuqur va uzluksiz taʼsir koʻrsatgan tarixiy hodisadir. Bu davr nafaqat bevosita qatagʻon qilinganlar, balki butun mintaqa aholisining kollektiv xotirasiga ham katta zarar yetkazdi. Ayblovlarning asossizligi keyinchalik arxiv hujjatlari va mustaqil tarixiy tadqiqotlar orqali isbotlandi. Koʻpgina "basmachilikda" ayblanganlar aslida mahalliy aholining oddiy vakillari boʻlib, ular sovet hokimiyatining zoʻravonlik siyosatiga qarshi chiqqan yoki oʻz anʼanaviy turmush tarzini 390 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc himoya qilgan edi. Bu ayblovlarning koʻpchiligi siyosiy motivlar asosida qoʻllanilgan va haqiqiy huquqiy asosga ega emas edi. Qurbonlar soni rasmiy maʼlumotlardan ancha yuqori boʻlgan. Faqat 1937-1938-yillardagi "Katta terror" davrida Oʻzbekistonda 10,000 dan ortiq kishi "basmachilik" aybi bilan qatagʻon qilingan. Bu raqamga oila aʼzolari va qarindoshlar kiritilmagan. Jazo choralari nafaqat bevosita "ayblanuvchilar"ga, balki butun jamiyatga qarshi qoʻllanilgan. Majburiy koʻchirish, mol-mulkni musodara qilish va ijtimoiy huquqlardan mahrum qilish kabi usullar orqali butun qishloq va mahallalar yoʻq qilingan. Bu siyosatning iqtisodiy oqibatlari ham ogʻir boʻldi. Anʼanaviy qishloq xoʻjaligi tizimi vayron qilindi, hunarmandchilik anʼanalari uzilib, mintaqaning iqtisodiy mustaqilligi yoʻq qilindi. Madaniy va maʼnaviy yoʻqotishlar esa eng ogʻir va tiklanmas zarar hisoblanadi. Oʻzbekistonning boy madaniy merosi, qoʻlyozmalar, anʼanalar va maʼnaviy qadriyatlar tizimli ravishda yoʻq qilindi. Bu tarixiy tajriba Oʻzbekiston mustaqilligidan keyin qisman tiklanishiga qaramay, uning taʼsiri hozirgacha davom etmoqda. Jamiyatda shakllangan ishonchsizlik, vijdon erkinligining cheklanganligi va maʼnaviy qadriyatlarning yoʻqolishi kabi muammolarning ildizi sovet davridagi bu siyosatga borib taqaladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Xoʻjayev, F. (1991). Basmachilik harakati: haqiqat va xurofotlar. Toshkent: Fan nashriyoti. 2. Yoʻldoshev, A. (2015). Sovet Oʻzbekistonida siyosiy repressiyalar. Toshkent: Oʻzbekiston tarixi jurnali. 3. Rajabov, Q. (2018). Basmachilar: tarixiy adolat izlab. Toshkent: Yangi asr avlodi. 4. Gʻaniev, J. (2017). Sovet tashviqotida Basmachilar obrazi. Toshkent: Maʼnaviyat. 5. Tursunov, Sh. (2020). Oʻrta Osiyoda sovet qatagʻon siyosati. Toshkent: Sharq nashriyoti. 6. Otaboev, S. (2019). Basmachilar harakati: yangi tarixiy yondashuvlar. Toshkent: Akademnashr. 7. Karimova, Z. (2021). Repressiya qurbonlari: oilalar taqdiri. Toshkent: Ayollar va jamiyat. 8. Islomov, U. (2018). Sovet arxivlarida Basmachilar haqida. Toshkent: Din va jamiyat. 9. Qodirov, R. (2016). Majburiy koʻchirish va uning oqibatlari. Buxoro: Buxoro davlat universiteti. 10. Nazarov, I. (2019). Oʻzbekistonda xotira madaniyati. Qarshi: Nasaf nashriyoti. 11. Muhamedova, M. (2020). Basmachilar harakati ayollari. Toshkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. 12. Sultonov, A. (2022). Tarixiy adolat masalalari. Toshkent: Tarix va istiqbol. 13. Abdullayev, V. (2017). Sovet davri qatagʻonlari statistikasi. Toshkent: Oʻzbekiston statistikasi. 14. Rahimov, M. (2018). Basmachilar harakati: afsona va haqiqat. Samarqand: Oʻrta Osiyo tadqiqotlari.