USMONIY SULTON ABDULHAMID II DAVRI: TA'LIM SIYOSATI VA UNING NATIJALARI

399 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc USMONIY SULTON ABDULHAMID II DAVRI: TA’LIM SIYOSATI VA UNING NATIJALARI Abdumajidova Bibisora Xurshid qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti e-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17739282 Annotatsiya: Maqolada Sulton Abdulhamid II davrida Usmoniylar imperiyasida amalga oshirilgan ta’lim tizimi islohotlari tahlil qilinadi. Sulton ta’limni davlatni mustahkamlash vositasi sifatida ko‘rib, yangi maktablar ochish, o‘qituvchilar tayyorlash tizimini takomillashtirish va ayollar ta’limini rivojlantirishga e’tibor qaratgan. Islohotlar natijasida yagona o‘quv standartlari joriy etilib, ilmiy va madaniy hamkorlik kuchaytirildi. Shuningdek, G‘arb tajribasi bilan islomiy qadriyatlarni uyg‘unlashtirish orqali milliy ta’lim modelini yaratishning ahamiyati ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: Sulton Abdulhamid II, Usmoniylar imperiyasi, ta’lim islohoti, ayollar ta’limi, ta’limning markazlashuvi. Аннотация. В статье анализируются реформы системы образования в Османской империи во времена султана Абдулхамида II. Султан рассматривал образование как средство укрепления государства, уделял внимание открытию новых школ, совершенствованию системы подготовки преподавателей и развитию женского образования. В результате реформ были введены единые учебные стандарты, усилено научное и культурное сотрудничество. В статье также подчеркивается значимость создания национальной модели образования через сочетание западного опыта с исламскими ценностями. Ключевые слова: Султан Абдулхамид II, Османская империя, реформа образования, женское образование, централизация образования. Annotation. The article analyzes the educational reforms implemented in the Ottoman Empire during the reign of Sultan Abdulhamid II. The Sultan viewed education as a means of strengthening the state, focusing on the establishment of new schools, improving teacher training systems, and promoting women’s education. As a result of these reforms, unified educational standards were introduced, and scientific and cultural cooperation was strengthened. The article also emphasizes the importance of creating a national education model by integrating Western experience with Islamic values. Keywords: Sultan Abdulhamid II, Ottoman Empire, education reform, women’s education, centralization of education. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Usmoniylar imperiyasi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy inqiroz holatiga tushib qolgan bir paytda Sulton Abdulhamid II (1876–1909) taxtga chiqdi. Shu davrda G‘arb davlatlarining tezkor rivojlanishi, sanoat va fan sohalaridagi yutuqlari Usmoniylar imperiyasi tizimining zaif tomonlarini yanada yaqqol ko‘rsatdi. Abdulhamid II davlatni mustahkamlashning asosiy yo‘li sifatida ta’lim tizimini tubdan isloh qilishni maqsad qildi. U o‘z siyosatini “millatni ilm orqali yuksaltirish” g‘oyasiga asoslab, ta’limni mustaqil davlatning poydevori deb bildi. Talha Uğurluel (“Abdülhamid Han”, 2017) qayd etishicha, sulton diniy qadriyatlarni saqlagan holda zamonaviy fan, texnika va chet tillarni o‘qitish tizimini yo‘lga qo‘ygan. Asosiy qism: Sulton Abdulhamid II ta’lim islohotlarini xalq tafakkurini yangilash va milliy ongni mustahkamlash vositasi sifatida ko‘rdi. U G‘arb tajribasini musulmon jamiyatiga mos shaklda tatbiq etdi. Shu sababli islohotlar bosqichma-bosqich va diniy qadriyatlar bilan uyg‘un holda amalga oshirildi. 1 Uğurluel 1 Talha Uğurluel. Abdülhamid Han. Istanbul: Timaş Yayınları, 2017. — 219–222-betlar. 400 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ma’lumotlariga ko‘ra, Abdulhamid II qisqa vaqt ichida minglab yangi o‘quv muassasalarini tashkil etdi. Ular orasida Rüşdiye (o‘rta maktablar), İdadiye (litsey darajasidagi ta’lim muassasalari) va Sultaniye (oliy darajadagi o‘quv yurtlari) alohida o‘rin tutgan. Shuningdek, u viloyatlar miqyosida boshlang‘ich maktablar tarmog‘ini kengaytirish haqida farmon chiqargan. Zeki Sarıhan (“Osmanlı Eğitim Tarihi”, 2010) yozishicha, 1900-yillarga kelib imperiyada 18 mingdan ortiq maktab faoliyat yuritgan. 2 Sulton Abdulhamid II ayollar ta’limiga ham e’tibor qaratdi. U ilm jamiyatning barcha qatlamlari uchun zarurligini ta’kidlab, 1880-yillarda qizlar uchun maxsus o‘quv yurtlarini tashkil etdi. Bu maktablarda diniy fanlar bilan bir qatorda arifmetika, adabiyot, geografiya va san’at kabi dunyoviy fanlar ham o‘qitilgan. Bu yangilik o‘z davrida ayollar savodxonligini oshirib, ijtimoiy hayotda ularning o‘rnini mustahkamlashga xizmat qildi. Shuningdek, u o‘qituvchilar tayyorlash tizimini ham yangiladi. Istanbul va yirik shaharlarda Darülmuallimin (pedagogika o‘quv yurtlari) tashkil etildi. Ularning o‘quv dasturlariga G‘arb tajribasiga moslashtirilgan fizika, kimyo, tarix, geografiya va matematika kabi fanlar kiritildi. Shu orqali yangi avlod o‘qituvchilari zamonaviy metodlarda ta’lim berish imkoniga ega bo‘lishdi. Stanford J. Shaw (“History of the Ottoman Empire and Modern Turkey”, 1977) ta’kidlashicha, Abdulhamid II davrida ta’lim markazlashgan davlat tizimiga aylantirilib, butun mamlakat bo‘ylab yagona o‘quv standartlari joriy etilgan. 3 Bu esa ilmiy, madaniy va ma’muriy birlashuvni kuchaytirgan. İlber Ortaylı (“İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı”, 2019) esa sulton siyosatini “ilm-fanni e’tiqod bilan uyg‘unlashtirish” tamoyiliga asoslangan deb baholaydi. 4 Madrasalarda ham islohotlar amalga oshirilib, diniy ta’lim bilan bir qatorda dunyoviy fanlar o‘qitila boshlandi. Bu esa diniy va zamonaviy bilim o‘rtasidagi tafovutni kamaytirib, o‘quvchilarning keng fikrlashini ta’minladi. Sulton Abdulhamid II tomonidan amalga oshirilgan ta’lim islohotlari Usmoniylar imperiyasi tarixida yangi davrni boshlab berdi. U ta’limni faqat bilim manbai emas, balki milliy mustaqillik va taraqqiyotning asosiy vositasi sifatida ko‘rdi. Islohotlar natijasida yangi maktablar, yagona o‘quv dasturlari, ayollar uchun o‘quv yurtlari hamda o‘qituvchilar tayyorlash tizimi shakllandi. Eng muhimi, Abdulhamid II G‘arb ilmiy yutuqlarini islomiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirib, o‘ziga xos milliy ta’lim modelini yaratdi. Uning ta’lim siyosati keyinchalik Turkiya Respublikasining zamonaviy ta’lim tizimiga zamin bo‘ldi. Abdulhamid II ning “ilm orqali millatni yuksaltirish” g‘oyasi bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib, ta’lim va ma’naviyat uyg‘unligining tarixiy namunasi sifatida qadrlanadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Talha Uğurluel. Abdülhamid Han. Istanbul: Timaş Yayınları, 2017. — 219–222-betlar. 2. İlber Ortaylı. İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. Istanbul: Kronik Kitap, 2019. 3. Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press, 1977. 4. Erik J. Zürcher. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris, 2004. 2 İlber Ortaylı. İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. Istanbul: Kronik Kitap, 2019. 3 Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press, 1977. 4 Erik J. Zürcher. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris, 2004. 401 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 5. Zeki Sarıhan. Osmanlı Eğitim Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2010.