BIRLASHGAN MILLATLAR TASHKILOTI VA O'ZBEKISTON O'RTASIDA HAMKORLIK ALOQALARNING YO'LGA QO'YILISHI

402 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc BIRLASHGAN MILLATLAR TASHKILOTI VA O‘ZBEKISTON O‘RTASIDA HAMKORLIK ALOQALARNING YO‘LGA QO‘YILISHI Boqiyev Abror Nodirovich Qodirov Nodir Bekzod o‘g‘li Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti tarix yo‘nalishi talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17739406 Annotatsiya: O‘zbekiston mustaqil davlat sifatida tashkil topgach, xalqaro huquqiy maydonda o‘z o‘rnini belgilab olishga kirishdi. O‘zbekiston 1991-yil 1-sentabr kuni O‘zbekistonda mustaqillik e’lon qilganidan so‘ng bir qator xalqaro tashkilotlarga a’zo bo‘lish yo‘lini tanladi. Shulardan biri BMT tashkiloti edi. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining BMT ga a’zo davlat sifatida qabul qilinishi, o’zaro hamkorlik aloqalarining yo’lga qo’yilishi va keyingi davrlardagi iqtisodiy va siyosiy jarayonlar haqida ma’lumotlar berilgan. Kalit so’z: BMT, “Country Cooperation Programme”, UNDP, UNESCO, logistika, Aral mintaqa, UNICEF. Аннотация. После обретения Узбекистаном независимости, он начал определять своё место на международной правовой арене. После провозглашения независимости Узбекистана 1 сентября 1991 года Узбекистан выбрал путь членства в ряде международных организаций. Одной из них стала Организация Объединенных Наций. В данной статье представлена информация о вступлении Республики Узбекистан в ООН, установлении отношений сотрудничества и экономических и политических процессах в последующие периоды. Ключевые слова: ООН, «Программа сотрудничества со странами», ПРООН, ЮНЕСКО, логистика, Приаралье, ЮНИСЕФ. Abstract. After the establishment of Uzbekistan as an independent state, it began to determine its place in the international legal arena. After the declaration of independence of Uzbekistan on September 1, 1991, Uzbekistan chose the path of membership in a number of international organizations. One of these was the UN organization. This article provides information about the admission of the Republic of Uzbekistan as a member state of the UN, the establishment of mutual cooperation relations and economic and political processes in subsequent periods. Keywords: UN, “Country Cooperation Programme”, UNDP, UNESCO, logistics, Aral region, UNICEF. 1992-yil 2 martda O‘zbekiston — 193 a’zo davlatga ega bo‘lgan BMTga toʻliq a’zo davlat sifatida qabul qilindi. 1 Bu voqea O‘zbekistonning mustaqil tashqi siyosatini yuritishga kirishgani va global hamkorlik maydonida o‘z o‘rnini topishga intilgani sifatida ahamiyatlidir. BMTga a’zo bo‘lish bilan bir qatorda, O‘zbekistonda BMT tizimi bilan hamda uning turli maxsus agentliklari bilan faol hamkorlik yo‘li ochildi. Masalan, Birlashgan Millatlar Taraqqiyot Dasturi (UNDP) O‘zbekistonda 1993-yilda ish boshlagani, keyinchalik 1999-yildan boshlab “Country Cooperation Programme” (Davlat Hamkorlik Dasturi) doirasida loyiha-ishlar olib borilgani ma’lumotlarda keltirilgan. Shuningdek, BMT tizimidagi agentliklar — YuNESKO, Birlashgan Millatlar Bolalar Jamgʻarmasi (UNICEF), Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti (WHO) va boshqa ko‘plab tashkilotlar O‘zbekistonda faoliyat yurita boshladi. Bu ham O‘zbekistonning xalqaro hamkorlikni kengaytirish, rivojlanish hamda inson huquqlari, ta’lim, sog‘liqni saqlash kabi ijtimoiy sohalarni rivojlantirishga qaratilganligini ko‘rsatadi. Hamkorlikning dastlabki bosqichida, xavfsizlik, tinchlik va mintaqaviy 1 N. Jo‘rayev, A.Zamonov “O‘zbekiston tarixi” Toshkent-2018 403 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc barqarorlik masalalari markaziy o‘rin tutdi. Masalan, O‘zbekistonning Markaziy Osiyo mintaqasida yadroviy quroldan holi zona yaratish tashabbusi BMT doirasida ilgari surildi. O‘zbekistonda kimyoviy qurollarni taqiqlash konvensiyasini imzolaganligi (1995-yil 24 noyabr) va 1996-yil 26 aprelda ratifikatsiya qilgani ham bu yo‘nalishdagi hamkorlik misollaridan biridir. Bularning barchasi BMTning xavfsizlik, qurollarni tarqatmaslik va mintaqaviy xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan global maqsadlari bilan mos keladi. Keyingi bosqich — BMT bilan rivojlanish, ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda hamkorlikni kengaytirish bo‘ldi. Masalan, O‘zbekistonda 1993-yilda BMT vakolatxonasi ochilgan (Toshkentda) va bu bilan BMT tizimi mamlakat ichida o‘z faoliyatini shakllandirdi. Hamkorlik dasturlari ichida milliy ustuvor yo‘nalishlar bilan hamohang ravishda “Barqaror rivojlanish maqsadlari” (Sustainable Development Goals, SDG-lar) doirasida ish olib borildi. 2 Masalan, 2020-yilda BMTning O‘zbekistondagi mamlakat jamoasi (UN Country Team) 2021-2025 yillarga mo‘ljallangan Hamkorlik Ramkasini tayyorlagan. 2025-yil 28 oktabrda esa 2026-2030 yillarga mo‘ljallangan yangi Hamkorlik Ramkasi imzolandi. Bu hujjat BMT agentliklari, jamg‘armalari va dasturlari bilan O‘zbekiston hukumatining keyingi besh yillik hamkorlik yo‘nalishlarini belgilaydi: samarali boshqaruv va adolat, munosib hayot va ijtimoiy himoya, sifatli sog‘liq, inkluziv ta’lim, iqlimga harakat va atrof-muhitni barqarorlik, Aral dengizi hududini kompleks rivojlantirish. O‘zbekistonda BMT bilan hamkorlikning muhim jihatlaridan biri — mintaqaviy va global muammolarga qo‘shgan hissasi. Masalan, Afg‘onistondagi vaziyatni barqarorlashtirishda O‘zbekiston faol ishtirok etmoqda hamda BMT bilan birga ixtiyoriy yordam va logistika markazlari tashkil qilgan. Shuningdek, Aral dengizi ekologik inqirozi bilan kurashishda ham O‘zbekiston va BMT hamkorligi alohida ahamiyat kasb etmoqda: O‘zbekistonning BMT Bosh Assambleyasida Aral mintaqasini “ekologik innovatsiyalar va texnologiyalar zonasi” deb e’lon qilish tashabbusi mavjudligi qayd etilgan. Bunday tashabbuslar orqali hamkorlik mahalliy ahamiyatga ega bo‘lgan muammolardan global hamkorlik mexanizmlariga aylantirilishiga zamin yaratdi. Hamkorlik jarayonida O‘zbekistonning milliy strategiya va huquqiy hujjatlari bilan BMT standartlari, konvensiyalari muvofiqligi kuchaydi. Masalan, O‘zbekiston 2008-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Korruptsiyaga Qarshi Konvensiyasiga qo‘shilgan. Shuningdek, ta’lim, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy himoya, ayollar huquqlari, madaniy merosni saqlash va rivojlantirish yo‘lida BMTga qarashli agentliklar bilan shartnomalar tuzildi — masalan UNESCO bilan 1995-yil 26 avgustda Hamkorlik Memorandumi imzolangan. Hozirgi bosqichda hamkorlik yanada tizimli va strategik yo‘lga qo‘yilgan. O‘zbekiston va BMT tizimi bilan birga “2026-2030 yillar Hamkorlik Ramkasi” imzolashi buning yaqqol tasdig‘i. 3 Bu hujjat orqali besh yillik istiqbolda 25 ta BMT agentligi, jamg‘armasi va dasturining O‘zbekistondagi faoliyati muvofiqlashtiriladi hamda asosiy ustuvor yo‘nalishlar belgilanadi: yurisdiktsiya va adolat tizimini kuchaytirish; munosib hayot va ijtimoiy himoya; sifatli sog‘liq va farovonlik; inkluziv va teng ta’lim; iqlim harakati va atrof-muhitni barqarorlik; Aral mintaqasi rivoji. O‘zbekistonning BMT bilan hamkorligida yana bir jihat — davlat organlari, xalqaro tashkilotlar, nodavlat sektor va akademiya ishtirokidagi keng majlislar orqali hamkorlikni kengaytirish. Masalan, ramkalarni ishlab chiqishda hukumat, parlament va fuqarolik jamiyati bilan maslahatlashuvlar o‘tkazilgan. Bu ham hamkorlikning odatiy donor-qabul qiluvchi shakldan o‘tib, hamkorlikka asoslangan, muloqotli va sheriklikka tayangan modelga aylanishini 2 N. Jo‘rayev, A.Zamonov “O‘zbekiston tarixi” Toshkent-2018 3 JointChambers.ch – Uzbekistan-UN: Cooperation for Sustainable Development (2023) 404 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ko‘rsatadi. Hamkorlik natijalari jihatdan quyidagi mezonlarni ajratish mumkin: BMT agentliklari bilan birga O‘zbekistonda bir qator loyihalar amalga oshirilgan, ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda o‘zgarishlar yo‘lga qo‘yilgan; xavfsizlik va barqarorlik bo‘yicha mintaqaviy tashabbuslar ilgari surilgan; xalqaro konvensiyalar va standartlar doirasidagi huquqiy moslik kuchaygan; rivojlanish dunyo hamjamiyatining kun tartibiga kiritilgan. Misol uchun, 2022-yilda O‘zbekiston va BMT hamkorligi 30 yillik deb e’lon qilingan. Bundan tashqari, BMT bilan hamkorlikning zamonaviy bosqichi global muammolar — iqlim o‘zgarishi, sog‘liqni saqlash pandemiyalari, migratsiya, gender tengligi, raqamli rivojlanish —ga hizmat qilmoqda. Masalan, Aral dengizi hududi rivoji BMT hamkorligida ekologik barqarorlik va innovatsiyalar zonasi sifatida ko‘rilmoqda. 4 O‘zbekistonda BMTning “qutqaruvchi” va “innovatsion” sherik sifatida roli ortib bormoqda. O‘zbekistonda BMT bilan hamkorlikka oid muammolar va cheklovlar ham mavjud. Masalan, milliy institutsional salohiyatni oshirish, mahalliy resurslar va donorlik modeli, hamkorlikning BMT tizimi va milliy ustuvorliklar bilan muvofiqligi masalasi, hamkorlik natijalarining monitoring va baholash mexanizmlarini kuchaytirish zarurati haqida mulohazalar bor. Shuningdek, hamkorlik jarayonida xalqaro standartlar bilan moslikni oshirish, fuqarolik jamiyati ishtirokini mustahkamlash va hamkorlikning mahalliy ijtimoiy-madaniy kontekstga mosligi muhim ahamiyat kasb etadi. Kelgusi istiqbolda hamkorlikni yanada chuqurlashtirishga katta imkoniyatlar mavjud. Masalan, 2030 yillarga mo‘ljallangan SDG maqsadlari kontekstida O‘zbekistonning BMT bilan sherikligi kengroq qamrovli bo‘ladi: raqamli iqtisodiyot, yashil energetika, iqlimga mos keladigan infratuzilma, sog‘liqni saqlashni mustahkamlash, yoshlar siyosati va gender masalalari. 2026-2030 yillarga mo‘ljallangan yangi Hamkorlik Ramkasi bu yo‘nalishlarni belgilab berdi. 5 Shu bilan birga, O‘zbekiston va BMT o‘rtasidagi hamkorlikni samarali natijalarga aylantirish uchun quyidagi yo‘nalishlar dolzarb: milliy strategiyalar va BMT agentliklari dasturlarining integratsiyasi, mahalliy resurslar va jamoat ishtirokaning kuchaytirilishi, natijalar monitoringi va baholash tizimlarining takomillashuvi, hamkorlikning barqaror moliyalashtirilishi. Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston va BMT hamkorligi mustaqillikdan keyingi davrda boshlangan va bugunga kelib tizimli hamkorlik shakliga aylangan. 1992-yildan boshlab, xavfsizlik va barqarorlik, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, inson huquqlari, ekologiya kabi sohalarda hamkorlik yo‘lga qo‘yildi; zamonaviy bosqichda esa 2026-2030 yillik Hamkorlik Ramkasi bilan besh yillik strategik reja qabul qilindi. Bu esa O‘zbekistonning global hamjamiyatdagi o‘rnini mustahkamlash va BMT bilan hamkorlik orqali milliy ustuvorliklarini amalga oshirish imkonini beradi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. N. Jo‘rayev, A.Zamonov “O‘zbekiston tarixi” Toshkent-2018 2. United Nations official website, Uzbekistan page (https://www.un.int/uzbekistan/uzbekistan/uzbekistan-and-un) 3. BASIC FACTS ABOUT THE UNITED NATIONS United Nations. New York, 1998 4. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va O‘zbekistonda inson huquqlarini himoya qilish milliy tizimi / mualliflar jamoasi: A.X.Saidov, F.X.Bakaeva, K.Sh.Arslanova va boshq: ma‟sul 4 UzDaily – 30 years of fruitful cooperation between Uzbekistan and the UN (2022) 5 JointChambers.ch – Uzbekistan-UN: Cooperation for Sustainable Development (2023) 405 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc muharrir A.X.Saidov ; Inson huquqlari bo„yicha O‘zbekiston Respublikasi milliy Markaziy. O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. “O‘zbekiston”, 2010. – 368 b 5. UzDaily – 30 years of fruitful cooperation between Uzbekistan and the UN (2022) 6. UNESCO – Uzbekistan-UN cooperation (2020) 7. JointChambers.ch – Uzbekistan-UN: Cooperation for Sustainable Development (2023).