Teorie Spiskowe w Środowisku Internetowym i Ekosystem Przeciwdziałania Dezinformacji w Polsce

Teorie Spiskowe w Środowisku Internetowym i Ekosystem Przeciwdziałania Dezinformacji w Polsce Elżbieta Drążkiewicz Researching Europe, Digitalisation and Conspiracy Theories (REDACT) Projekt REDACT jest wspierany przez program CHANSE ERA-NET, który otrzymał dofinansowanie z programu badań i innowacji Unii Europejskiej „Horyzont 2020” w ramach umowy o dotację nr 101004509. Badania dotyczące Polski i Słowacji są finansowane przez Słowacką Akademię Nauk. Stopka redakcyjna Wydane przez REDACT, Listopad 2025. © REDACT. Niektóre prawa zastrzeżone. www.redactproject.sites.er.kcl.ac.uk Informacje dotyczące licencji Otwarty Dostęp. Niektóre prawa zastrzeżone. Jako wydawca niniejszej publikacji, REDACT pragnie zachęcić do jak najszerszego rozpowszechniania naszej pracy, zachowując jednocześnie prawa autorskie. W związku z tym stosujemy politykę otwartego dostępu, która umożliwia każdemu bezpłatny dostęp do naszych treści online. Każdy może pobrać, zapisać, wykonać lub rozpowszechniać niniejszą pracę w dowolnym formacie, w tym w formie tłumaczenia, bez pisemnej zgody. Podlega to warunkom licencji Creative Commons By Share Alike. Główne warunki są następujące: • REDACT i autorzy są wymienieni wraz z naszym adresem internetowym www.redactproject.sites.er.kcl.ac.uk • Jeśli korzystasz z naszej pracy, udostępniasz wyniki na podobnej licencji. Pełna treść licencji znajduje się pod adresem: https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/ ISBN: 978-91-8104-787-5 Układ i projekt: Julius Haferkorn Spis Treści Streszczenie 1. Teorie spiskowe w Polsce: historia i współczesność 2. Cyfryzacja, Internet i teorie spiskowe w internecie. 3. Studium przypadku: Teoria Wielkiej Podmiany 4. Studium przypadku: Teorie spiskowe dotyczące ideologii antygenderowej 5. Sektor przeciwdziałania dezinformacji w Polsce 6. Rozszerzone kluczowe wnioski 7. Rekomendacje Bibliografia 4 6 8 10 12 14 16 18 18 3 Streszczenie Projekt REDACT Celem projektu REDACT było przeanalizowanie, w jaki sposób cyfryzacja kształtuje formę, treść i konsekwencje teorii spiskowych w strefie offline in online. Zamiast postrzegać cyfryzację jako proces o uniwersalnych skutkach lub teorie spiskowe jako niezmienne niezależnie od miejsca i czasu, w ramach projektu REDACT przeanalizowano internetowe teorie spiskowe i organizacje przeciwdziałające dezinformacji w wybranych krajach europejskich. W projekcie uczestniczył zespół 14 naukowców analizujących dane z Europy Zachodniej, Europy Środkowej, krajów bałtyckich i bałkańskich. Metodologia Wykorzystując słowa kluczowe dotyczące różnych teorii spiskowych, w ramach projektu zebrano 6 milionów postów z serwisów Twitter/X, Facebook, Instagram i Telegram w latach 2019–2024. Do analizy zbiorów danych wykorzystano połączenie metod cyfrowych i metod badań jakościowych. Każdy zespół regionalny przeprowadził również wywiady etnograficzne z przedstawicielami organizacji przeciwdziałającymi dezinformacji. Wszystkie te metody i wyniki zostały uwzględnione w kontekście politycznym, społecznym i gospodarczym. O autorce Elżbieta Drążkiewicz (Profesor Nadzywczajna, Uniwersytet w Lund i Słowacka Akademia Nauk) od prawie dziesięciu lat zajmuje się badaniem teorii spiskowych i konfliktów dotyczących prawdy. Drążkiewicz posiada również bogate doświadczenie w badaniu organizacji państwowych i pozarządowych i ruchów obywatelskich. Obecnie kieruje kilkoma międzynarodowymi projektami dotyczącymi przeciwdziałania dezinformacji i gotowości na sytuacje kryzysowe.. Najważniejsze wnioski • Konspiracjonizmmagłębokiekorzeniehistoryczne: teorie spiskowe ewoluują, ale pozostają związane z długotrwałymi obawami dotyczącymi potencjalnych zagrożeń („wrogów narodu”, „zdrajców”) oraz tożsamości narodowej i niepodległości. • Narracjekonspiracyjneczęstowykorzystująistniejącewkulturzeiugruntowanespołecznie „stare”motywy,dostosowującjedonowychzagadnień. • Myśleniekonspiracyjnejestnietylkoodpowiedziąnaglobalneilokalnezmianyspołecznogospodarcze,aleteżodzwierciedlazróżnicowanedoświadczeniatychprzeobrażeń. • Konspiracjonizmwzmacnianacjonalizmipolaryzację: tym samym wpływa on na poziom emocji w debacie publicznej, co znacznie utrudnia interwencje. • Narracjekonspiracyjnecorazczęściejkształtujągłównynurtpolityczny: gdy narracje te stają się mainstreamowe, interwencja jest prawie niemożliwa. • „Szarestrefy”utrudniająinterwencję: teorie spiskowe nie zawsze są wyrażane w sposób jednoznaczny, często wyrażane są poprzez grafiki, „memy”, spekulacje, zapytania itp., co utrudnia ich identyfikację, przeciwdziałanie im interwencje. 4 • ZagraniczneManipulacjeInformacjamiiIngerencjewInformacje(ForeignInformation ManipulationandInterference,FIMI)orazrodzimeteoriespiskowesązesobąściśle powiązane:często wykorzystują one istniejące już obawy oraz mobilizują miejscowych aktorów do szerzenia paniki, dlatego należy je rozpatrywać łącznie. • Sektorprzeciwdziałającydezinformacjiopierasięgłównienaorganizacjachspołeczeństwa obywatelskiego,któresąniedofinansowaneiznajdująsiępodsilnąpresją. • „Zwykli”użytkownicymediówspołecznościowychodgrywająważnąrolęwprzeciwdziałaniu teoriomspiskowym. • Polskisystemedukacji(zarównoformalnej,jakinieformalnej)jestniewykorzystanym źródłemwsparciawwalcezdezinformacjąiteoriamispiskowymi. Rekomendacje 1. Teorie spiskowe powinny być rozpatrywane jako wyjątkowa forma dezinformacji: należy rozważyć, co sprawia, że teorie spiskowe są „trwalsze” niż inne formy dezinformacji. Wszelkie interwencje powinny być dostosowane to specyfiki poszczególnych narracji spiskowych: różne rodzaje teorii (antygenderowe, antyimigranckie, antyukraińskie itp.) wymagają różnych podejść. 2. Konieczne jest przeciwdziałanie normalizacji teorii spiskowych w dyskursie publicznym, zwłaszcza w polityce. 3. Należy ograniczyć przestrzeń dla teorii spiskowych w mediach: neutralność mediów nie oznacza, że musimy tolerować denializm, rasizm, homofobię czy inne formy radykalizacji. 4. Niezbędne są rozwiązania skoncentrowane na społeczeństwie: rozwiązanie oparte na nowych technologiach mają swoją wartość ale nie należy ich przeceniać. Teorie spiskowe nie istnieją tylko w świecie online. Należy je traktować jako część większego informacyjnego i kulturowego ekosystemu. 5. Konieczne jest przeciwdziałanie rozprzestrzenianiu się teorii spiskowych w Internecie: Platformy powinny być regulowane: należy naciskać na platformy, aby udostępniały szczegółowe dane dotyczące moderacji, wzmocniły zespoły moderatorów posługujących się językiem polskim, współpracowały z organami regulacyjnymi i stosowały środki zniechęcające do dezinformacji. 6. Równocześnie, konieczne jest unikanie działań cenzorskich, niezbędne są przejrzyste i rzetelne zasady dotyczące moderacji. Wszelkie środki prawne muszą mieć jasne kryteria oraz nadzór niezależnych sądów. Powinny też gwarantować szybkie i proporcjonalne środki wdrażania. 7. Należy wzmacniać i chronić niezależne dziennikarstwo: konieczne jest lepsze finansowanie i prawna ochrona mediów publicznych, organów regulacyjnych i nadawców publicznych w celu odbudowy zaufania i niezależności mediów. 8. Niezbędne jest silne wsparcie dla społeczeństwa obywatelskiego: konieczne jest zapewnienie stabilnego, wieloletniego finansowania organizacji pozarządowych. 9. Należy promować szczerą i krytyczną debatę dotyczącą przeciwdziałania dezinformacji, wspierać rozwój sektora. Konieczne jest prowadzenie programów, łączących rozwój umiejętności krytycznego myślenia, wzmacniania kompetencji medialnych z rzeczywistymi problemami lokalnymi i globalnymi. 5 1. Teorie spiskowe w Polsce: historia i współczesność Europa Środkowo-Wschodnia często jest opisywana jako region z wysoką saturacją teorii spiskowych. Jest to zrozumiałe, biorąc pod uwagę liczbę rzeczywistych spisków, których doświadczyły społeczeństwa tego regionu.1 W przypadku Polski przykładem może być pakt Ribbentrop-Mołotow, czy powojenne wysiłki Stalina i jego sojuszników zmierzające do ustanowienia w Polsce komunistycznego, prorosyjskiego reżimu. Jednak choć strach przed wrogiem zewnętrznym jest silny, to strach przed pochodzącym z wewnątrz „zdrajcą ojczyzny i narodu” jest prawdopodobnie najbardziej znaczącą cechą wyróżniającą konspiracjonizm Europy Środkowej i Wschodniej.2 Ten motyw jest szczególnie silny w Polsce. Od czasu Konfederacji Targowickiej lęk przed zdradą jest nieodzowną częścią polskiego życia politycznego. Ta cecha charakterystyczna polskiej polityki ugruntowała się podczas zaborów i dodatkowo wzmocniła podczas II wojny światowej. Ten kontekst historyczny jest ważny, ponieważ wiele współczesnych teorii spiskowych wykorzystuje strach przed zdradą, co jest najlepiej widoczne w narracjach, w których prominentni politycy są oskarżani o zdradę narodu i bycie marionetkami w rękach zagranicznych elit. Polski kontekst różni się od zachodniego również brakiem jawnej stygmatyzacji teorii spiskowych. Podczas gdy w Europie Zachodniej lata 50. XX wieku były przełomowe dla delegitymizacji teorii spiskowych, w Europie Środkowej był to czas, kiedy narracje spiskowe stały się nieodzowną częścią oficjalnego przekazu władzy komunistycznej. Propaganda komunistyczna nie tylko zawierała kłamstwa na temat stanu gospodarki i społeczeństwa, ale także w dużym stopniu opierała się na antykapitalistycznych, antyzachodnich, a także antysemickich teoriach spiskowych. Sianie paniki, straszenie “wrogiem narodu”, stanowiło integralną część propagandy. Władze komunistyczne często wykorzystywały teorie spiskowe, aby wpływać na nastroje społeczne lub usprawiedliwiać swoje działania. Przykładem tego jest Marzec 1968 r., kiedy to w celu uzasadnienia brutalnego stłumienia protestów studenckich i forsowania zmian politycznych władze wykorzystały antysemickie teorie spiskowe. Konsekwencje polityki opartej na sianiu strachu są widoczne do dzisiaj: podejrzliwość wobec instytucji państwa, elit, obcych mocarstw, ale i siebie nawzajem są tak głęboko zakorzenione w społeczeństwie, że trudno je przezwyciężyć. Tuż po upadku komunizmu, w latach dziewięćdziesiątych, jednym z głównych wątków kształtujących scenę polityczną był proces lustracyjny, który owiany był atmosferą strachu i podejrzliwości, i który sprzyjał rozprzestrzenianiu się plotek i teorii spiskowych. Pytanie o to, kto współpracował z tajnymi służbami, donosił lub pełnił funkcję agenta było siłą napędową polityki tamtej epoki. Atmosfera ta doprowadziła do upadku kilku rządów, w szczególności rządu Jana Olszewskiego w 1992 roku. Śledztwa (zarówno te oficjalne jak i amatorskie) dotyczące komunizmu i jego upadku nadal kształtują współczesną politykę. W szczególności konserwatywne i prawicowe środowiska nadal podsycają teorie spiskowe dotyczące okresu transformacji, a zwłaszcza Lecha Wałęsy i jego rzekomego spisku przeciwko Solidarności. Według niektórych ekspertów, z którymi przeprowadziliśmy wywiady w ramach tego projektu, najbardziej powszechne teorie spiskowe w Polsce dotyczą właśnie upadku komunizmu i okresu transformacji, w tym procesów prywatyzacyjnych.3 Chociaż konspiracjonizm charakterystyczny dla Europie Środkowo-Wschodniej w pewnym stopniu wyróżnia się na tle innych regionów to jednak nie należy przeceniać różnic między Europą Zachodnią a Środkową i Wschodnią. Podobnie jak w innych częściach Europy, również w Polsce od XIX wieku jedną z najpowszechniej rozpowszechnianych teorii spiskowych jest antysemicka narracja tłumacząca ważne wydarzenia społeczne poprzez “Spisek Żydowski”. Dominujący w Polsce katolicyzm sprzyjał antyżydowskim przekonaniom, które przedstawiały Żydów jako spiskowców, zatruwających studnie i porywających chrześcijańskie dzieci do celów rytualnych.4 W okresie międzywojennym antysemickie teorie spiskowe były szeroko rozpowszechniane przez narodowo-radykalne ruchy, takie jak Falanga czy Narodowa Demokracja z Bolesławem Piaseckim i Romanem Dmowskim na czele.5, 6 To w tym czasie popularność zyskała koncepcja „Żydokomuny“, 6 propagująca pogląd, że socjalizm został wymyślony przez żydowskich spiskowców w celu przejęcia władzy w Polsce i na świecie. W okresie powojennym, a później postkomunistycznym propagowano inne warianty antysemickich teorii spiskowych, łączących Żydów z kapitalizmem i imperializmem. W obu wariantach Żydzi byli odczłowieczani, przedstawiani jako niemal metafizyczne zło, obca siła spiskująca przeciwko niewinnej, polskiej społeczności w celu jej wyzyskania. Badania historyczne, etnologiczne oraz badania z zakresu psychologii społecznej pokazują wyraźnie, że w Europie Środkowej te antysemickie tropy konspiracyjne są silnie wplecione w narracje kształtujące tożsamość narodową.7, 8 Antysemickie teorie spiskowe korelują również z poczuciem bycia prześladowanym.9 Grupy, które charakteryzuje wysokie poczucie bycia ofiarą rywalizują ze sobą o status ofiary często zaprzeczając lub minimalizując doświadczenia innych grup. Przykładem jest sposób, w jaki niektóre ruchy konserwatywne i prawicowe, zniekształcają pamięć o zbrodniach II wojny światowej, a w szczególności o Holokauście. Obecnie, wszystkie powyżej wymienione wątki (antysemityzm, lęk przed zewnętrznymi wrogami i zdrajcami) kumulują się w kilku popularnych teoriach spiskowych, dotyczących w szczególności Unii Europejskiej (UE) i „Zachodu”. Unia jest tu przedstawiana jako wróg zewnętrzny, a „elity brukselskie” jako knujące spisek mający na celu zniszczenie Polski poprzez wyzysk gospodarczy, utratę suwerenności i narzucenie wartości niezgodnych z „tradycyjną” polską wersją katolicyzmu i nacjonalizmu. Inna wersja tej teorii spiskowej wskazuje jako główne zagrożenie „lobby genderowe i gejowskie”, które knuje spisek mający na celu zniszczenie rodziny i wyniszczenie narodu polskiego poprzez demontaż jego głównych, w domyśle katolickich, wartości. Teorie mobilizujące strach przed utratą suwerenności są często wykorzystywane w polityce, gdzie politycy oskarżają się nawzajem o zdradę lub bycie „na usługach” Brukseli, Niemiec lub Rosji. Echo tych teorii odbija się również w poglądach, które postrzegają zmiany klimatyczne jako sfabrykowaną narrację mającą na celu z jednej strony zniszczenie polskiego przemysłu i odwrócenie ostatnich trzydziestu lat modernizacji, a z drugiej strony jest postrzegane jako atak na doktrynę Katolicką, która promuje pogląd, że środowisko naturalne powinno być podporządkowane człowiekowi. W Polsce teorie spiskowe nie leżą na marginesie polityki. Niektórzy politycy, na przykład Antoni Macierewicz, są odpowiedzialni za rozpowszechnianie spiskowych spekulacji dotyczących katastrofy lotniczej w Smoleńsku. Grzegorz Braun wielokrotnie był oskarżany o zachowania mające antysemickie znamiona. W 2019 r Sławomir Mentzen „żartobliwie” podsumował program swojego ugrupowania słowami: „Nie chcemy Żydów, homoseksualistów, aborcji, podatków i Unii Europejskiej”. Jego ugrupowanie popiera również zniesienie w Polsce zakazu propagowania mowy nienawiści – regulacji, która stanowi ważny element w przeciwdziałaniu rozprzestrzeniania radykalnych teorii spiskowych. Inni politycy swobodnie propagują poglądy, że Niemcy wykorzystują UE do podporządkowania sobie Polski. Również niektórzy biskupi i księża katoliccy rozpowszechniają teorie spiskowe, zwłaszcza te dotyczące „ideologii gender” i feminizmu. Jak w innych krajach, podobnie i w Polsce, teorie spiskowe nie mogą być przypisane jedynie do strefy online i nie powinny być rozpatrywane jedynie jako problem mediów cyfrowych i platform społecznościowych. Choć nowe media odgrywają ważną rolę w rozprzestrzenianiu teorii spiskowych, to również prawicowe media drukowane, takie jak „Gazeta Polska”, „Sieci”, „Do Rzeczy” czy rozgłośnie radiowe (np. Radio Maryja) stanowią przestrzeń, gdzie propagowane są narracje spiskowe. Podczas rządów PiS również Telewizja Polska aktywnie przyczyniła się nie tylko do tworzenia atmosfery podejrzliwości i wrogości, ale również produkowała programy propagujące spiskowe narracje (przykładem może być serial dokumentalny „Reset”). Od 2022 r. TV Republika – prawicowa stacja telewizyjna powiązana z „Gazetą Polską” – staje się przestrzenią dla szerzenia poglądów, które tworzą atmosferę wzmacniającą konspiracjonizm. Rozpowszechnianie teorii spiskowych jest możliwe nie tylko dzięki ich normalizacji w strefie publicznej, ale też dzięki wysokiej nieufności wobec badań naukowych i naukowców. Jest to szczególnie widoczne w strefie informacji zdrowotnej i klimatycznej. Jeszcze przed pandemią spadek wskaźników szczepień i rosnąca 7 2. Cyfryzacja, Internet i teorie spiskowe w Internecie Podobnie jak w innych krajach Europy, wykorzystanie Internetu w Polsce jest wysokie (89,8%). W 2025 r. było około 29 milionów aktywnych użytkowników mediów społecznościowych, co stanowi 75,6% populacji. Google, YouTube i Facebook to trzy najczęściej odwiedzane strony internetowe w Polsce. Najpopularniejsze platformy (pod względem udziału w populacji) to Facebook (86,5%), Messenger (80%), Instagram (63,2%), Whatsapp (58,7%) i TikTok (51,8%). W porównaniu z Europą Zachodnią liczba użytkowników X w Polsce jest niska (28,7%). Jeśli chodzi o czas spędzany na platformach, zdecydowanie najpopularniejsze są TikTok, YouTube, a następnie Facebook. Facebook nadal prowadzi pod względem ruchu internetowego (58,78%), za nim plasują się Instagram (18,75%), Pinterest (8,9%) i X (6,11%).12 Polski rynek mediów jest zróżnicowany. Istotną rolę odgrywają w nim media publiczne: radio i telewizja, a także Polska Agencja Prasowa, które powinny charakteryzować się bezstronnością i rzetelnością, jednak podczas ośmioletnich rządów PiS były wykorzystywane jako narzędzia propagandy. W tym samym czasie prywatne media znajdowały się pod silną presją, która czasem przybierała postać strategicznych pozwów przeciwko udziałowi publicznemu: SLAPP. Zaufanie do mediów prywatnych jest dodatkowo podważane poprzez kampanie o charakterze spiskowym oskarżające media o „reprezentowanie interesów zagranicznych”. W rezultacie tych działań, według Reuters Institute „Digital News Report 2024”, w Polsce, od 2015 r. zaufanie do mediów informacyjnych spadło o 17 punktów procentowych (z 56% w 2015 r. do 39% w 2024 r.).13 Obecnie ranking popularność organizacji takich jak STOP-NOP była poważnym problemem.10 Covid-19 nie tylko pogorszył tę sytuację, ale także (ponownie) powiązał naukę z polityką. W rezultacie, w przestrzeni publicznej krążyły i mieszały się teorie, które albo negowały zagrożenia związane z wirusem Covid-19 albo sugerowały, że rząd celowo ukrywa rzeczywiste wskaźniki zakażeń i śmiertelności, aby realizować własną agendę polityczną.11 W 2022 obawy związane z pandemią ustąpiły pola tym związanym z wojną RosyjskoUkraińską, generując nową falę teorii spiskowych. Od tego czasu Rosja zintensyfikowała również ataki hybrydowe na Polskę, jedną z ich metod jest rozpowszechnianie dezinformacji i teorii spiskowych. Podsumowując, świat teorii spiskowych w Polsce jest niezwykle różnorodny i silny. Istotną pożywkę dla niego stanowią historyczne doświadczenia związane z walką o niepodległość, trudności z budową i utrzymaniem struktur państwowych i demokratycznych, a także historyczne napięcia międzygrupowe, np. konflikty między ludnością katolicką a żydowską lub polską a ukraińską. Retoryka spiskowa nigdy nie została całkowicie zdyskredytowana w polskiej sferze politycznej, nie można więc mówić o teoriach spiskowych jako o nowym fenomenie, jednak obecnie problem wydaje się nasilać, a cyberataki i FIMI tylko pogarszają sytuację. Rys. 1. Post z platformy X, 2025r. 8 najbardziej wiarygodnych mediów prowadzą prywatne stacje radiowe (RMF FM i Radio Zet). Znaczącym jest, że prawicowa „Gazeta Polska”, znana z szerzenia paniki i teorii spiskowych, osiąga prawie taki sam wynik jak znany z dziennikarstwa śledczego i działań faktchekingowych magazyn internetowy „OKO Press” (31% i 32%). Również symptomatyczne jest, że ranking zamyka Telewizja Polska, która osiąga wynik poniżej tabloidowego „Super Expressu”. Badanie przeprowadzone przez Fundację Digital Poland w 2024 r., wskazało, że według 16% respondentów obecnie nie ma na rynku polskim dostępnych żadnych wiarygodnych źródeł informacji. Co ważne, media społecznościowe umacniają swoją pozycję jako źródło informacji, wyprzedzając media drukowane. W ostatniej dekadzie nastąpił wzrost popularności Telewizji Republika. Od 2023 r. stała się ona jedną z najszybciej rozwijających się stacji telewizyjnych w kraju, często zajmując czołowe miejsca w rankingach popularności (zarówno mediów cyfrowych, jak i tradycyjnych). Co znaczące, sukces tej konserwatywnej stacji, jest możliwy pomimo oskarżeń o rozpowszechnianie dezinformacji i wykorzystywanie narracji konspiracyjnych. Coraz częściej polscy konserwatywni komentatorzy (tacy jak Łukasz Warzecha, Rafał Ziemkiewicz i wielu innych) rozszerzają swoją działalność dziennikarską na media społecznościowe, w szczególności YouTube. Jednym z najpopularniejszych kanałów jest obecnie prowadzony przez Krzysztofa Stanowskiego Kanał Zero. Ta i tak już złożona sytuacja jest dodatkowo skomplikowana przez kwestie ekonomiczne. Polscy konsumenci preferują treści darmowe i unikają subskrypcji. Jednocześnie nie ma dotacji dla krajowych lub lokalnych mediów drukowanych. Ponieważ media drukowane stoją w obliczu zwiększonej presji finansowej, konkurując z mediami cyfrowymi i AI, może to prowadzić do cięcia kosztów, wpływając na rzetelność pracy redaktorskiej i sensalizację treści. W dobie cięć budżetowych odpowiedzialność za ‘faktcheking’ przenoszona jest na konsumentów (a nie redaktorów i twórców treści). Równocześnie, jak wskazują badania przeprowadzone przez Fundację Digital Poland, tylko co piąty Polak słyszał o organizacjach zajmujących się faktcheckingiem, ale aż 62% respondentów uznaje potrzebę istnienia takich usług.14 W tym samym badaniu 79% respondentów wskazało, że w pewnym momencie swojego życia spotkało się z dezinformacją, a 81% respondentów jest zdania, że skala dezinformacji w Internecie w ostatniej dekadzie znacząco wzrosła. Respondenci równie często spotykali się z fałszywymi wiadomościami w mediach społecznościowych (55%) i telewizji (53%), ale aż 70% respondentów przyznało, że otrzymało fałszywe wiadomości bezpośrednio od innej osoby. Co ważne, połowa respondentów (52%) wskazała polityków jako odpowiedzialnych za rozpowszechnianie fałszywych informacji. Pokazuje to, że w kwestii rozpowszechniania dezinformacji musimy zwracać uwagę zarówno na to co się dzieje w przestrzeni offline jak i online, i strefy te nie powinny być traktowane rozdzielnie. Nie ma wątpliwości, że dezinformacja jest postrzegana w społeczeństwie polskim jako niezwykle poważny i narastający problem. W badaniu przeprowadzanym przez Pew Research Center w roku 2025, 85% respondentów zaklasyfikowało rozpowszechnianie fałszywych informacji w Internecie jako główne zagrożenie dla kraju.15 Jest to najwyższy wynik spośród 25 badanych krajów. Równocześnie problemy takie jak rozprzestrzenianie się chorób zakaźnych, terroryzm, zmiany klimatyczne czy stan gospodarki otrzymały znacznie niższe noty. Co istotne, jest to tendencja zwyżkowa: od 2022 r., kiedy to za największe zagrożenie uznawano rozprzestrzenianie się chorób zakaźnych odsetek dorosłych, którzy uważają fałszywe informacje za poważne zagrożenie, wzrósł o ponad 20 punktów procentowych. Trend ten odzwierciedla nie tylko nasilenie teorii spiskowych i dezinformacji w polityce, zwłaszcza podczas kampanii wyborczych w 2023 i 2025 r., ale także FIMI. Polska jest szczególnie narażona na zagraniczną manipulację informacjami. Według raportu Microsoft Digital Defense z 2024 r. Polska zajmuje trzecie miejsce w Europie i dziewiąte na świecie pod względem narażenia na ataki ze strony organizacji cyberprzestępczych sponsorowanych przez obce kraje, głównie Rosję.16 Dezinformacja rozpowszechniana przez Rosję silnie wpływa na dyskurs polityczny w kraju, a także nastroje społeczne, zwłaszcza w tak delikatnych 9 6. Rozszerzone kluczowe wnioski Teorie spiskowe • Zainteresowanieteoriamispiskowymima głębokiekorzeniehistoryczne:od czasów Targowicy do współczesnego populizmu ery cyfrowej – polskie teorie spiskowe ewoluowały, ale pozostają związane z długotrwałymi obawami dotyczącymi wrogów państwa, zdrajców narodu, tożsamości narodowej, suwerenności i dobrobytu. • Myśleniespiskoweczęstoodzwierciedla nietylkozłożoneglobalneilokalne zmianyspołeczno-gospodarcze,ale takżebardzozróżnicowanesposoby ichdoświadczenia: Kiedy rzeczywiste obawy (dotyczące rosnących nierówności, braku bezpieczeństwa, nierozwiązanych traum historycznych) nie są adresowane i rozwiązywane na poziomi politycznym, zyskują one ujście w konspiracjonizmie. Teorie spiskowe nie powinny być traktowane jako odosobnione przypadki dezinformacji, ale jako wyraz różnorodnych i często sprzecznych doświadczeń związanych z burzliwą historią Polski i świata, a także rozbieżnościami między polityczną interpretacją przeszłych i bieżących wydarzeń, a tym w jaki sposób te przemiany są doświadczane na poziomie indywidualnym i grupowym. • Narracjekonspiracyjneczęstowykorzystują staremotywy,dostosowującjedonowych zagadnień: na przestrzeni lat tematy mobilizującę wyobraźnię społeczną zmieniają się (gender → COVID-19 → Ukraina → gender). Jednak teorie spiskowe jakie są wokół nich obudowywane wykorzystują wcześniej istniejące motywy (strach przed zewnętrznym wrogiem, zdradą, poczucie bycia ofiarą), co pozwala dopasowywać nowe lęki do starych kontekstów i vice-versa. • Polityczneupowszechnienienarracji spiskowychsprawia,żeinterwencjesą prawieniemożliwe:teorie spiskowe są często wykorzystywane przez polityków wysokiego i niskiego szczebla. Spekulacje i oskarżenia o zdradę są w Polsce jedną z wielu form „uprawiania polityki”, co utrudnia określanie granic między dopuszczalnymi a niedopuszczalnymi formami wypowiedzi. • “Szarestrefy”komplikująinterwencję: teorie spiskowe nie zawsze są wyrażane w sposób bezpośredni. Często są one przekazywane poprzez insynuacje, sugestie, spekulacje i ‘memy’, co utrudnia ich identyfikację, regulację lub przeciwdziałanie im w strefie online. • ZagraniczneManipulacjeInformacjamii IngerencjewInformacje(FIMI):są ściśle powiązane z rodzimymi teoriami spiskowymi, często wykorzystując istniejące już obawy i wykorzystując lokalnych aktorów do szerzenia paniki. Należy je rozpatrywać łącznie. Sektor przeciwdziałania dezinformacji • Chociażpaństwopolskieosiągapewne postępywrozwiązywaniuproblemu dezinformacji,jegodziałaniasąnadal niewystarczające: brakuje jasności co do tego, które instytucje są odpowiedzialne za rozwiązywanie problemu dezinformacji, jaka jest strategia państwa i jakie są priorytety w tej dziedzinie. • Walkazdezinformacjąiteoriamispiskowymi opierasięgłównienaorganizacjach społeczeństwaobywatelskiego,któresą niedofinansowaneiznajdująsiępodsilną presją:w ostatnim dziesięcioleciu nastąpił znaczny wzrost liczby inicjatyw obywatelskich mających na celu zwalczanie dezinformacji. Jednak ich finansowanie jest nadal niepewne i podatne na zmiany geopolityczne, zasoby są minimalne w stosunku do zakresu dezinformacji. 16 • „Zwykli”użytkownicymediów społecznościowychodgrywająważnąrolę wprzeciwdziałaniuteoriomspiskowym: nie należy lekceważyć oddolnych, doraźnych inicjatyw. W Polsce ich znaczenie znajduje odzwierciedlenie w popularności blogów naukowych i politycznych, podcastów oraz grup i kanałów w mediach społecznościowych, gdzie twórcy treści i ich odbiorcy omawiają bieżące kwestie i angażują się w rozmowy na temat „prawdy”, oferując własne analizy i interpretacje konkretnych wydarzeń lub obalając (dezinformację) lub popularne błędne przekonania. • Polskisystemedukacji(formalneji nieformalnej)jestniewykorzystanym zasobem,którymożelepiejsłużyćdo wzmacnianiaodpornościnateorie spiskoweidezinformację:w przeciwieństwie do innych krajów – takich jak kraje skandynawskie, gdzie krytyczne podejście do źródeł informacji od dziesięcioleci stanowi część krajowego programu nauczania – w Polsce przedmioty, które mogłyby wspierać walkę z dezinformacją, nie są priorytetem podstawy programowej. Obecnie takie programy edukacyjne są promowane głównie przez podmioty społeczeństwa obywatelskiego, a nie przez system szkolnictwa powszechnego. • Chociażweryfikacjafaktówiumiejętność korzystaniazmediówsąprzydatne,mają oneswojeograniczenia:położenie nacisku wyłącznie na edukację medialną i cyfrową przenosi odpowiedzialność za rozwiązanie problemu teorii spiskowych i dezinformacji na konsumentów treści cyfrowych, pozostawiając tych, którzy tworzą lub udostępniają niebezpieczne treści bezkarnymi. Konieczne jest poszukiwanie rozwiązań regulacyjnych, które będzie również nakładało odpowiedzialność na twórców szkodliwych treści oraz właścicieli infrastruktury (platformy cyfrowe, wyszukiwarki, duże modele językowe, AI), które takie treści tworzą, udostępniają i promują. • Rozwiązaniaopartenatechnologii ograniczająmożliwościgłębokichi znaczącychzmian:Debaty dotyczące przeciwdziałania dezinformacji często koncentrują się na poszukiwaniu rozwiązań technologicznych, mimo, że problem teorii spiskowych nie jest wyłącznie problemem cyfrowym. Chociaż platformy cyfrowe stanowią infrastrukturę umożliwiającą rozprzestrzenianie się teorii spiskowych, nie można za ich popularność obwiniać wyłącznie cyfryzacji, ponieważ są one głęboko zakorzenione w kulturze politycznej, a także w niskim zaufaniu do nauki i ekspertów. Poszukiwanie rozwiązania cyfrowego jest początkiem, ale prawdziwa zmiana wymaga przemian kultury politycznej. 7. Rekomendacje 1. Należyprzeciwdziałaćwykorzystywaniu teoriispiskowychdopodsycaniakonfliktów politycznych:Narracje spiskowe są często rozpowszechniane i popularyzowane przez polityków. Należy przeciwstawiać się normalizacji teorii spiskowych w dyskursie publicznym. 2. Zamiastubolewaćnadniskimpoziomem zaufaniadoinstytucjipublicznych, instytucjespołecznepowinnystaćsięgodne zaufania.Nie można skupiać się wyłącznie na „paranoi” obywateli. Należy zbadać też o wiarygodność instytucji i podmiotów politycznych (w tym partii politycznych i polityków). Ponieważ teorie spiskowe należy traktować raczej jako symptom niż przyczynę dysfunkcji demokracji, energia naprawcza powinna być przede wszystkim nakierowana na uczynienie instytucji i systemów demokratycznych sprawiedliwymi, solidnymi i przejrzystymi. 3. Populistyczneteoriespiskoweniepowinny miećmiejscawdebaciepublicznej: Neutralność mediów nie oznacza, że musimy tolerować formy denializmu, ukrytego rasizmu, homofobii i radykalizacji. Należy unikać sensacji w mediach, opierać się „clickbaitom”. 17 4. Koniecznajestochronaiwzmacnianie niezależnegoirzetelnegodziennikarstwa: konieczna jest poprawa finansowania i ochrony mediów publicznych w celu odbudowy zaufania 5. Należyszukaćrozwiązańkoncentrujących sięnaspołeczeństwie;nienależyprzeceniać rozwiązańopartychnatechnologii:wiele teorii spiskowych rozprzestrzenia się w „tradycyjny” sposób: podczas wieców politycznych, poprzez komunikację bezpośrednią, media drukowane, telewizję, radio itp. Dlatego koniecznym jest szukanie rozwiązań, które nie skupiają się wyłącznie na strefie online. Należy wyjść poza media społecznościowe: Teorie spiskowe nie istnieją tylko w świecie online, dlatego należy je traktować jako część większego ekosystemu. 6. Równocześnienależyzniechęcaćdo dezinformacjiwInternecie:aby zrozumieć współczesny konspiracjonizm, musimy mieć wiedzę, w jaki sposób platformy społecznościowe oraz inne nowe technologie (AI, LLM) kształtują komunikację online, a co najważniejsze w jaki sposób ta komunikacja współgra z tradycyjnymi mediami i światem offline. W tym celu konieczne jest traktowanie infrastruktury cyfrowej jako dobra publicznego i większa transparentność platform. 7. Regulacjaplatformpowinnaodbywaćsię wsposóbprzejrzystyizuwzględnieniem lokalnychpotrzeb: platformy powinny zapewnić przejrzystość algorytmów, udostępniać szczegółowe dane dotyczące moderacji oraz wprowadzić silniejsze zespoły moderatorów posiadające niezbędne umiejętności językowe i społeczno-kulturowe. Platformy muszą współpracować z organami regulacyjnymi. Należy podjąć działania mające na celu zniechęcenie do dezinformacji, zarówno właścicieli platform, jak i ich użytkowników. 8. Koniecznejestunikaniecenzury,wszelkie działaniapowinnybyćpodejmowane rzetelniezposzanowaniemprawa:środki prawne dotyczące współżycia w internecie muszą mieć jasne kryteria, nadzór sądowy oraz szybkie, proporcjonalne wdrażanie i przejrzystość. 9. Należyszukaćnowychmodelifinansowania działańprzeciwdziałającychdezinformacji: w tym celu konieczne są konsultacje ze społeczeństwem obywatelskim. Finansowanie powinno zapewnić szybką reakcję na pojawiające się problemy. Istnieje pilna potrzeba bardziej zrównoważonego planowania i lepszego wsparcia ze strony państwa. 10.Koniecznejesttworzeniekoalicjiigrup wsparciawsektorzezwalczającym dezinformacje.Konieczne jest wspieranie i promowanie współpracy między podmiotami obywatelskimi i państwowymi, krajowymi i międzynarodowymi. Wymiana pomysłów, najlepszych praktyk, tworzenie wspólnych inicjatyw może znacząco zwiększyć zdolność do rozwiązywania problemu dezinformacji. Silne sojusze transnarodowe są również niezbędne do rozwiązania problemów związanych z FIMI, oraz wpływania na międzynarodowe korporacje zarządzające infrastrukturą cyfrową. 11.Wszelkieinterwencjepowinnybyćoparte naaktualnych,rzetelnychbadaniach naukowych: różne rodzaje teorii spiskowych (antygenderowe, antymigranckie, antyukraińskie itp.) wymagają różnych podejść. 12.Takjakproblemteoriispiskowychma charakterpolityczny,taksamojestw przypadkuprzeciwdziałaniadezinformacji: zamiast dzielić społeczeństwo na tych, którzy bronią „prawdy i demokracji”, i tych, którzy „padli ofiarami algorytmów”, powinniśmy uznać, że decyzje dotyczące tego, co stanowi dezinformację lub teorię spiskową, nigdy nie są całkowicie neutralne – zawsze wiążą się z polityką i wartościami. Takie podejście nie oznacza porzucenia faktów i prawdy, ale pozwala bardziej uczciwie argumentować, że polityka oparta na zweryfikowanych informacjach i otwartej debacie oferuje obywatelom najsprawiedliwszy i najbardziej demokratyczny, równościowy i bezpieczny sposób podejmowania decyzji, których głównym celem jest dobro publiczne i demokracja. 18 References 1 C. Humphrey, ‘Stalin and the Blue Elephant: Paranoia and Complicity in Post-Communist Metahistories’, in Transparency and Conspiracy: Ethnographies of Suspicion in the New World Order, ed. H. West and T. Sanders (Duke University Press, 2003): 175–203; M. Carey, Mistrust: An Ethnographic Theory (HAU, 2017). 2 N. Batiashvili, ‘Anxiety of treason in a small country: “Russian agents” and disturbed identities in Georgia’, History and Anthropology 35, no. 3 (2024): 394–414; G. Grinchenko and E. Narvselius, Traitors, Collaborators and Deserters in Contemporary European Politics of Memory: Formulas of Betrayal (Springer: 2017). 3 F. Czech, ‘Mit Magdalenki i media społecznościowe. O popularyzacji narracji spiskowych, zanim stały się modne w internecie’, Czas Kultury 36, no. 3 (2020): 87–94. 4 M. Bilewicz and R. Imhoff, ‘Political conspiracy beliefs and their alignment on the left-right political spectrum’, Social Research: An International Quarterly 89, no. 3 (2022): 679–706. 5 A. Meller, ‘Antysemityzm czy antyjudaizm na amach miesięcznika, Pro Christo (1924–1939)?’, Historia i Polityka 8, no. 1 (2009): 9–25. 6 P. Zawadzki, ‘“Protokoły mędrców Syjonu” w polskiej myśli antysemickiej’, Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego, no. 3–4 (1993): 62–82. 7 Z. Panczova, ‘The Victims, the Guilty, and “Us”: Notions of Victimhood in Slovakian Conspiracy Theories’, in Conspiracy Theories in Eastern Europe: Tropes and Trends, ed. A. Astapova, O. Colăcel, C. Pintilescu and T. Scheibner (Routledge, 2020): 186–204. 8 M. Bilewicz et al., ‘Harmful Ideas, The Structure and Consequences of Anti-Semitic Beliefs in Poland’, Political Psychology 34, no. 6 (2013): 821–839. 9 M. Bilewicz et al., ‘Harmful Ideas, The Structure and Consequences of Anti-Semitic Beliefs in Poland’, Political Psychology 34, no. 6 (2013): 821–839. 10 E. Drążkiewicz, (2022). “Virtuosos of mimesis and mimicry: a case study of movements propagating conspiracy theories in Ireland and Poland.” Partecipazione e conflitto 15(3): 651–671. 11 E. J. Sobo and E. Drążkiewicz, ‘Rights, responsibilities and revelations. COVID-19 conspiracy theories and the state,’ in Viral Loads, ed. L. Manderson, N. J. Burke and A. Wahlberg (UCL Press, 2021): 67–88. 12 https://datareportal.com/reports/digital-2025-poland. 13 https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2024. 14 https://www.lbm.uw.edu.pl/images/Dezinformacja_oczami_Polakw_edycja_2024.pdf. 15 https://www.pewresearch.org/global/2025/08/19/international-opinion-on-global-threats/. 16 K. Shyrokykh and M. Kragh, ‘Black Knight NGOs and International Disinformation’, European Security (2025): 1–25. 17 M. Gancarz, ‘Rosjanie werbują Polaków w sieci. Rząd ujawnia stawki: płacą w euro, wydają polecenia’, Biznes Info, https://www.biznesinfo.pl/rosjanie-werbuja-polakow-w-sieci-rzad-ujawnia-stawki-placa-w-euro-wydajapolecenia-mg-wmg-280125. 18 K. Follis, ‘Rejecting Refugees in Illiberal Poland: The Response from Civil Society’, Journal of Civil Society 15, no. 4 (2019): 307–325. 19 https://www.lbm.uw.edu.pl/images/Dezinformacja_oczami_Polakw_edycja_2024.pdf. 20 https://datareportal.com/reports/digital-2025-poland. 21 D. Oko, ‘Gender–ideologia totalitarna’, Niedziela: Tygodnik Katolicki 24 (2013): 40–43. 22 https://oko.press/abp-wojda-do-lgbt-non-possumus-geje-i-lesbijki-przesladuja-kosciol-jak-komunisci-w-latach-50. 23 R. Klepka, ‘Ewolucja Wiadomości TVP1: od medialnej stronniczości do propagandy politycznej’ (2017) https://rep. up.krakow.pl/xmlui/handle/11716/1880. 24 D. Dobrowolski et al., ‘How Threat Actors are Manipulating the British Information Environment’, The RUSI Journal 165, no. 3 (2020): 22–38; J Davies, ‘Foreign Election Interference and Hybrid Warfare’, https://openworks.wooster. edu/cgi/viewcontent.cgi?params=/context/independentstudy/article/12164/&path_info=Hybrid_Warfare_and_ Election_Interference_.pdf. 25 J. Syrovátka, ‘Civil Society Initiatives Tackling Disinformation: Experiences of Central European Countries’, in Challenging Online Propaganda and Disinformation in the 21st Century, ed. M. Gregor and P. Mlejnková (Palgrave, 2021): 225–253. 19 Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o przyszłych wydarzeniach lub projektach albo przekazać swoją opinię na temat niniejszego raportu, zeskanuj ten kod QR. Więcej informacji na temat projektu REDACT można znaleźć na stronie: www.redactproject.sites.er.kcl.ac.uk