ҚЎҚОН ХОНЛИГИ САРОЙ АЁЛЛАРИ: МАҚОМ, ТАЪСИР ВА МАДАНИЙ МЕРОС

SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 21 ҚЎҚОН ХОНЛИГИ САРОЙ АЁЛЛАРИ: МАҚОМ, ТАЪСИР ВА МАДАНИЙ МЕРОС Шодиева Гулруҳ. Қўқон давлат музей қўриқхонаси, тарих бўлими бўлим бошлиғи. Аннотация: Ушбу мақолада XVIII–XIX асрларда Қўқон хонлигидаги сарой аёллари институти, унинг сиёсий, ижтимоий ва маданий ҳаётдаги ўрни кенг ёритилади. Хонлик саройидаги хонимлар, канизаклар ва сарой хизматчиларининг мақомлари, вазифалари ҳамда давлат бошқарувига кўрсатган таъсири таҳлил қилинади. Шунингдек, маликаларнинг ижтимоий ҳимоя, таълим ва хайрия соҳаларидаги фаолияти мисолида сарой аёлларининг жамият ҳаётидаги муносиб ўрни кўрсатилади. Мақолада айниқса Нозик Ойимнинг хайрия, маориф ва бунёдкорлик борасидаги ташаббуслари, унинг Қўқон хонлигининг сиёсий-ижтимоий барқарорлигига қўшган ҳиссаси алоҳида таҳлил этилган. Тадқиқот натижалари сарой аёллари фаолиятининг Қўқон маданияти, давлатчилик анъаналари ва ижтимоий муносабатларни шакллантиришдаги муҳим ўрнини ёритади. Калит сўзлар: Қўқон хонлиги, сарой аёллари, хонимлар, канизаклар, Нозик Ойим, сарой тарихи. Аннотация: В данной статье широко освещается институт дворцовых женщин в Кокандском ханстве XVIII–XIX вв., а также их политическая, социальная и культурная роль. Анализируются статус и функции ханш, наложниц и дворцовых служанок, а также их влияние на государственное управление. На примере деятельности кокандских правительниц в сфере социальной защиты, образования и благотворительности раскрывается значимое место женщин дворца в общественной жизни. Особое внимание уделено инициативам Нозик Ойим в области благотворительности, просвещения и созидания, а также её вкладу в политико-социальную SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 22 стабильность Кокандского ханства. Результаты исследования показывают важную роль дворцовых женщин в формировании культуры Коканда, государственных традиций и социальных отношений. Ключевые слова: Кокандское ханство, дворцовые женщины, ханши, наложницы, Нозик Ойим, история дворца. Abstract: This article provides a comprehensive analysis of the institution of palace women in the Kokand Khanate during the eighteenth and nineteenth centuries, highlighting their political, social, and cultural roles. It examines the status and functions of khan’s wives, concubines, and palace attendants, as well as their influence on state governance. Through the example of the activities of Kokand princesses in the fields of social welfare, education, and charity, the article demonstrates the significant position of palace women in public life. Special attention is given to Nozik Oym’s charitable, educational, and developmental initiatives and her contribution to the political and social stability of the Kokand Khanate. The findings underline the crucial role of palace women in shaping Kokand’s culture, state traditions, and social relations. Key words: Kokand Khanate, palace women, khans’ wives, concubines, Nozik Oym, palace history. XVIII–XIX асрларда Марказий Осиёда муҳим сиёсий марказлардан бири бўлган Қўқон хонлиги ўзининг мураккаб давлат тузилиши, маданий ҳаёти ва ички сарой анъаналари билан диққатга сазовордир. Хонлик сиёсий тузилмасининг муҳим қисмларидан бири – сарой аёллари институти бўлиб, улар ижтимоий ҳаёт, дипломатия, иқтисод ва ҳатто давлат бошқарувига муайян даражада таъсир кўрсатган. Қўқон хонларининг саройида кўплаб аёллар истиқомат қилган: хоннинг қонунӣ рафиқалари (хонимлар), канизаклар (лужом), хизматкор аёллар, қозоқ, қирғиз, қипчоқ, татар ва маҳаллий ўзбек қабилаларидан келган ҳарамдаги жувон-қизлар. Сарой аёллари сони хонларнинг даврига қараб фарқ қилган бўлса-да, XIX асрда бу структура анча мураккаб ва йирик тизимга айланган. SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 23 Саройдаги аёлларнинг мақом ва вазифалар мавжуд бўлган. 1. Хонимлар (хоннинг расмий рафиқалари) Хонимлар одатда сиёсий аҳамиятга эга никоҳлар асосида танланган. Улар:  ички ва ташқи сиёсий иттифоқларни мустаҳкамлаш,  хон вориси тарбиясида иштирок этиш,  айрим ҳолларда дипломатик музокараларда ёки жамиятда обрўли шахслар билан алоқаларда иштирок этган. 2. Канизаклар ва ҳарам ёшлари - канизаклар сони кўп бўлиб, улардан айримлари хоннинг эътиборига тушса, кейинчалик хоним мақомигача кўтарилиши мумкин эди. Уларнинг вазифалари:  сарой ишини юритиш,  маданий-ташкилий маросимларда иштирок,  хоннинг хизматларини адо этиш,  баъзилари мусиқа, рақс, адабиёт ва санъат соҳаларида алоҳида тайёргарликка эга бўлган. 3. Саройдаги тартиб ва назорат - Сарой аёлларини махсус сарой мансабдорлари – миёнбоши, хассабоши, оталиқлар назорат қилган. Улар ҳарам ва ички сарой ҳаётининг тинчлигини таъминлаб, тартиб-интизомни сақлаган. Сарой аёлларининг сиёсий таъсири - Қўқон хонлигида айрим аёллар давлат ишларига жиддий таъсир кўрсатган. Асосан хон рафиқалари орқали бу ишлар амалга оширилган. Аёлларнинг айримлари хон маслаҳатчиларига таъсир кўрсатиб, ички сиёсатда муҳим қарорлар қабул қилинишига воситачи бўлган. Хонликдаги қуда анла бўлиш қадриятларида ҳам аёллар орқали иттифоқлар мустаҳкамланган. Маданий ҳаётдаги ўрнида сарой аёллари Қўқон маданиятининг ривожига ҳам ҳисса қўшган: адабиёт ва шеърият билан шуғулланган, мусиқа ва рақс санъатини ривожлантирган, сарой либослари ва ҳунармандчилик анъаналарининг сақланишига таъсир қилган. Айрим сарой аёллари ўз даврида юқори таълим олган, араб-порс тилларини билган. SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 24 Қўқон хонлигининг ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётида сарой аёллари, хусусан маликалар, шоиралар ва додхоҳ унвонини олган жасур аёллар алоҳида ўрин тутади. Улар давлат бошқарувига билвосита таъсир кўрсатган, ижтимоий ҳимоя, маърифат, илм-фан ва маданият ривожига беқиёс ҳисса қўшган. Нозик Ойим (асли Нозикбиби) Қўқон хонлиги тарихида ижтимоийиқтисодий ислоҳотлари, хайрия ишлари ва халқпарвар фаолияти билан алоҳида ўрин тутади. У Қўқон хонлигининг асосчиси Шоҳруҳбийнинг рафиқаси бўлиб, ўз даврида маликаларнинг давлат ва жамият ҳаётида тутадиган ўрни, айниқса, ижтимоий масъулиятини мустаҳкамлаган аёл сифатида ном қозонган. Нозик Ойим Қирқ уруғи оқсоқолининг қизи бўлиб, унинг Шоҳруҳбий билан никоҳи сиёсий аҳамиятга ҳам эга эди. Бу никоҳ Қўқон хонлиги ҳали янги шаклланаётган даврда турли ўзбек уруғларини, хусусан Қирқ уруғини хонлик атрофига бирлаштиришда муҳим роль ўйнаган. Шоҳруҳбий ўз рафиқаси учун Лайлакхона мавзесида ер-инъом ажратиб, бу ерда сарой қурдирган. Кейинчалик ушбу сарой нафақат маликанинг уйи, балки минтақа хайрия ва маориф марказларидан бирига айланди. Нозик Ойимнинг фаолияти сарой деворлари билан чекланиб қолмаган. У ўз ерларининг бир қисмини ночор ва ерсиз деҳқонларга беради, бу эса унинг халқ оғушидаги мақомини янада мустаҳкамлайди. Бундай саховат ўша даврда оддий ходиса эмас, балки давлатчилик анъаналарида катта ижтимоий аҳамиятга эга амал сифатида баҳоланган. Шу билан бирга, Нозик Ойим томонидан очилган қишлоқ мактаби ўша замон учун жуда муҳим маориф маркази бўлиб, қизлар ва ўғил болаларнинг савод чиқаришига йўл очди. Унинг ташаббуси билан етим болалар учун махсус бошпана — етимхона ташкил этилди. Бу муассаса нафақат етимларга бошпана, балки уларнинг таълим-тарбияси, турмуш эҳтиёжларини таъминлаган. Маликанинг бу амаллари унинг юксак инсонийлик, раҳмдиллик ва халқпарварлик хусусиятларидан далолат беради. SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 25 Нозик Ойимнинг фаолияти натижасида унинг саройи атрофида пайдо бўлган қишлоқ халқ орасида “Ойимқишлоқ” деб аталган. Бу номнинг юзага келиши маликанинг маҳаллий аҳоли томонидан беқиёс ҳурматга сазовор бўлганидан далолат беради. Кейинчалик ушбу қишлоқ Қўқон хонлиги маликалари учун табаррук ҳудудга айланиб, кейинги маликалар ҳам бу жойда маълум муддат истиқомат қилишни ўз бурчи ва шарафи деб билганлар. Нозик Ойимнинг бунёдкорлик ишлари Қўқон маликалари орасидаги саховатпешалик ва маорифпарварлик анъанасининг дастлабки асосини ташкил этди. Унинг фаолияти кейинчалик Мингойим, Нодирабегим каби маликалар томонидан давом эттирилиб, Қўқон хонлигида ижтимоий ҳимоя, таълим ва маърифат соҳаларининг ривожланишига туртки бўлди. Хулоса шуки, Қўқон хонлиги тарихида сарой аёллари институти нафақат маиший ёки сарой маросимларига оид тузилма, балки сиёсий, ижтимоий ва маданий жараёнларга фаол таъсир кўрсатган муҳим ижтимоий қатлам сифатида намоён бўлади. Хонимлар, канизаклар ва сарой хизматчилари давлат бошқарувининг билвосита иштирокчилари бўлиб, ички сиёсат, дипломатия, маданий ҳаёт ва ижтимоий муносабатларни шакллантиришда муайян ўрин тутган. Айниқса маликаларнинг хайрия, маориф ва ижтимоий ҳимоя соҳаларидаги ташаббуслари Қўқон хонлигида жамият манфаатларини таъминлаш ва маърифатни ривожлантиришда муҳим аҳамият касб этган. Нозик Ойимнинг ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлари, бунёдкорлик ишлари ва аҳолининг эҳтиёжларига йўналтирилган фаолияти маликаларнинг жамиятдаги нуфузини янада оширган ва кейинги авлод маликалари учун намуна бўлиб хизмат қилган. Унинг ташаббуслари Қўқон хонлигидаги давлатчилик анъаналари ва маданий муҳитнинг мустаҳкамланишига салмоқли ҳисса қўшган. Умуман олганда, сарой аёллари фаолияти Қўқон хонлигининг сиёсий барқарорлиги, ижтимоий ҳамжиҳатлиги ва маданий тараққиётида муҳим SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 26 омил бўлган. Уларнинг тарихий мероси бугунги кунда ҳам Марказий Осиё тарихини ўрганишда қимматли манба сифатида аҳамият касб этади. Фойдаланилган манба ва адабиётлар 1. Дадабоев Я. Хўқанди латиф маҳаллалари ва кўчаларининг номланиш тарихи. Ф.: Фарғона, 2007. – 131-б. 2. Худоёрхонзода. Анжум ат-таворих. Т.: Фан ва технология, 2014. – 134-б. 3. Хатамова З.Қўқон хонлиги солиқ тизими. Фарғона 2022. 4. Қаюмов А. Қўқон адабий муҳити. Т.: Фан, 1961. – 220-б. 5. Зиябидин Максым. Фаргана хаандарынын тарыхы. Б.: Турар, 2007. – 167-б. 6. Дадабоев Я. Худоёрхон ўрдаси. Н.: Наманган, 2016. – 100-б. 7. Хатамова, З. (2021). Expenditure of income from taxes and levies in the kokand khanate: https://doi. org/10.47100/conferences. v1i1. 1230. In research support center conferences (No. 18.05). 8. Nazirjonovna, K. Z. (2022). SH. VOKHIDOV'S CONTRIBUTION TO THE STUDY OF THE HISTORY OF THE KOKAND KHANATE. Innovative Society: Problems, Analysis and Development Prospects, 139-141. 9. Хатамова, З. (2023). Из истории денежной политики в финансовой системе Коканского ханства. Актуальные проблемы истории Узбекистана, 1(1), 327–336. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/history-ofuzbekistan/article/view/16511 10. Nazirjonovna, K. Z. (2022). Political-Financial Analysis of the Issues of Science of the Kokand Khanate in the Work of Khudoyorkhonzade “Anjum AtTavorikh”. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES AND HISTORY, 3(10), 102-111. Retrieved from https://cajssh.centralasianstudies.org/index.php/CAJSSH/article/view/463 11. Burkhonov, I. M. (2020). “ZAKAT” HAS ENSURED FAIRNESS AND BALANCE IN SOCIETY. Theoretical & Applied Science, (5), 201-204. SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 27 12. Muhiddinovich, B. I. (2020). Negative impact of the tax system on political lifeon the example of the history of the Kokand Khanate (1850– 1865). ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 10(5), 790-795. 13. Burkhonov, I. (2021, June). The importance of the scientific heritage of asomiddin urinboyev in the study of the history of the Kokand khanat. In Конференции. 14. Burkhonov, I. (2021). The importance of the scientific heritage of asomiddin urinboyev in the study of the history of the Kokand khanat: https://doi. org/10.47100/conferences. v1i1. 1242. In RESEARCH SUPPORT CENTER CONFERENCES (No. 18.05). 15. Muhiddinovich, B. I. (2022). In the Study of the History of the Kokand Khanate. Eurasian Journal of History, Geography and Economics, 6, 68-71. 16. Burkhanov , I. . (2022). FROM THE HISTORY OF THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF KOKAND SCIENTISTS ASOMIDDIN URINBOEV. International Bulletin of Medical Sciences and Clinical Research, 2(10), 63–67. 17. Хатамова, З. (2021, August). EXPENDITURE OF INCOME FROM TAXES AND LEVIES IN THE KOKAND KHANATE: https://doi. org/10.47100/conferences. v1i1. 1230. In RESEARCH SUPPORT CENTER CONFERENCES (No. 18.05). 18. Хатамова, З. Н. Особенности налоговой системы Кокандского ханства / З. Н. Хатамова. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2020. — № 5 (295). — С. 254-256. — URL: https://moluch.ru/archive/295/66918/ 19. Xatamova, Z. (2020). Expenditure of state funds replenished by taxes in the history of the kokand khanate. EPRA International Journal of Research and Development (IJRD), 5(3), 274-277. 20. Nazirjonovna, K. Z. (2024). THE SIGNIFICANCE OF ZAKAT IN THE FINANCIAL SYSTEM OF THE KOKANDD KHAN. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 12(3), 100-105. SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 28 21. Nazirjonovna, K. Z. (2024). FROM THE HISTORY OF THE FINANCIAL SYSTEM OF THE KOKAND KHAN: CUSTOMS TAX AND OTHER COLLECTIONS. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 12(3), 94-99. 22. Nazirjonovna, K. Z. (2024). THE ISSUE OF CRAFTSMANSHIP IN THE FINANCIAL SYSTEM OF THE KOKAND KHANATE. World Bulletin of Public Health, 31, 8-10. 23. Burkhanov I.A VIEW ON THE LIFE AND SCIENTIFIC ACTIVITY OF A. URINBOEV. (2024). Synergy: Cross-Disciplinary Journal of Digital Investigation (2995-4827), 2(11), 2427. https://multijournals.org/index.php/synergy/article/view/2639 24. Burkhanov I. M. (2024). The Significance of A. Orinboev’s Research in the Study of the Historical Heritage of the Turkish People. Excellencia: International Multi-Disciplinary Journal of Education (2994-9521), 2(11), 113117. https://doi.org/10.5281/ 25. Burkhanov I. M. (2024). The Significance of A. Urinboev's Research in the Study of the Histurical Heritage of the Turkish People. https://doi.org/10.5281/zenodo.14095929 26. Ilyosxon Muxiddinovich Burxonov Farg'ona, Markaziy Osiyo tibbiyot universiteti (CAMU) o'qituvchisi. (2024). XIV-XV ASR TARIXIGA OID MANBALARNI A.O'RINBOEV TADQIQOTLARIDA AKS ETISHI. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.14061206 27. Xatamova Zumradxon Nazirjonovna. (2023). QO‘QON XONLIGI MOLIYAVIY TIZIMIGA ELCHILIK MASALALARINING TA’SIRI: XUDOYORXONZODANING “ANJUM AT-TAVORIX” ASARI ASOSIDA: THE IMPACT OF THE AMBASSADOR’S PROBLEMS ON THE FINANCIAL SYSTEM OF THE KOKAND-KHANATE: ON THE BASIS OF "ANJUM AT-TAVORIH" OF KHUDYAROKHANZODA. Farg’ona Davlat Universiteti, 28(5), 12. Retrieved from https://journal.fdu.uz/index.php/sjfsu/article/view/2192 SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 4 (2025) 29 28. Khatamova Zumradkhan Nazirjonovna. (2024). Important Islamic Sources in Studying the Financial System of the Kokan Khan. Excellencia: International Multi-Disciplinary Journal of Education (2994-9521), 2(11), 478481. https://doi.org/10.5281/ 29. Nazirjonovna, K. Z. (2024). The Issue of Financing Material-Architectural Culture in the History of the Kokan Khan. EUROPEAN JOURNAL OF BUSINESS STARTUPS AND OPEN SOCIETY, 4(11), 189–193. Retrieved from https://inovatus.es/index.php/ejbsos/article/view/4603 30. Khatamova Zumradkhan Nazirjonovna. (2024). An Organic Research of the History of the Turkish Nations: A Social Problem in the Financial System of the Kokand Khanate. American Journal of Political Science and Leadership Studies, 1(7), 30–32. Retrieved from https://semantjournals.org/index.php/AJPSLS/article/view/505 31. A VIEW ON THE LIFE AND SCIENTIFIC ACTIVITY OF A. URINBOEV. (2024). Synergy: Cross-Disciplinary Journal of Digital Investigation (29954827), 2(11), 2427. https://multijournals.org/index.php/synergy/article/view/2639 The Significance of A. Urinboev’s Research in the Study of the Histurical Heritage of the Turkish People. (2024). Innovative: International Multidisciplinary Journal of Applied Technology (2995-486X), 2(11), 2628. https://multijournals.org/index.php/innovative/article/view/2633