JADIDCHILIK HARAKATI: MAQSADLARI, VAKILLARI VA TARIXIY AHAMIYATI

422 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc JADIDCHILIK HARAKATI: MAQSADLARI, VAKILLARI VA TARIXIY AHAMIYATI Mingqulova Gullola Ibragimova Salima Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Biologiya yo‘nalishi, 1-bosqich talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.17744725 Annotatsiya: Ushbu maqola XIX asr oxiri—XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda paydo bo‘lgan va o‘zbek xalqining ma’naviy uyg‘onishida hal qiluvchi o‘rin tutgan Jadidchilik harakatini («usuli jadid» tamoyili) har tomonlama tahlil qiladi. Harakatning kelib chiqish tarixi, maqsad va g‘oyalari, ta’lim va madaniyat sohasidagi o‘ziga xos strategiyalari, yirik vakillari va ularning asarlari orqali jo‘shqin ma’rifiy-pedagogik faoliyati batafsil yoritilgan. Bundan tashqari, maqolada jadidchilikning bugungi kunda ham o‘zbek milliy o‘zligini shakllantirish, ta’lim tizimiga xalqaro me’yorlar integ-rasiya qilish borasidagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Jadid, gazeta, jurnal. xonlik, amirlik, ta’lim, harakat, yangi, islohot Kirish: XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyo hududi, xususan Turkiston o‘lkasi, Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati ostida bo‘lgan. Mahalliy xalqqa ta’lim va ma’rifat sohasida katta cheklovlar mavjud edi: an’anaviy maktab tizimi (maktab-madrasalar) diniy bilimlar bilan chegaralanib, dunyoviy fanlar, zamonaviy pedagogika va tabiiy fanlar bilan deyarli bog‘lanmagan. Shahar va qishloq o‘rtasida ta’lim darajasi keskin farq qilgan, savodsizlik ko‘p tarqalgandi. Shu sharoitda paydo bo‘lgan jadidchilik harakati, ya’ni “usuli jadid” tamoyiliga asoslangan yangi pedagogik yondashuvlar orqali, xalqni ma’rifatga chorlaydigan va zamonaviy tafakkurga ega avlodni shakllantiradigan tashabbus sifatida vujudga keldi. Jadidlar maktab ochish, darslik tayyorlash, matbuot nashr etish, adabiyot va teatr faoliyati orqali yangicha ilm-ma’rifiy paradigmalarni joriy etdilar. Ushbu maqola quyidagi savollarga javob izlaydi: 1. Jadidchilik harakati tarixiy va ijtimoiy jihatdan qanday sharoitda paydo bo‘lgan? 2. Uning maqsadlari, g‘oyalari va pedagogik strategiyalari nimalardan iborat? 3. Harakatning yirik vakillari kimlar edi va ularning faoliyati jamiyatga qanday ta’sir ko‘rsatdi? 4. Jadidchilik bugungi kunda o‘zbek milliy o‘zligini shakllantirish va ta’lim tizimiga zamonaviy me’yorlar kiritishda qanday ahamiyatga ega? Asosiy qism Jadidchilik harakati paydo bo‘lgan tarixiy sharoit Jadidchilik harakati XIX asr oxiri — XX asr boshida Turkiston hududida shakllandi. Rossiya imperiyasining mahalliy xalqqa bo‘lgan siyosati, ta’lim tizimining qay darajada rivojlanmaganligi, shahar va qishloq ta’limidagi keskin tafovutlar bu ijtimoiy harakatning paydo bo‘lishiga turtki bo‘ldi. 1. Mustamlakachilik siyosati: Rossiya imperiyasi mahalliy elitalar bilan siyosiy va ma’rifiy jihatdan cheklangan munosabatda bo‘lgan. Mahalliy maktablar davlat nazoratida bo‘lgan, madrasalar an’anaviy diniy ta’lim bilan cheklangan. 2. Pedagogik & madaniy sustlik: Qishloqlarda savodsizlik darajasi yuqori bo‘lgan, dunyoviy fanlar va zamonaviy metodlar joriy etilmagan. 3. Madaniy uyg‘onish bosqichi: Turkiy xalqlarda XIX asr oxiri—XX asr boshida ma’rifiy va madaniy uyg‘onish boshlangan edi. Jadidchilik aynan bu bosqichda maktablar, matbuot va adabiyot orqali xalqni ma’rifatga yo‘naltirdi. 423 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Jadidlar eski va yangicha maktab tizimlari farqlarini ko‘rdi: eski maktablar faqat diniy bilimni bera-tgan bo‘lsa, jadid maktablari matematika, tabiiy fanlar, tarix, geografiya kabi fanni ham o‘rgatgan. Shahar joylarda esa maktablarning ochilishi bilan yangi o‘qituvchilar tayyorlandi. Jadidlarning maqsad va g‘oyalari Harakatning asosiy tamoyillari quyidagicha bo‘lgan: “Usuli jadid” maktablari: Bu maktablar matematika, tabiatshunoslik, geografiya, tarix va ona tili fanlarini o‘z ichiga olgan. Darslar yalpi tarzda emas, interaktiv metod bilan o‘tildi. Pedagogik innovatsiyalar: Jadid pedagoglari darsliklar tayyorladi, bosma manbalarni targ‘ib qildi, maktablarda amaliy mashg‘ulotlar qo‘llanildi. Masalan, Abdulla Avloniy Birinchi muallim (1912) va Ikkinchi muallim (1912) darsliklarini yaratdi. Matbuot, teatr va adabiyot orqali targ‘ibot: Jadidlar gazeta va jurnallar nashr etdi (masalan, Shohrat, Osiyo). Dramatik va adabiy asarlar orqali jamiyatdagi illatlar, savodsizlik, qadimiy qarashlar tanqid qilindi. Milliy uyg‘onish va erkinlik g‘oyalari: Jadidlar milliy o‘zlikni angladi, xotin-qizlar ta’limi, jamiyatdagi tenglikni e’tiborga oldi. Masalan, Hamza Hakimzoda Niyoziy o‘z asarlarida jamiyatdagi ijtimoiy muammolar-ni ochib berdi (Yangi saodat, 1915; Zaharli hayot yoxud Ishq qurbonlari, 1916). Shuningdek, jadidchilik davrida matbuotning rivojlanishi ham muhim rol o‘ynadi: gazeta va jurnallar orqali o‘quvchilar yangi g‘oyalar bilan tanishdi, xalq ma’rifatga chaqirildi. Abdulla Avloniy (1878–1934) Toshkentda tug‘ilgan Abdulla Avloniy pedagog va yozuvchi sifatida tanilgan. 1912–yillarda maktab darsliklari yaratdi — Birinchi muallim va Ikkinchi muallim. 1913-yilda Turkiy guliston yoki axloq asarini yozib, ma’rifiy g‘oyalarni targ‘ib qildi. U “Shohrat” va “Osiyo” gazetalarini nashr etdi. Avloniy yangi pedagogik metodlar bilan ishladi, xalqni ilm-ma’rifatga chorlagan. Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929) Qo‘qonda tug‘ilgan. Shoir, dramaturg, jurnalist. 1915-yilda Yangi saodat, 1916-yilda Zaharli hayot yoxud Ishq qurbonlari asarlarini yaratdi. U maktablar ochish, matbuot faoliyati bilan jamiyatni uyg‘otishga xizmat qildi. Uning faoliyati xotin-qizlar ta’limi va jamiyatdagi ijtimoiy tenglikni ilgari surdi. Ismoil G‘aspirali (1851–1914) Qrimdan kelib chiqqan turkiy ma’rifatchi. Jadidchilik g‘oyalarini Turkistonga olib keldi. U maktablar ochdi, darslik va gazetalar orqali ma’rifatni tarqatdi. Uning pedagogik usullari jadidchilik maktablarida qo‘llanildi. Fitrat (Abdulla Qodirxo‘ja o‘g‘li) (1886–1938) O‘zbek yozuvchisi va ziyolisi. Jadidchilik harakatiga pedagog, adabiyot va madaniyat orqali hissa qo‘shdi. U “Milliy uyg‘onish tarixi” asarida jadidchilik ta’sirini tahlil qilgan. Cho‘lpon (Abdulla-qizi Sultonova Shoira) (1893–1938) O‘zbek adabiyotidagi yirik shaxslardan biri. Jadid maktablari, matbuot va teatr orqali madaniyatni rivojlantirishga hissa qo‘shdi. U o‘z asarlarida milliy uyg‘onishni ifoda etdi. Jadidchilikning o‘zbek milliy o‘zligini shakllantirishdagi o‘rni Jadidchilik harakati o‘zbek xalqida milliy o‘zlikni anglash jarayonini tezlashtirdi. Maktablar va darsliklar orqali ona tili, tarixi va madaniyatga e’tibor qaratildi. Jadid maktablarida o‘qitilgan yoshlar — keyinchalik mustaqillik davridagi ziyolilar bo‘ldi. Milliy madaniyat, adabiyot, teatr va matbuot orqali mamlakat ichida uyg‘un identifikatsiya va o‘z-o‘ziga ishonch shakllandi. Bugungi kunda, Globalizatsiya va axborot asrida, jadidchilik g‘oyalari ta’limning zamonaviy shakllarida ham ko‘zga tashlanadi. O‘zbekistonda ta’lim islohotlari,zamonaviy maktablar, ilm-ma’rifat dasturlari — bularning ildizi jadidchilik harakatiga borib taqaladi.Xalqaro doirada ham 424 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc jadidchilik modelini turkiy xalqlar, Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘zlashtirmoqda. Maktab va universitetlarda “jadid uslub” konsepsiyasi pedagogic diskursga kirib bormoqda. Xulosa: Jadidchilik harakati — bu o‘zbek xalqining ma’naviy, pedagogik va madaniy uyg‘onishiga xizmat qilgan nazariy-amaliy platforma. Ilm-fan, ta’lim, madaniyat sohalarida yaratilgan yangi paradigma, yirik vakillar Abdulla Avloniy, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Ismoil G‘aspirali, Fitrat va Cho‘lpon tomonidan shakllantirildi. Ularning ishlari jamiyatning savod darajasini oshirish, milliy o‘zlikni mustahkamlash, zamonaviy pedagogik metodlarni joriy etish orqali bugungi kunda ham dolzarb ahamiyatga ega. Shuning uchun jadidchilik g‘oyalari yoshlar, pedagoglar va ilmiy jamoatchilik uchun ibrat manbai hisoblanadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Behbudiy M. Maqolalar to‘plami, Toshkent, 1991. 2. Avloniy A. Turkiy guliston yoki axloq, Toshkent, 1913. 3. G‘aspirali I. Tarbiyat va ma’rifat, Qrim, 1903. 4. Fitrat A. Milliy uyg‘onish tarixi, Toshkent, 1995. 5. Cho‘lpon S. & Hamza Hakimzoda Niyoziy. Adabiyot va ma’rifat, Toshkent, 1998. 6. Abdullayev N. Jadidchilik harakati va o‘zbek ma’rifati, Toshkent, 2005. 7. Wikipedia. “Abdulla Avloniy”. [https://uz.wikipedia.org/wiki/Abdulla_Avloniy] 8. Wikipedia. “Hamza Hakimzoda Niyoziy”. 9. [https://en.wikipedia.org/wiki/Hamza_Hakimzade_Niyazi]