scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

МАРКАЗИЙ ЎЗБЕКИСТОН КАВШ ҚАЙТАРУВЧИ ҲАЙВОНЛАР NEMATODIRUS АВЛОДИ ТУРЛАРИ ФАУНАСИ

Ф.Д. Акрамова; У.А. Шакарбаев; И.М.Арепбаев; У.Т.Туремуратова; Г.С. Турганбаева

Full text

35 МАРКАЗИЙ ЎЗБЕКИСТОН КАВШ ҚАЙТАРУВЧИ ҲАЙВОНЛАР NEMATODIRUS АВЛОДИ ТУРЛАРИ ФАУНАСИ Ф.Д. Акрамова б.ф.д., профессор, ЎзР ФА Зоология институти, Тошкент У.А. Шакарбаев DSc, доцент, Алфраганус университети, Тошкент И.М.Арепбаев DSc, доцент, Қорақалпоқ давлат университети, Нукус У.Т.Туремуратова, таянч докторант, Қорақалпоқ давлат университети, Нукус Г.С. Турганбаева, магистрант, Қорақалпоқ давлат университети, Нукус DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17744811 Аннотация: Ушбу тадқиқот Марказий Ўзбекистондаги уй кавш қайтарувчи ҳайвонлар (қўй, эчки ва қорамол)да паразитлик қилувчи Nematodirus Ransom, 1907 авлоди нематодаларининг фаунаси, тур таркиби ва тарқалиш хусусиятларини ўрганишга бағишланган. Бухоро вилоятининг Жондор, Олот, Қораулбозор, Қоракўл, Ромитан, Бухоро, Вобкент ва Ғиждувон туманларида 2025 йил давомида олиб борилган тўлиқ ва қисман гельминтологик текширувлар натижасида уй кавш қайтарувчиларда Nematodirus авлодига мансуб 9 та тур аниқланди. Морфологик тадқиқотлар замонавий оптик ускуналар ёрдамида амалга оширилиб, таксономик қўлланмалар билан солиштирилди. Олинган натижалар минтақада Nematodirus турлари хилма-хиллиги юқори эканлигини кўрсатиб, уларнинг гельминтозлар эпизоотологиясида муҳим аҳамиятга эга эканини тасдиқлайди. Тадқиқот маълумотлари Ўзбекистон шароитида паразит нематодалар фаунасини янада чуқур ўрганиш ва ветеринария профилактика чораларини такомиллаштириш учун муҳим илмий асос бўлиб хизмат қилади. Калит сўзлар: Nematodirus, кавш қайтарувчи ҳайвонлар, фауна, Бухоро вилояти, Ўзбекистон. Abstract: This study is devoted to investigating the fauna, species composition, and distribution patterns of nematodes of the genus Nematodirus Ransom, 1907, parasitizing domestic ruminants (sheep, goats, and cattle) in Central Uzbekistan. Comprehensive and partial helminthological examinations conducted throughout 2025 in the Jondor, Olot, Qorovulbozor, Qorako‘l, Romitan, Bukhara, Vobkent, and G‘ijduvon districts of the Bukhara region revealed nine species belonging to the genus Nematodirus in domestic ruminants. Morphological identification was performed using modern optical equipment and verified through comparison with standard taxonomic keys. The obtained results indicate a high diversity of Nematodirus species in the region and confirm their significant role in the epizootiology of helminth infections. The findings provide an important scientific basis for further in-depth studies of parasitic nematode fauna and for improving veterinary preventive measures under the conditions of Uzbekistan. Keywords: Nematodirus, ruminants, fauna, Bukhara region, Uzbekistan. 36 Кавш қайтарувчи ҳайвонлар амалиётда катта аҳамиятга эга бўлиб, инсон ҳаётида муҳим ўрин тутади. Улар орасида инсонга озиқ-овқат маҳсулотлари ва саноат учун хомашё берадиган қимматбаҳо турлар мавжуд. Шунингдек, улар ветеринария гельминтологлари ҳамда паразитологлари учун муҳим тадқиқот объекти ҳисобланади. Гельминтлар кавш қайтарувчи ҳайвонлар популяцияларига таъсири ҳақидаги маълумотлар назарий ва амалий жиҳатдан катта аҳамиятга эга. Ошқозон-ичак системасида паразитлик қилувчи нематодалар орасида энг кенг тарқалган авлодлардан бири – Nematodirus Ransom, 1907 авлоди ҳисобланади (Akramova et al., 2025). Дунё бўйлаб ушбу авлодга мансуб 45 дан ортиқ турлар тасвирланган (Nadler, 2000). Улар ичида Nematodirus oiratianus ва N. spathiger қўй ва эчкиларнинг ингичка ичагида энг кўп учрайдиган нематодалардан ҳисобланади (Tariq, 2008; Domke, 2013). Адабиётларда қайд этилишича, Ўзбекистонда ушбу авлодга мансуб 17 та тур аниқланган бўлиб, улардан 8 таси республиканинг марказий минтақаларида учрайди (Азимов и др., 2015). Ушбу тадқиқот учун материаллар 2025 йил давомида Бухоро вилоятининг Жондор, Олот, Қораулбозор, Қоракўл, Ромитан, Бухоро, Вобкент ва Ғиждувон туманларидаги чорва хўжаликларида боқилаётган қўй, эчки ва қорамоллардан йиғилган Nematodirus авлодига мансуб нематодалардан иборат бўлди. Ҳайвонларнинг паразит гельминтлар билан зарарланиш даражаси умумқабул қилинган усулларга асосан (Скрябин, 1928) тўлиқ ва қисман гельминтологик текшириш усуллари ёрдамида аниқланди. Жами 82 та уй кавш қайтарувчилари текширилди: 53 та қўй, 15 та эчки ва 14 та қорамол. Қўшимча равишда, 95 та қўй, 38 та эчки ва 25 та қорамолларнинг органлар системаларида қисман гельминтологик текшириш ишлари олиб борилди. Гельминтлар коллекцияси Бухоро вилоятининг турли туманларидан олиб келинган кавш қайтарувчи ҳайвонлардан йиғилган. Гельминтларни аниқлашда қуйидаги таксономик қўлланмалар ва монографиялардан фойдаланилди: Боев и др. (1962, 1963), Ивашкин и др. (1984, 1989), Anderson (2000), Азимов и др. (2015), van Wyk & Mayhew (2013). Гельминтларнинг морфологияси ва турини аниқлаш вақтинча ва доимий препаратлар асосида замонавий оптик ускуналарда амалга оширилди. Жумладан: стереоскопик микроскоп LOMO C-10 (Digital Microscope, China, 2022), инвертор микроскоп CK-2TR (Olympus, Germany, 2005) ва бинокуляр микроскоп NLCD-307B (Motic, Japan, 2020). 37 Бухоро вилоятидаги кавш қайтарувчи ҳайвонларда Nematodirus авлодига мансуб қуйидаги тўққиз тур нематодалар аниқланди: Nematodirus abnormalis May, 1920; Nematodirus filicollis (Rudolphi, 1802); Nematodirus gazellae Sokolova, 1948; Nematodirus helvetianus May, 1920; Nematodirus spathiger (Railliet, 1896); Nematodirus sugatini Sokolova, 1948; Nematodirus mauritanicus Maupas et Seurat, 1912. Кавш қайтарувчива ёввойи ҳайвонларнинг Bovidae оилаларида паразитлик қилувчи Nematodirus авлодиига мансуб жаҳон фаунаси тахминан 45 та турни ўз ичига олади (Rossi, 1983; Anderson, 2000; Nadler, 2000). Ушбу авлод турлари дунёнинг кўплаб минтақаларида кенг тарқалган бўлиб, паразитологларнинг диққат марказида бўлган. Марказий Осиё мамлакатларида ҳам ушбу авлод турларининг фаунаси бўйича комплекс тадқиқотлар амалга оширилган. Боев и др. (1963) маълумотларига кўра, Қозоғистонда кавш қайтарувчи ҳайвонларда Nematodirus авлодига мансуб 15 тури қайд этилган. Ўзбекистон биоценозида ҳам ушбу авлодга мансуб турлар Cervidae, Bovidae ва Camelidae оилалари турларида паразитлик қилади. Республикамиз бўйлаб қайд этилган турлар сони 17 тани ташкил этади (Азимов и др., 2015). Уларнинг ичида энг кенг тарқалган турлар – N. abnormalis, N. oiratianus ва N. spathiger ҳисобланиб кавш қайтарувчи ҳайвонлар паразити сифатида учрайди. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Азимов Д. А., Дадаев С. Д., Акрамова Ф. Д., Сапаров К. А. Гельминты жвачных животных Узбекистана. Ташкент: Фан, 2015. 224 с. 2. Боев С.Н., Соколова И.Б., Панин В.Я. Гельминты копытных животных Казахстана. – Т. 1. Алма-Ата, 1962. 3. Боев С.Н., Соколова И.Б., Панин Б.Я. Гельминты копытных животных Казахстана. Т.2. - Алма-Ата, 1963. 4. Ивашкин В. М., Двойнос Г. М. Определитель гельминтов лошадей. Киев: Наукова думка, 1984. 163 с. 5. Ивашкин В. М., Мухамадиев С. А. Определитель гельминтов крупного рогатого скота. М., 1981. 260 с. 6. Ивашкин и др. (1984, 1989), 7. Скрябин К. И. Методы гельминтологическихвскрытий позвоночных, включая человека.М., Л.: Изд. МГУ, 1928. 45 с. 8. Akramova F., Shakarbaev U., Mirzayeva A., Saidova S., Akbarova M., Uralova F., Hamrokulova Z., Ubbiniyazova J., Toremuratov M., Saparov K., Kaniyazov A., & Azimov D. Helminths of domestic and wild artiodactyls (Mammalia, Artiodactyla) in Uzbekistan. Biosystems Diversity, 2025. 33(1), e2514. https://doi.org/10.15421/012514 9. Anderson R.C. Nematode parasites of vertebrates: their development and transmission. CAB International, 2000. 650 p. https://doi.org/10.1079/9780851994215.0000 10. Domke A.V.M., Chartier C., Gjerde B., Leine N., Vatn S., & Stuen S. Prevalence of gastrointestinal helminths, lungworms and liver fluke in sheep and goats in Norway. Veterinary Parasitology, 2013. 194(1), P. 40–48. https://doi.org/10.1016/j.vetpar.2012.12.023 38 11. Nadler S.A., Hoberg E.P., Hudspeth D.S.S., & Rickard L.G. Relationships of Nematodirus species and Nematodirus battus Isolates (Nematoda: Trichostrongyloidea) Based on Nuclear Ribosomal DNA Sequences. The Journal of Parasitology, 2000. 86(3), P. 588-601. https://doi.org/10.2307/3284877 12. Rossi P. Sur le genre Nematodirus ransom, 1907. Annales de Parasitologie Humaine et Comparée, 1983. 58(6), P. 557–581. https://doi.org/10.1051/parasite/1983586557 13. Tariq K.A., Chishti M.Z., Ahmad F., & Shawl A.S. Epidemiology of gastrointestinal nematodes of sheep managed under traditional husbandry system in Kashmir valley. Veterinary Parasitology, 2008. 158(1–2), P. 138–143. https://doi.org/10.1016/j.vetpar.2008.06.013 14. Van Wyk J.A., & Mayhew E. Morphological identification of parasitic nematode infective larvae of small ruminants and cattle: A practical lab guide. Onderstepoort J Vet Res, 2013. 80(1), P. 1– 14. https://doi.org/10.4102/ojvr.v80i1.539