ДУНЁ ФАУНИСТИК ҲУДУДЛАРИДАГИ (VESPIDAE) АРИЛАРНИНГ ТОШКЕНТ ВОХАСИДА ТАРҚАЛИШИНИ ТАҲЛИЛ ҚИЛИШ
Full text
91 ДУНЁ ФАУНИСТИК ҲУДУДЛАРИДАГИ (VESPIDAE) АРИЛАРНИНГ ТОШКЕНТ ВОХАСИДА ТАРҚАЛИШИНИ ТАҲЛИЛ ҚИЛИШ Эргашева A.З. Ўзбекистон Миллий Университети, [email protected] Mирзаева Г.С. ЎЗр ФА Зоология институти, [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17744933 Аннотация. Ушбу мақолада шимолий-шарқий Ўзбекистон тоғ олди минтақасидаги хақиқий ариларнинг тарқалиши ҳақида маьлумотлар келтирилган. Олиб борилган қисқа тадқиқотларимиз натижасида ариларнинг (Vespidae) 14 turlar soni учраши келтириб ўтилди. Калит сўзлар: Vespidae, Еumeninae, Polistes, тур, арилар, тадқиқот. Annotation. This article provides information on the distribution of khaki bees in the mountain Aldi region of northeastern Uzbekistan. As a result of our short studies, 14 species numbers of wasps (Vespidae) were cited. Keywords: Vespidae, Eumeninae, Polistes, tour, arilars, research. Пардақанотлилар (Hymenoptera) туркуми вакиллари ҳам ер юзида жуда кенг тарқалган бўлиб, дунё фаунасининг 94 оила, 8423 уруғига мансуб 155,5 минг турни ўз ичига олади . Ўз навбатида ҳашаротлар синфига кирувчи Vespidae вакиллари тур сони жиҳатдан пардақанотли ҳашаротлар туркуми ичида энг катта оила ҳисобланади. Бу оила вакиллари ҳулқ-атвори билан ажралиб турувчи якка турлардан тортиб жамоа бўлиб яшовчи турларга ажратилади [Archer,1989]. Улар ҳақиқий арилар (Vespidae) оиласига мансуб бўлиб, уларнинг дунё фаунасида 6 кенжа оила, 256 уруғга мансуб 5274 тури маълум [Курзенко,1995]. Ҳашаротларнинг ареалогик классификацияси бўйича кўп тадқиқотлар амалга оширилган (Белышев ва бошқ., 1981). Таксономик бирликлар сони: Eumeninae – дунё фаунаси – 205 уруғ, 3758 тур; Палеарктика – 78/963, Россия – 33/158, Ўзбекистон – 9/13; Polistinae – дунё фаунаси – 25 уруғ, 1003 тур, Палеарктика – 4/67, Россия – 1/14, Ўзбекистон – 1/3; Vespinae – дунё фаунаси – 4 уруғ, 69 тур, Палеарктика – 3/36, Россия – 3/5, Ўзбекистон – 3/5. Улар турли хил зоогеографик ареаллар бўйича тақсимланган. (Берг, 1952) Бу оилага мансуб арилар насл бериши, ҳаётий шаклларига кўра якка ва жамоа бўлиб яшайдиган гуруҳларга ажратилади. Якка яшовчи популяциялар бир-биридан мустақил равишда насл берувчи урғочи арилар ўз уясини қуради ва
92 авлод етиштиришда бошқа табақаларнинг иштирокисиз амалга оширади. Жамоа бўлиб яшовчи арилар оилада ўзларининг ҳулқ-атвори, вазифаларни биргаликда тақсимланганлиги билан алоҳида ажралиб турадилар. Тадқиқотларда кўпгина ишлар ҳашаротларнинг ареалогик таснифига бағишланган. Адабиётлар маълумотлари асосида веспидларнинг Голарктика бўйича тарқалиши ва Городковнинг ҳудудлар типологияси бўйича, иккита катта синфга мансуб 11 та ареалогик гуруҳларга ажратилган [Zucchi,1995]. Олиб борилган тадқиқотларимизда йиғилган ва ўрганилган Vespidae оиласи вакилларини ареалогик классификацияси бўйича қуйидагича натижалар таҳлил қилинди. Космополит ареал – камида учтасида топилган материклар; Голарктика вилоят – кенг ҳудудлар яъни Палеарктик ва Неарктик ҳудудларни ўз ичига олади; Австралосиё –Австралия, Янги Гвинея ҳудудларни ўз ичига олади; Палеарктика ареал – Европа, Россия, Осиё, Шимолий Африка ҳудудларини қамраб олади; Неарктика ареал – Шимолий Америка, Мексика ва Гренландия ҳудудларни ўз ичига олади; Ҳинд Малай ареал - Осиё ва Австралия оралиғида жойлашган Осиёнинг жанубий қисми ва оролларни ўз ичига олади; Эндемик турлар ареали – аниқ ҳудудлардан бошқа жойларда учрамайдиган ҳудуд; Афротропика (Эфиопия) ареали – Африканинг шимолий қисмидан ташқари барча ҳудуд; Неотропик ареали – Бу ҳудудларга Жанубий Америка киради. Тадқиқот маълумотларимизга асосан, 2024-йил давомида хамда 2025-йилнинг бахор фаслида Тошкент воҳаси ҳақиқий арилар фаунаси 14 турдан ташкил топганлиги аниқланди. Улар воҳанинг қуруқлик яни тоғ олди ва антропоген ландшафт худудларида қайд этилди. Ушбу ҳашаротларнинг фаунистик ҳудудлараро харитаси орқали зоогеографик тарқалиши таҳлил қилинди ва жадвалда кўрсатилди.
93 № Турлар Зоогеографик вилоятлар Космополит Неарктик Ҳинд Малай Афротропик Палеарктика EUMENINAE кенжа оиласи 1 Ancistrocerus parietum (Linnaeus, 1758) + 2 Antepipona specifica (Morawitz 1895) + 3 Euodynerus rufinus (Blьthgen, 1942) + 4 Eumenes jarkandensis Blüthgen, 1938 + 5 Eumenes papillarius (Christ, 1791) + 6 Eustenancistrocerus askhabadensis (Radoszkowski, 1886) + 7 Katamenes dimidiatus (Brulle, 1832) + POLISTINAE кенжа оиласи 8 Polistes watti (Cameron,1900) + 9 Polistes dominula (Christ, 1791) + 10 Polistes biglumes + VESPINAE кенжа оиласи 11 Dolichovespula sylvestris (Scopoli, 1763) + 12 Vespula germanica (Fabricius, 1793) + 13 Vespula rufa (Linnaeus, 1758) + VESPINAE кенжа оиласи 14 Vespa orientalis (Linnaeus, 1771) + Жами: 5 1 1 1 6 I. Космополит полизонал турлар. Ушбу гуруҳга мансуб турлар учдан ортиқ материкларда яъни дунё бўйича кенг тарқалган. Тошкент воҳаси Vespula, Polistes ва Vespa авлодига мансуб Vespula germanica, Polistes dominula, Vespa orientalis учта турлар аниқланди. Бу турлар космополит полизонал бўлиб, деярли барча контингентда тарқалган ва қайд этилган. Шимолий ва Жанубий Америка, Австралия, Янги Зеландия ва Жанубий Африкага тасодифан интродуцияланган [Курзенко,1995]. Шунинг учун ҳам биз ареалларда турларнинг замонавий масштабларда тарқалишини кўриб чиқдик. Неарктикa турлар. Биз ўрганган минтақада Голарктика бўйлаб тарқалган ушбу гуруҳга мансуб Vespula, авлодининг Vespula rufa, тури учраши қайд этилди.
94 Ҳинд-Малай полизонал турлар. Ушбу гуруҳ Транспалеарктика ҲиндМалай вилоятларни ўз ичига оладиган турлар қайд этилган Polistes авлодига мансуб битта тур Polistes wattii киритилди. Афротропик суббореал адир турлар. Бу гуруҳга Палеарктика вилоятининг адир ландшафтларда ва Марказий Африканинг шарқий қисми Эфиопияда кенг тарқалган бизда қайд этилган Polistes авлодига мансуб битта тур Polistes biglumes киради. Палеарктика турлар. Гуруҳ бутун Палеарктикада яшовчи турларни ўз ичига олади. Палеарктика катта гуруҳ 6 та транспалеарктика, трансевросиё, трансосиё, ғарбиймарказий палеарктика, марказий палеарктика ва марказий шарқий палеарктика гуруҳларга бўлинади. Ҳаммаси бўлиб минтақадаги аниқланган турларнинг 4 таси Eumenes mediterraneus, Dolichovespula sylvestris, Polistes biglumes, Polistes watti ушбу гуруҳларга кириши қайд этилди. Хулоса қилиб айтадиган бўлсак Vespidae ари оиласи дунёда тарқалиши бўйича хашаротлар орасида энг кенг тарқалганларидан саналади. Хусусан республикамиз иқлими хам бу ариларнинг тарқалиши ва ҳаёт тарзини шакллантириш учун қулай мухитдир. Республикамизда бир қанча тадқиқотлар олиб борилган бўлсада аммо Тошкент воҳаси худудида кўп турлар ўрганилмаган. Тадқиқот натижаларимизга кўра Космополит тур (5та) Euodynerus rufinus, Eumenes jarkandensis, Polistes dominula, Vespula germanica, Vespa orientalis тур ларини ташкил этиши, Неарктика тур (1та) Vespula rufa, Ҳинд Малай тур (1та) Polistes watti тур, Афротропика (Эфиопия), тур (1та) Polistes biglumis тур, Палеарктика турлар (6та) Eustenancistrocerus askhabadensis, Ancistrocerus parietum, Antepipona specifica, Eumenes papillarius, Katamenes dimidiatus, Dolichovespula sylvestris, турлари эканлиги қайд этилди (1-расм). ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. Archer M.E. Key to the world species of the Vespinae (Hymenoptera): Part I. Keys, checklist and distribution // Academic Board Research Committee of the Universify College of Ripon & York St. John, 1989. – Р. 41. 2. Белышев Б.Ф., Харитонов А.Ю. География стрекоз (Odonata) борейльного фаунистического царство. Новосибирск: Наука, 1981. C– 280. 3. Берг Л.С. Географические зоны Советского Союза. – М.: Географгиз, 1952. Т.2. C–511. 4. Курзенко Н.В. Семейство Vespidae – складчатокрылые осы // Определитель насекомых Дальнего Востока России / под ред. Лера П.А. – Т. IV. Сетчатокрылообразные, скорпионницы, перепончатокрылые. – Ч. 1. – Санкт–Петербург : Наука, 1995. – С. 264– 324.
95 5. Милько Д.А. Заметки о складчатокрылых осах подсемейства Веспинае Кыргызстана и сопредельных территорий // Проблемы охраны и устойчивого использования биоразнообразия животного мира Казахстана. Материалы Международной научной конференции 6–8 апреля, Алматы. 1999 г. – С. 136–137. 6. 6.Zucchi, R., Sakagami, S.F., Noll, F.B., Mechi, M.R., Mateus, S., Baio, M.V. &Shima, S.N. Agelaiavicina, a swarm-founding Polistine with the largest colony size among wasps and bees (Hymenoptera: Vespidae). Journal of the New York Entomological Society, 1995 103: pp.129-137.