OROL DENGIZI MINTAQASIDA NOYOB VA YO'QOLIB KETISH XAVFI OSTIDAGI O'SIMLIK TURLARINI SAQLASH VA TIKLASH STRATEGIYALARI

103 OROL DENGIZI MINTAQASIDA NOYOB VA YO’QOLIB KETISH XAVFI OSTIDAGI O’SIMLIK TURLARINI SAQLASH VA TIKLASH STRATEGIYALARI Hamidullayev F.L Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zbekiston Milliy Universiteti Biologiya va ekologiya fakulteti Magistri [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17744973 Annotatsiya: Ushbu maqolada Orol dengizi ekologik falokati natijasida yuzaga kelgan biologik xilma-xillikning qisqarishi muammosi va yo’qolib ketish xavfi ostidagi o’simlik turlarini saqlash strategiyalari ko’rib chiqilgan. Tadqiqot Orolbo’yi mintaqasida o’simlik turlarining hozirgi holati, ular uchun mavjud tahdidlar va muhofaza qilish choralari, shuningdek zamonaviy tiklanish dasturlarini tahlil qilishga bag’ishlangan. Mintaqada mavjud bo’lgan 421 o’simlik turi, shulardan 25 foizi Chenopodiaceae oilasiga mansub galofitlar ekanligi aniqlangan. Saxaul (Haloxylon persicum va H. ammodendron), tugay o’rmonlari (Populus euphratica) va sho’rlangan tuproqlarga moslashgan o’simliklar ekotizimlarini tiklashda muhim ahamiyatga ega ekanligi ko’rsatilgan. Biodiversitetni saqlash uchun kompleks yondashuvlar, jumladan, himoyalangan tabiiy hududlarni kengaytirish, ekotizimlarni tiklash dasturlari va mahalliy aholini jalb qilish zaruriyati ta’kidlangan. Kalit so’zlar: Orol dengizi, noyob o’simlik turlari, galofitlar, tugay o’rmonlari, ekotizimni tiklash, biodiversitet. Abstract: The article examines the problem of biodiversity decline resulting from the Aral Sea ecological disaster and strategies for conserving endangered plant species. The research focuses on analyzing the current state of plant species in the Aral Sea region, existing threats to them, conservation measures, and modern restoration programs. It has been identified that 421 plant species exist in the region, of which 25% are halophytes belonging to the Chenopodiaceae family. , tugai forests (Populus euphratica), and plants adapted to saline soils have been shown to be Saxaul (Haloxylon persicum and H. ammodendron)crucial in restoring ecosystems. The necessity of comprehensive approaches to biodiversity conservation, including expansion of protected natural areas, ecosystem restoration programs, and community involvement, has been emphasized. Key words: Aral Sea, rare plant species, halophytes, tugai forests, ecosystem restoration, biodiversity. Orol dengizi ekologik falokati XX asrning ikkinchi yarmida yuz bergan eng yirik ekologik falokatlardan biri bo’lib, uning oqibatlari nafaqat muhit, balki mintaqa biologik xilma-xilligiga ham chuqur ta’sir ko’rsatdi. 1960-yillarda 68 ming kvadrat kilometr maydonni egallagan Orol dengizi 2010-yillarga kelib o’zining dastlabki hajmining atigi 10 foizini tashkil etdi va bir necha alohida suv havzalariga bo’linib ketdi [11]. Bu jarayon mintaqada mavjud ekotizimlar va o’simlik turlarining tarkibida jiddiy o’zgarishlarga sabab bo’ldi. Bugungi kunda Orol dengizi havzasida biologik xilma-xillikni saqlash va yo’qolib ketish xavfi ostidagi o’simlik turlarini tiklash global ahamiyatga ega bo’lgan dolzarb muammo hisoblanadi. O’zbekiston hukumati Orol 104 dengizi mintaqasini “Ekologik innovatsiyalar va texnologiyalar zonasi” deb e’lon qildi va mintaqaning ekologik holatini yaxshilash uchun xalqaro hamkorlik dasturlarini amalga oshirmoqda. Orol dengizi mintaqasida floraning zamonaviy tarkibi chuqur o’zgarishlar yuzasidan o’tdi. Qurib qolgan dengiz tubida yangi cho’l - Orolqum paydo bo’ldi va bu hudud boshlang’ich ekologik suktsessiya jarayonining eng yirik tabiiy tajribasi hisoblanadi. Tadqiqotlar ko’rsatishicha, Orolqum hududida hozirda 421 o’simlik turi mavjud bo'lib, ularning 25 foizdan ko’prog'ini Chenopodiaceae oilasiga mansub galofitlar tashkil etadi [23]. Bu o’simliklar sho’rlangan tuproqlarga yuqori darajada moslashgan bo’lib, ekstremal sharoitlarda ham yashay oladi. Orolqum hududining 70 foizi sho’r cho’llarni tashkil etadi, bu esa galofitlarning mintaqada dominant rol o’ynashini belgilaydi. To’qay o’rmonlari Orol dengizi havzasining eng qimmatbahi ekotizimlaridan biri hisoblanadi. Amudaryo va Sirdaryo bo’yida joylashgan bu o’rmonlar Markaziy Osiyo cho’llarining eng samarali va biologik jihatdan xilma-xil ekosistemalari bo’lib, mintaqa biodiversitetining asosiy qismini o’zida mujassamlashtiradi.1950-yillarda Amudaryo bo’yida 500 ming gektar to’qay o’rmonlari mavjud bo’lgan bo’lsa, 1998yilga kelib ularning maydoni atigi 70 ming gektargacha qisqardi. To’qay o’rmonlarining asosiy komponenti Populus euphratica (qayin turanga) bo’lib, u Shimoliy Afrika, Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo va G’arbiy Xitoyning cho’l daryobo’yi zonalarida tarqalgan noyob yaxlit bargli daraxt turi hisoblanadi. Bu o’rmonlar cho’llar va vohalar o’rtasida ekologik to’siq vazifasini bajarib, shamol va qumlardan himoya qilish, biodiversitetni saqlash hamda ekotizimlarni barqaror ushlab turish kabi muhim funksiyalarni amalga oshiradi. To’qay o’rmonlari qamish maydonlari bilan birgalikda Markaziy Osiyo cho’llarining eng produktiv ekotizimlari hisoblanadi va ularning yuqori biologik xilma-xilligini ta’minlaydi.Orol dengizi havzasida o’simlik turlariga tahdidlar bir necha omillar bilan bog’liq. Birinchidan, suv resurslarining kamayishi va sug’orish uchun daryolar suvining chalg’itilishi o’simliklar uchun zarur bo’lgan suv ta’minotini keskin qisqartirdi [11]. Ikkinchidan, tuproqning sho’rlanishi va cho’llanish jarayonlari ko’plab o’simlik turlarining yashash muhitini yo’q qildi. Uchinchidan, antropogen faoliyat, jumladan, qishloq xo’jaligi yerlarining kengayishi, o’rmonlarning kesilishi va haddan tashqari yaylov bosimi ekotizimlarni yanada zaiflashtirdi. Tadqiqotlar ko’rsatishicha, to’qay o’rmonlaridan qishloq xo’jaligi yerlariga o’tkazish yiliga gektar uchun 2,5 tonna CO2 ekvivalentini chiqaradi, bu nafaqat biodiversitet yo’qotilishiga, balki atmosferaga issiqxona gazlarining chiqishiga ham olib keladi. Orol dengizi hududida floristik tarkibning o’zgarishi makrofitlarning qisqarishi bilan kuzatildi. 2000-yillarning boshida qolgan gipersho’r suv qoldiqlarida makrofitlar 105 faqat Cladophora fracta, C. glomerata, Vaucheria dichotoma va Ruppia turlarining steril namunalariga qisqardi [25]. G’arbiy qismlarda C. fracta eng ko’p tarqalgan tur bo’lib, qirg’oq zonalarida 1-1,5 metr chuqurlikda uchraydi va ba’zan tubning 80 foizigacha qoplashi mumkin. Dengiz sho’rlanishining ortishi bilan makroflora yanada kambag’allashib, oxir-oqibat butunlay yo’q bo’lib ketishi kutilmoqda. Orolqum hududida mavjud o'simlik turlari asosan galofitlar (Halostachys, Halocnemum, Salicornia, Suaeda), ba’zi Tamaricaceae, Limoniaceae va Zygophyllaceae oilalariga mansub o’simliklar hisoblanadi. Psammofit o’simlik jamiyatlari qumli va qumli-loyqa cho’llarda tarqalgan bo’lib, Orolqumning eng qadimgi qismlarida 20 foiz hududni egallaydi.O’zbekiston hukumati biologik xilma-xillikni saqlash bo’yicha kompleks strategiya ishlab chiqdi. 2019-2028 yillar uchun Milliy biodiversitet strategiyasi va Harakatlar rejasi qabul qilindi, unda himoyalangan tabiiy hududlarni mamlakat hududining 12 foizigacha kengaytirish, Orol dengizining quruq tubini o’rmonlashtirish orqali 1,2 million gektar o’rmon yaratish va maxsus pitomniklarida jayron turlarini ko’paytirish kabi asosiy vazifalar belgilandi [20]. Davlat siyosati biodiversitetni saqlashni barcha iqtisodiy sektorlarga integratsiyalashtirishga qaratilgan bo’lib, zamonaviy texnologiyalardan ma’lumotlarni boshqarish uchun foydalanishni ko’zda tutadi [20]. UNDP va O’zbekiston Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o’zgarishi vazirligi hamkorligi doirasida Lower Amudarya Biosfera zaxirasi tashkil etildi, u 2021-yilda YUNESKOning Biosfera zaxiralari Jahon tarmog’iga kiritildi. Bu zaxira to’qay o’rmonlarining 74 foizini o’z ichiga oladi va yo’qolib ketish xavfi ostidagi Buxoro bug’usi (Cervus elaphus bactrianus) ning eng katta populyatsiyasiga ega. Orolqum hududini tiklash bo’yicha bir necha muhim loyihalar amalga oshirilmoqda. Birlashgan Millatlar Taraqqiyot Dasturining “Yashil Orol dengizi” tashabbusi 2018-yilda boshlangan va uch yildan kamroq vaqt ichida Janubiy Orol dengizining sharqiy qismiga yaqin 100 gektarlik hududga 100 mingdan ortiq saxaul ko’chatlari ekildi [8]. To’liq o’sgandan so’ng har bir daraxt 4 tonnagacha tuproqni mustahkamlaydi va cho’llanish hamda zaharli tuzlarning tarqalishini oldini olishga yordam beradi [8]. Hozirda oq va qora saxaul (Haloxylon persicum va H. ammodendron) ekilmoqda, har bir ko’chat 1 AQSh dollari turadi va jamoatchilik tomonidan moliyalashtirilmoqda [8]. Loyihaning uzoq muddatli maqsadi butun quruq dengiz tubini yam-yashil o’rmonga aylantirish hisoblanadi [8]. Saxaul va boshqa galofitlar, shuningdek, Tamarix turlari singari o’simliklar cho’l sharoitlariga moslashgan o’simliklar yordamida qayta o’rmonlashtirish jarayoni davom 106 ettirilmoqda. Bu o’simliklar sho’rlangan tuproqlar va quruq iqlim sharoitlariga yuqori moslashuvchanlikka ega bo'lib, ekotizimlarni tiklashda muhim rol o’ynaydi. Xalqaro hamkorlik Orol dengizi mintaqasida biodiversitetni saqlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Darvin tashabbusi tomonidan moliyalashtirilgan loyiha doirasida Kantdan Kent universitetining tabiatni muhofaza qilish tadqiqotchisi Joseph Bull rahbarligidagi xalqaro hamkorlar Vozrojdeniya oroli uchun prezident farmoni orqali himoyalangan maqomni ta’minladilar [8]. Hozirda ular orolni zonalash bo’yicha harakatlarni qo’llab-quvvatlaydilar, bu yo’qolib ketish xavfi ostidagi flora va faunaga maksimal himoya berish imkonini yaratadi [8]. Sayg’oq antilopasi singari eng xavf ostidagi turlarni muhofaza qilish uchun brakonerlikni oldini olish va hayvonlarning ichimlik suviga kirish hamda to’siqsiz migratsiya qilish imkonini ta’minlash zarur [8]. Orol dengizini qutqarish uchun Xalqaro Fond Qozog’iston, Tojikiston, Turkmaniston va O’zbekistondan iborat bo’lib, dengizni saqlash, mintaqaviy ekologik vaziyatni yaxshilash va umumiy ijtimoiy-ekologik muammolarni hal qilish bo’yicha qo’shma davlatlararo ekologik, ilmiy va amaliy tashabbuslarni amalga oshiradi. Biodiversitetni saqlashda mahalliy jamoalarning ishtiroki katta ahamiyatga ega. UNDP va Yer muhitini muhofaza qilish global fondi (GEF) tomonidan moliyalashtirilgan “Qoraqalpog’istondagi Amudaryo deltasida to’qay o’rmonlarini saqlash va himoyalangan hududlar tizimini mustahkamlash” loyihasi doirasida Karakalpakstan biodiversitet atlasi nashr etildi [12]. Bu atlas hududda yashaydigan yuqori o’simliklar va umurtqali hayvonlarning asosiy turlarini ko’rib chiqadi, ular O’zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan va resurs qiymatiga ega [12]. Loyiha jamoatchilik, nodavlat va xususiy sektorlar manfaatlarini hisobga olgan holda ishtirokchilik va inklyuziv yondashuvni qo’llaydi. O’zbekiston hukumati, xususan, Ekologiya, atrofmuhitni muhofaza qilish va iqlim o’zgarishi vazirligi tabiiy resurslar, iqtisodiyot va moliya, o’rmon xo’jaligi, gidrometerologiya, qishloq xo’jaligi va suv boshqarmasi kabi tegishli vazirliklar va idoralar, shuningdek, fuqarolik jamiyati tashkilotlari bilan yaqin hamkorlikda ishlaydi. Biodiversitetni saqlash uchun moliyaviy resurslar muhim ahamiyatga ega. O’zbekiston uchun biodiversitet sektorining moliyaviy ehtiyojlarini baholash (FNA) asosiy biodiversitetni saqlash tadbirlari uchun 2030-yilgacha taxminan 60 million AQSh dollari miqdoridagi moliyaviy bo’shliqni aniqladi. Atrof-muhit va biodiversitet xarajatlari juda past bo’lib, mos ravishda 1,62 foiz va 0,5 foizni tashkil etadi [10]. Hisobot byudjet etiketlash tizimini joriy etish zarurligi ta’kidlanadi, bu xarajatlarni biodiversitet majburiyatlari bilan moslashtirishga imkon beradi va ma’lumotlarni kuzatish va tahlil qilishni yaxshilaydi [10]. Shuningdek, hisobot uchta kelajakdagi 107 xarajat stsenariylarini taqdim etadi va biodiversitetni saqlash bo'yicha tavsiyalar beradi.Himoyalangan tabiiy hududlarni rivojlantirish biodiversitetni saqlashning muhim komponenti hisoblanadi. Qozog’iston, Navoiy viloyati va Qoraqalpog’istonda yangi himoyalangan tabiiy hududlar - Janubiy Ustyurt milliy bog’i, Saygachiy qo’riqxonasi va Barsakelmes tabiat qo’riqxonasi tashkil etilmoqda. Bularning barchasi noyob turli hayvonlarni saqlash uchun yaratilgan. Ushbu hududlar allaqachon faoliyat ko’rsatayotgan bo’lib, yaxshi tayyorlangan xodimlarga ega va turlarni faol himoya qilmoqda. Farg’ona vodiysida ham endemik biodiversitetga ega hududlar mavjud bo’lib, bu yerda noyob o’simliklar, sudraluvchilar va hasharotlar topilgan. Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o’zgarishi vazirligiga Farg'ona vodiysida klaster tipidagi milliy bog’ yaratish bo’yicha asoslash taqdim etilgan, unga vohaning katta qismini qamrab olish uchun bir necha biotoplarni kiritish rejalashtirilgan bo’lib, maydoni taxminan 100 ming gektar bo’ladi. Hozirgi kunda ekotizimlarni tiklashda tabiiy yechimlardan foydalanish katta ahamiyat kasb etmoqda. IUCN (Tabiatni muhofaza qilish bo'yicha Xalqaro ittifoqi) tomonidan ishlab chiqilgan yondashuvlar bo'yicha O’zbekiston 2025-yil yanvar oyida Toshkentda Tiklanish imkoniyatlarini baholash va Tabiatga asoslangan yechimlar (NbS) bo’yicha kirish seminarini o’tkazdi [15]. Ushbu seminar asosiy mutaxassislar va tegishli sektorlar bo’yicha milliy hokimiyat vakillarini birlashtirdi [15]. ROAM metodologiyasini qo’llash orqali manfaatdor tomonlar tiklanish uchun eng istiqbolli hududlarni aniqlashi va harakatlarni IUCN Global Standartida belgilangan NBS tamoyillariga moslashtirishni ta’minlashi mumkin. Qashqadaryo, Xorazm va Qoraqalpog'iston viloyatlarida loyiha davrida 50 ming gektar degradatsiyalangan yerni tiklash, 350 ming gektarni barqaror yer boshqaruvi ostiga olish va iqlim o’zgarishiga qarshi kurash uchun 1 million tonna CO2 ni sekvestratsiya qilish rejalashtirilgan. Ilmiy tadqiqotlar biodiversitetni saqlashda muhim rol o’ynaydi. Vozrojdeniya orolining florini o’rganish shuni ko’rsatdiki, orolning Qoraqalpog’iston qismida 31 oiladan 90 turga mansub 123 o’simlik turi mavjud [3]. Maksimal ko’p turga ega oilalar ichida Chenopodiaceae Vent., Asteraceae Dumort., Fabaceae Lindl. va Poaceae Barnhart eng ko’p namoyandalarga ega [3]. Ushbu orol Ustyurt platosi bilan o’xshashligini Anabaseta salsae va Artemisieta terrae-albae jamiyatlari misollari orqali ko’rsatadi [3]. Orolqum hududida tuproq sho’rligi va o’simlik dinamikasi o’rtasidagi munosabatlarni aniqlash bo'yicha tadqiqotlar 1986-2023 yillar oralig’idagi ko’p manbali ma’lumotlar to’plamlarini integratsiya qiluvchi kompleks metodologiyadan foydalangan holda amalga oshirildi. Sun’iy yo’ldosh tasvirlari (Landsat-4/5/7/8), dala tuproq namunalari, gidrologik va topografik ma’lumotlar tahlil qilindi va ularning 108 regressiya tahlili yordamida o'zaro ta’siri o’rganildi. Ushbu tadqiqot Orol dengizi mintaqasidagi ekologik dinamikani tushunishni oshirdi va ta’sirlangan hududlarda ekologik tiklanish va qishloq xo’jaligi rejalashtirish uchun amaliy yo’l-yo’riq berdi. Xulosa qilib aytganda, Orol dengizi mintaqasida noyob va yo'qolib ketish xavfi ostidagi o’simlik turlarini saqlash va tiklash ko'p qirrali yondashuvni talab qiladi. Galofitlar va to’qay o'rmonlarini tiklash, himoyalangan tabiiy hududlarni kengaytirish, xalqaro hamkorlik dasturlarini amalga oshirish va mahalliy jamoalarni jalb qilish biodiversitetni saqlashning muhim komponentlari hisoblanadi. O’zbekiston hukumati tomonidan qabul qilingan Milliy biodiversitet strategiyasi va Harakatlar rejasi 20192028, UNDP va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan loyihalar, shuningdek, ilmiy tadqiqotlarning davom etishi mintaqada ekotizimlarni tiklash va biologik xilma-xillikni saqlash bo’yicha istiqbolli natijalar yaratmoqda.Biroq, muvaffaqiyatli natijalar uchun davlatlararo hamkorlik, moliyaviy resurslarni oshirish, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish va aholi ekologik madaniyatini oshirish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. Akhani H. (2006). Biodiversity of halophytic plant communities in Iran. In: Khan M.A., Weber D.J. (eds) Ecophysiology of High Salinity Tolerant Plants. Springer, Dordrecht. 2. Aladin N.V., Plotnikov I.S., Micklin P. (2009). Aral Sea: water level, salinity and long-term changes in biological communities of an endangered ecosystem. Natural Resources and Environmental Issues, 15, 47-56. 3. Breckle S.W. (2021). An Ecological Overview of Halophytes from the Aralkum Area. In: Grigore M.N. (eds) Handbook of Halophytes. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/9783-030-57635-6_15 4. Breckle S.W., Wucherer W. (2013). From Aral Sea to Aralkum: An Ecological Disaster or Halophytes' Paradise. In: Öztürk M., et al. (eds) Sabkha Ecosystems. Tasks for Vegetation Science, vol 48. Springer, Dordrecht. 5. Bull J., Kent Durrell Institute. (2021). Resurrection Island: enterprise, conservation and development around the Aral Sea. Darwin Initiative Project Report. University of Kent. 6. CBD Secretariat. (2019). The Sixth National Report of the Republic of Uzbekistan on the Conservation of Biological Diversity. Convention on Biological Diversity, Montreal. 7. Dimeyeva L.A., Breckle S.W., Wucherer W. (2012). Vegetation of the Aralkum. In: Breckle S.W., et al. (eds) Aralkum - a Man-Made Desert. Ecological Studies, vol 218. Springer, Berlin. 8. Earth.Org. (2024). Explainer: What Happened to the Aral Sea? Retrieved from https://earth.org/the-aral-sea-catastrophe 9. Government of Uzbekistan. (2015). Problems of the Aral Sea and water resources of Central Asia. United Nations Information Portal. 10. IUCN BIOFIN. (2024). Biodiversity Finance Policy and Institutional Review in Uzbekistan. International Union for Conservation of Nature. 11. Micklin P., Aladin N.V. (2024). Reclaiming the Aral Sea. Scientific American, 290(4), 6471. 109 12. UNDP Uzbekistan. (2020). Karakalpakstan Biodiversity Atlas. United Nations Development Programme, Tashkent. 13. UNDP Uzbekistan. (2024). Biodiversity is everyone's business. Retrieved from https://www.undp.org/uzbekistan/news/biodiversity-everyones-business 14. UNDP/GEF. (2011). Conservation of Tugai Forests and Strengthening Protected Areas System in the Amudarya Delta of Karakalpakstan. Global Environment Facility Project Document. 15. IUCN. (2025). Uzbekistan embarks on a journey to protect its landscapes and secure food systems. International Union for Conservation of Nature News. 16. Ogar N.P., Dimeyeva L.A. (2013). Biodiversity conservation in the Aral Sea basin. Arid Ecosystems, 3(4), 194-200. 17. Sapozhnikov F.V., Aladin N.V., Plotnikov I.S. (2023). Past, Present and Future of the Aral Sea - A Review of its Fauna and Flora before and during the Regression Crisis. Ecological Questions, 34(2), 1-24. 18. Shomurodov K.F., Adilov B.A. (2019). Current State of the Flora of Vozrozhdeniya Island (Uzbekistan). Arid Ecosystems, 9, 97-103. https://doi.org/10.1134/S2079096119020100 19. Thevs N., Buras A., Zerbe S., et al. (2012). The Tugai Forests of Floodplain of the Amudarya River: Ecology, Dynamics and Their Conservation. In: Breckle S.W., et al. (eds) Sustainable Land Use in Deserts. Springer, Berlin. 20. Toderich K., Shaumarov M., Ismail S., et al. (2022). Review of Nature-based Solutions in Dryland Ecosystems: the Aral Sea Case Study. Environmental Challenges, 7, 100481. 21. Treshkin S.E. (2001). The tugai forests of floodplain of the Amudarya River: ecology, dynamics and their conservation. In: Breckle S.W., et al. (eds) Sustainable land use in deserts. Springer, Berlin, pp. 95-103. 22. UNEP. (2014). The Aral Sea Crisis and its Impact on the Environment. United Nations Environment Programme Report. 23. Wucherer W., Breckle S.W., Dimeyeva L. (2012). Primary succession in the Aralkum. In: Breckle S.W., et al. (eds) Aralkum - a Man-Made Desert. Ecological Studies, vol 218. Springer, Berlin, pp. 161-198. 24. Xi H., Feng Q., Si J., et al. (2024). An insight into effect of soil salinity on vegetation dynamics in the exposed seafloor of the Aral Sea. Science of The Total Environment, 945, 174057. 25. Zavialov P.O., Khan V.M., Kostianov A.G., et al. (2003). Hydrographic survey in the dying Aral Sea. Geophysical Research Letters, 30(13), 1659.