FAN VA DIN: QARAMA-QARSHILIKMI YOKI UYG'UNLIK

438 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc FAN VA DIN: QARAMA-QARSHILIKMI YOKI UYG‘UNLIK Abdullayev Ramazon Denov Tadbirkorlik va pedagogika instituti 13-t-23 guruh talabasi abdullayevra[email protected] Yakubov Husniddin Denov Tadbirkorlik va pedagogika instituti 13-t-23 guruh talabasi [email protected]. https://doi.org/10.5281/zenodo.17745710 Annotatsiya: Ushbu maqola fan va din o‘rtasidagi munosabatlarning murakkab tabiatini har tomonlama o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda ikkala sohaning asosiy tamoyillari, metodologiyalari va dunyoqarashlari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlar chuqur tahli qilinadi. Maqolada, shuningdek, tarixiy davrlarda fan va din o‘rtasidagi nizolar va hamkorlik misollari, zamonaviy jamiyatda ikkala tizimning o‘zaro ta’siri, shuningdek, insoniyatning mavjudlik masalalariga yondashuvidagi o‘ziga xos xususiyatlar yoritilgan. Maxsus e’tibor ilmiy anjomlar va diniy e’tiqodlarning inson tafakkuri va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni, ularning bir-birini to‘ldiruvchi jihatlari, shuningdek, zamonaviy global muammolarni hal qilishdagi ahamiyatiga qaratilgan. Maqola turli falsafiy, ilmiy va diniy manbalar asosida fan va din o‘rtasidagi munosabatlarning evolyutsiyasini va ularning kelajakdagi istiqbollarini ochib beradi. Kalit so‘zlar: Fan, din, diniy e’tiqod, aql va imon, mavjudlik masalalari, dunyoqarash. Kirish: Insoniyat tarixida fan va din har doim eng kuchli ikki bilim manbai bo‘lib kelgan. Ularning har biri odamzotni haqiqat sari yetaklashga harakat qilgan, biroq bu yo‘ldagi usullari, manbalari va qarashlari turlicha bo‘lgan. Din asosan vahiy, ilohiy qonunlar va ma’naviyat orqali inson hayotini tartibga solishga xizmat qilgan bo‘lsa, fan esa tajriba, kuzatuv va mantiq asosida moddiy olamni tushuntirishni maqsad qilgan. Shunday bo‘lsa-da, tarixda bu ikki tushuncha o‘rtasida nafaqat ziddiyatlar, balki uyg‘unlik, hamkorlik va bir-birini to‘ldirish holatlari ham mavjud bo‘lgan. Tarixiy ziddiyatlar sabablari: Yevropa tarixida O‘rta asrlar “qorong‘u asrlar” deb atalishiga sabab bo‘lgan asosiy omillardan biri — cherkovning fan ustidan hukmronligidir. Galiley, Kopernik, Jordano Bruno kabi olimlar olam tuzilishi haqidagi ilmiy qarashlari uchun ta’qib qilinib, ayrimlari hatto o‘limga hukm qilingan. Bunday holatlar ko‘pincha dindan emas, diniy tuzumlarning siyosiy manfaatlardan kelib chiqib, fan erkinligiga qarshi chiqishi sabab yuz bergan. Islom sivilizatsiyasida fan va din uyg‘unligi: Islom dunyosida esa VIII–XII asrlar “Islom Uyg‘onish davri” deb yuritiladi. Bu davrda Bag‘dod, Buxoro, Samarqand kabi shaharlar ilm-fan va diniy tafakkur markaziga aylangan. Al-Farobiy, Ibn Sino, Al-Xorazmiy, Beruniy kabi allomalar shariat ilmlarini mukammal egallagan holda, matematika, tibbiyot, astronomiya, falsafa, kimyo sohalarida ham ulkan yutuqlarga erishganlar. Ularning asarlarida fan va din qarama-qarshi emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi vosita sifatida talqin qilingan. Fan olam qanday ishlashini tushuntiradi, din esa “nega yashayapmiz?”, “hayotning ma’nosi nima?” degan savollarga javob izlaydi. Har ikkalasi insoniyatning turli ehtiyojlariga javob beradi. Genetik muhandislik, klonlash, sun’iy intellekt – bular ilm-fan yutuqlari, biroq ularning axloqiy chegaralari haqida qaror qabul qilishda diniy mezonlar, e’tiqodlar muhim rol o‘ynaydi. Mashhur fizika olimi Stiven Xoking kosmosni yaratuvchiliksiz tushuntirishga uringan bo‘lsa, boshqa olimlar (masalan, Pol Devis) fan orqali Olloh borligini isbotlashga harakat qilgan. Zamonaviy musulmon olimlari, nasroniy teologlar va buddist mutafakkirlar fan yutuqlarini diniy tafakkur bilan muvofiqlashtirishga harakat qilmoqda. Menimcha, fan va din bir-biriga zid emas. Ular – inson ongining ikki qanotidir. Dinsiz fan — ma’nosiz, beqadriyat texnologiyadir; fansiz din esa — ijtimoiy taraqqiyotdan orqada qolgan, ko‘r-ko‘rona taqlidga aylanishi mumkin. Haqiqiy taraqqiyot, adolatli 439 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc jamiyat va to‘laqonli inson shaxsi aynan fan va din uyg‘unligida rivojlanadi. Fan va din o‘rtasidagi tarixiy ziddiyatlar muhim saboqlarni o‘z ichiga oladi. Biroq zamonaviy dunyoda bu ikki kuchni birbiriga qarama-qarshi qo‘yish emas, balki ular orasida uyg‘unlik va hamkorlikni yo‘lga qo‘yish orqali insoniyat oldidagi global muammolarga yechim topish mumkin. Fan bizga qanday yashashni o‘rgatsa, din – nega yashashimiz kerakligini tushuntiradi. Ular birgalikda insoniyatni haqiqat sari, ma’naviy yuksalish sari olib boradi. Fan va din: Insoniyat tafakkurining ikki qirrasi; Inson tafakkurining shakllanishida va jamiyatning evolyutsion rivojida ikki asosiy kuch doimo markazda bo‘lib kelgan — bu fan va dindir. Ular har biri insoniyatni haqiqat sari yetaklashga da’vo qilgan, biroq bu yo‘lda yondashuvlari, uslublari, manbalari va tushunchalari keskin farq qilgan. Fan — kuzatuv, tajriba va mantiqqa asoslangan holda moddiy olamni anglashni maqsad qilgan bo‘lsa, din — vahiy, ilohiy bilim va ma’naviy tajriba orqali insoniyat hayotining ma’naviy maqsadini yoritishga intilgan. Bu ikki tushuncha ko‘pincha ziddiyatda bo‘lib ko‘ringan bo‘lsa-da, aslida ular o‘zaro murakkab aloqadorlik, bir-birini to‘ldirish va o‘zaro ta’sir mexanizmlariga egadir. Fan va din o‘rtasidagi asosiy tafovutlardan biri – bilim manbalaridir. Fan empirik kuzatuv va eksperiment orqali bilishga asoslanadi. U materiyani o‘rganadi, vaqt va fazo ichida tekshiriladigan hodisalarga tayangan holda haqiqatni aniqlashga harakat qiladi. Din esa vahiy, ilohiy tajriba, ma’naviy intuitsiya va axloqiy ong orqali bilim hosil qiladi. Bu tafovutlar esa muqarrar ravishda har ikki yo‘nalishda o‘ziga xos haqiqat tushunchasini yuzaga keltiradi. Qadimgi va O‘rta asrlarda: Antik Yunonistonda falsafa, din va fan o‘zaro uyg‘unlikda rivojlangan. Arastu va Platon nafaqat ilm, balki ma’naviyat va mavjudot mohiyati haqida chuqur mulohazalar yuritgan. Keyinchalik Yevropada diniy institutlar fan ustidan ustuvorlik qilishga urinib, Galiley, Kopernik va Jordano Brunoning ilmiy fikrlarini rad etishgan. Bu davrda din ko‘proq hokimiyat va nazorat vositasiga aylangan. Islomiy uyg‘onish davri: VIII–XII asrlarda musulmon olamida fan va din uyg‘unligi eng yuksak nuqtaga chiqqan. Al-Farobiy, Ibn Sino, Al-Biruniy, AlXorazmiy singari allomalar bir vaqtning o‘zida ham din ilmlari, ham tabiiy fanlar bilan shug‘ullangan. Masalan, Ibn Sinoning “Tibb qonunlari” asari Yevropa universitetlarida 500 yildan ortiq darslik sifatida o‘qitilgan. Bu uyg‘unlik, o‘z navbatida, Alloh yaratgan olamni ilm orqali anglash islom tafakkurining bir qismi sifatida qaralgani bilan bog‘liq. 1 Zamonaviy davr: Zamonaviy fan — Nyuton fizikasidan tortib kvant mexanikasi va sun’iy intellektgacha — tobora murakkablashib bormoqda. Bu holat din va fan o‘rtasida yangi turdagi muvozanat zarurligini yuzaga keltiradi. Ayniqsa, biologik muhandislik, genetik modifikatsiya va AI (sun’iy intellekt) kabi sohalarda diniy qarashlar axloqiy chegaralarni belgilashda muhim rol o‘ynamoqda. Zamonaviy mutafakkirlar, jumladan, Hans Küng, Seyyid Husayn Nasr, Pol Devis, Jon Lenoks kabi faylasuflar va ilohiyotchilar fan va dinni integratsiyalash zarurligini ta’kidlaydilar. Ularning fikricha: Fan savollar beradi: "Bu qanday ishlaydi?" Din javob beradi: "Nega bu mavjud?"Misol uchun, Big Bang nazariyasi — fan olam yaralishining fizik asosini tushuntiradi. Ammo “nega bu portlash bo‘ldi?”, “uning ortida ongli iroda bormi?” kabi savollar dinga tegishli. Fan o‘z mohiyatida qadriyatlardan xoli — u faqat nima borligini aytadi. 1 Richard Dawkins – The God Delusion (Fan va diniy e’tiqod munosabatiga tanqidiy yondashuv). 440 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Din esa "nima bo‘lishi kerakligini" belgilaydi. Demak, fan amaliyotda kuch, din esa yo‘nalish beradi. Bu ayniqsa sun’iy intellekt va texnologik muammolar paytida muhim bo‘ladi: fan “insonni nusxalash mumkin” desa, din “insoflilikni nusxalab bo‘lmaydi” deydi. Menimcha, fan va din o‘rtasida mutlaq ziddiyat mavjud emas. Aksincha, ular insoniyat tafakkurining ikki qirrasi, ikki ko‘zi, ikki qanotidir. Fan insoniyatni rivojlantiradi, din esa uni yo‘qotishdan saqlaydi. Faqat bu ikki kuch o‘zaro muloqotda bo‘lsa, barqaror va ma’naviy taraqqiy etgan jamiyatni qurish mumkin. Ayniqsa, yosh avlodni tarbiyalashda — ilmiy tafakkur bilan bir qatorda axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni uyg‘un holda berish zarur. Fan va din – bilim tizimining ikkita paradigmasi. Paradigma – bu insoniyatning dunyoni idrok etishdagi asosiy tushunchalar to‘plamidir. Fan va din bir-biridan farqli paradigma asosida ishlaydi: Fan: Tajriba, riyozat, kuzatuv, va falsafiy materializmga asoslanadi. Bilim obyektiv bo‘lishi kerak, ya’ni har kim tomonidan tekshirilishi mumkin. Din: Subyektiv tajriba, vahiy, transsendental (moddiy olamdan tashqari) haqiqatni qabul qilishga asoslanadi. Bu yerda bilim ruhiy idrok va ishonch bilan bog‘liq. Bu ikki paradigma ba’zida to‘qnashgani (masalan, evolyutsiya va yaratilish g‘oyalari), ba’zida bir-birini to‘ldirgani (masalan, Islomda: “ilm Allohdan” degan g‘oya orqali fanni rag‘batlantirish) bilan ajralib turadi. Ontologiya – mavjudlik haqida fan so‘raydigan savol: “Nima bor?” Metafizika – mavjudlikning sababi va mohiyatini izlaydi: “Nega bu mavjud?” Fan koinot qanday vujudga kelganini izohlab beradi (masalan: Katta portlash nazariyasi), ammo “Nega?”, “Kim?” savollariga javob bera olmaydi. Bu esa diniy-metafizik yondashuvni zarur qiladi. Demak, inson tafakkuri to‘liq bo‘lishi uchun ham ilmiy, ham diniy savollarni birgalikda ko‘rib chiqishi kerak. Islomiy falsafada bu masalaga juda chuqur yondashuvlar bor. Ibn Rushd (Averroes) fikricha: “Aql va vahiy Alloh tomonidan berilgan ikki nurdir. Ularni bir-biriga zid qo‘yish – haqiqatga qarshi isyondir.” Zamonaviy dunyoda texnologiya fanga, axloq esa dinga asoslangan. Aql orqali biz vositalarni yaratamiz, vahiy orqali ulardan qanday foydalanishni bilamiz. Agar bu ikkalasi ajralib qolsa, texnologik taraqqiyot axloqiy inqirozga olib keladi (masalan, yadroviy qurol, sun’iy ong, klonlash). Amerikalik paleontolog va faylasuf Stiven Jey Gould quyidagi modelni taklif qilgan: fan va din har biri o‘z sohasida ishlaydi va bir-birining hududiga aralashmaydi. Fan – qanday? Din – nega? Bu model amaliy foydali ko‘rinsa-da, zamonaviy muammolar (bioetika, ekologik axloq, AI, gender masalalari) ko‘rsatadiki, fan va din ba’zida bir-birini to‘ldirishi, hattoki bahs yuritishi zarur. Demak, ular o‘rtasida kritik dialog kerak. Fan va din uyg‘unligining zaruriyati – XXI asr insonining kelajagi uchun asos: Sun’iy intellekt, gen muhandisligi, metavers – bular nafaqat ilmiy, balki axloqiy inqirozlarga olib kelmoqda. Shuning uchun: Din – bu nazorat tizimi, cheklov emas. Bu texnologiyaning axloqiy chegaralarini belgilovchi tamoyillar manbai. Fan – bu vosita, maqsad emas. Unga yo‘nalish beruvchi kuch esa dindir. Agar fan haddan tashqari kuchga ega bo‘lib, diniy-axloqiy cheklovlar bo‘lmasa, jamiyat robotlashgan, ma’nosiz va “texnokraturaga” aylanishi mumkin. Aksincha, faqat din asosida yuritilsa, fundamentalizm kuchayib, ilmiy izlanishlar to‘xtashi mumkin. Shuning uchun ular uyg‘un holda rivojlanishi zarur. O‘zbekiston Respublikasi dunyoviy davlat bo‘lishiga qaramasdan, aholining ko‘pchilik qismi musulmon bo‘lib, din ma’naviy hayotda muhim o‘rin tutadi. Shu bilan birga, ilmiy taraqqiyot (kosmik dasturlar, tibbiy texnologiyalar, raqamli iqtisodiyot) davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishidir. Bu ikki kuchning uyg‘un ishlashi uchun: Diniy ulamolar zamonaviy fan yutuqlarini anglashlari lozim. Ilmiy 441 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc muassasalar esa diniy qadriyatlarni inkor qilmasdan, ular bilan dialog o‘rnatishi lozim. Masalan: Yoshlar orasida axloqiy inqirozlar – ilmiy bilim yetarli, ammo ma’naviy tarbiya zaif. Bu muvozanatni tiklash uchun fan va din birgalikda ishlashi kerak. Yakuniy xulosa shuki: Fan va din insoniyat tafakkurining ikki ustunidir. Ular bir-birini inkor qilish emas, balki to‘ldirishi kerak. XXI asrning global muammolari – ekologik inqiroz, axloqiy tanazzul, sun’iy ong va biotexnologiya – faqat fan yoki faqat din orqali hal bo‘la olmaydi. Ular birgalikda insoniyatni adolatli, barqaror va ma’naviy taraqqiyot sari olib borishi kerak. Bu esa har bir ziyoli, har bir mutafakkir, har bir yosh uchun chuqur mas’uliyat yuklaydi. 2 Fan taraflama yondashuv: Fan – taraqqiyot va innovatsiya manbai zamonaviy fan texnologiya, tibbiyot, axborot texnologiyalari, qishloq xo‘jaligi, transport, energiya kabi sohalarda inqilobiy o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Misollar: Sun’iy intellekt (AI): inson faoliyatini avtomatlashtirib, iqtisodiyotda unumdorlikni oshirmoqda. Fan orqali insoniyat moddiy olamni boshqarish imkoniga ega bo‘ldi. Ammo, bu qudrat noto‘g‘ri ishlatilsa, xavf tug‘dirishi mumkin (masalan: yadroviy qurollar, atrof-muhitni ifloslantirish). Demak, fan kuchli vosita, ammo uni boshqaruvchi printsiplar kerak. Fan – shubha orqali haqiqatni izlash tizimi: Ilmiy metodologiya “shubha qilish”, “isbotlash”, “eksperiment” va “nazariya”larga tayanadi. Bu insoniyatning rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Misollar: Galiley: geosentrik nazariyani inkor qilib, ilmiy inqilob boshladi, Darvin: evolyutsiya nazariyasini taklif qilib, biologiyani butkul o‘zgartirdi. Fan haqiqatni doimiy ravishda yangilab boradi. Bu esa inson tafakkurining doim rivojlanayotganini bildiradi. Shu bilan birga, faqat ilmiy haqiqatga tayansa, axloqiy me’yorlar e’tibordan chetda qoladi. Bu nuqtada din devorga o‘xshab halokatdan saqlaydi. Din taraflama yondashuv: Dinning zamonaviy dunyodagi o‘rni va ahamiyati Din – axloq, ma’naviyat va jamiyatda barqarorlik Manbai Din odamlarning ichki dunyosi, axloqiy fazilatlari, jamiyatdagi hamjihatlik va adolat uchun asos yaratadi. Islomda: “Ilm talab qilish har bir musulmonga farz” — bu ilm-fanga rag‘batlantiruvchi prinsip. Xristianlikda: Sevgi, kechirim, murosa — jamiyatni axloqiy birlashtiruvchi qadriyatlar. Buddizmda: Nafs ustidan nazorat – psixologik barqarorlikni ta’minlaydi. Bugungi kunda insoniyatning eng katta muammolari – axloqiy tanazzul, giyohvandlik, oilaviy inqiroz, yolg‘izlik, va psixologik muvozanatsizlik. Bularning hech biri texnologik usullar bilan emas, balki ruhiy-ma’naviy tarbiya orqali bartaraf etiladi. Din esa bu bo‘yicha eng chuqur tajribaga ega. Inson shunchaki biologik mavjudot emas. U o‘z hayotining maqsadi, sababi va oxirgi natijasi haqida o‘ylaydi. Fan bunga javob bera olmaydi. Misol uchun: Nega men yashayapman? O‘limdan keyin nima bo‘ladi? Hayotning haqiqiy qadri nima? Bu savollarga vahiy, Qur’on, Injil, Tavrot kabi diniy manbalar javob beradi. Shu sababli, fan odamga “qanday yashash”ni o‘rgatsa, din esa “nima uchun yashash”ni o‘rgatadi. Zamonaviy dunyoda nafaqat bilim, balki maqsadli bilim kerak. Fan insoniyatga kuch beradi, din esa bu kuchni axloqiy me’yorga soladi. Agar fan – tanani rivojlantirsa, din – qalbni poklaydi. Ikkinchisiz birinchisi xavfli, birinchisisiz ikkinchisi sust bo‘ladi. Shu bois, fan va din bir-birini inkor etmasligi, balki muloqotda va muvozanatda bo‘lishi zarur.Fan va din insoniyat tafakkurining ikki asosiy manbai sifatida tarix davomida bir-birini to‘ldirib kelgan. Fan bizga moddiy olamni anglash, uni boshqarish va taraqqiy qilish imkonini beradi. Din esa ma’naviy hayotimizga yo‘naltiruvchi bo‘lib, axloq, qadriyat, ruhiy barqarorlikni ta’minlaydi. Zamonaviy dunyoda, ayniqsa texnologiyalar tez rivojlanayotgan, axloqiy 2 Islom Ensiklopediyasi, O‘zbekiston musulmonlari idorasi nashri. 442 Vol. 5, No. 11 part 2 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc mezonlar esa boy berilayotgan bir paytda, bu ikki kuch o‘zaro muvozanatda ishlashi nihoyatda muhimdir. Fan “qanday?” degan savolga javob bersa, din “nima uchun?” degan savolga javob beradi. Biri qudrat, ikkinchisi yo‘nalish beradi. Agar fan bo‘lmasa, inson zulmatda qoladi; agar din bo‘lmasa, inson cheksiz kuchni noto‘g‘ri ishlatishi mumkin. Shu sabab, XXI asr jamiyati nafaqat texnologik, balki axloqiy jihatdan ham yetuk bo‘lishi uchun fan va dinning uyg‘unligi zarur. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Ibn Sino – “Kitob ush-shifo” (Falsafa va ilm haqida asosiy qarashlar). 2. Ibn Rushd (Averroes) – “Tahafut at-Tahafut” (Aql va vahiy munosabati). 3. Stephen Jay Gould – “Non-Overlapping Magisteria” (Fan va din hududlari haqidagi nazariya). 4. Carl Sagan – Cosmos (Koinotning ilmiy talqini va insoniyat o‘rni). 5. Al-G‘azoli – “Ihyo Ulum ad-Din” (Din va ruhiy poklanish masalalari). 6. Richard Dawkins – The God Delusion (Fan va diniy e’tiqod munosabatiga tanqidiy yondashuv). 7. Abduvohid G‘afforov – “Falsafa” darsligi, Toshkent, 2020. 8. Islom Ensiklopediyasi, O‘zbekiston musulmonlari idorasi nashri. 9. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi qonun. 10. Toshkent Islom Instituti materiallari – Din va zamonaviy jamiyat mavzusida.