PARATIREOID BEZLARI FUNKSIYASINING TISHLAR SALOMATLIGIGA TA'SIRI

Noyabr, 2025-Yil 292 PARATIREOID BEZLARI FUNKSIYASINING TISHLAR SALOMATLIGIGA TA’SIRI Begzod Ergashovich Babamuratov Ilmiy rahbar. Lobar Muxiddinova Baxtiyorovna Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti Stomatologiya yo‘nalishi 3-kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17746332 Kirish: Paratireoid bezlari organizmdagi kalsiy–fosfor almashinuvini tartibga soluvchi eng muhim endokrin tuzilmalar hisoblanadi. Ular tomonidan ishlab chiqariladigan paratireoid gormoni (PTH) suyak to‘qimasi, buyrak va ichaklarda kalsiy muvozanatini saqlab turadi. Kalsiyning normal darajada bo‘lishi esa nafaqat suyaklar, balki tishlarning shakllanishi, emalning mustahkamligi va periodontal to‘qimalarning sog‘lomligi uchun ham zarurdir. Paratireoid bezlari funksiyasidagi buzilishlar — giperparatireoz yoki gipoparatireoz rivojlanishi — jag‘ suyaklarida rezorbsiyaning kuchayishi, emal mineralizatsiyasining buzilishi, tishlarning bo‘shashuvi yoki kariesga moyilligi ortishi kabi stomatologik o‘zgarishlarga olib keladi. Shu sababli ushbu bezlarning faoliyatini o‘rganish tish salomatligini saqlash va profilaktik choralarni ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega. Maqsad Paratireoid bezlari funksiyasining tishlar salomatligiga ko‘rsatadigan ta’sirini o‘rganish, PTH darajasidagi o‘zgarishlar bilan tish emali, dentin, jag‘ suyaklari va periodontal to‘qimalardagi patologik jarayonlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash hamda paratireoid kasalliklarida uchraydigan stomatologik belgilarni tahlil qilish. Paratireoid bezlari vazifasi: Paratireoid bezlari — qalqonsimon bezning orqa yuzasida joylashgan 4 ta kichik endokrin bez bo‘lib, organizmning kalsiy–fosfor muvozanatini boshqarishda eng asosiy tuzilmalardan biridir. Ularning asosiy vazifasi paratireoid gormoni (PTH) ishlab chiqarishdir. 1. Kalsiy darajasini boshqarish (asosiy vazifa) PTH qondagi kalsiy miqdorini me’yor darajasida ushlab turadi. Agar qonda kalsiy tushib ketsa, PTH oshirib chiqariladi va quyidagi mexanizmlar ishga tushadi:  Suyaklardan kalsiyning ajralishini kuchaytiradi (osteoklastlarni faollashtiradi).  Buyraklarda kalsiyning qayta so‘rilishini oshiradi.  Buyrakda D vitaminining faollashuvini kuchaytiradi (1,25-digidroksikolekalsiferol hosil bo‘lishi).  Ichakda kalsiy so‘rilishini kuchaytiradi (faol D orqali). 2. Fosfor almashinuvini boshqarish PTH buyraklarda fosfatlarning chiqarilishini tezlashtiradi, ya’ni fosfor darajasini pasaytiradi. Bu kalsiy–fosfor nisbatining optimal bo‘lishi uchun muhim. 3. Suyak to‘qimasining remodellanishi Paratireoid gormoni suyakda rezorbsiyani va ma’lum darajada remodellanish jarayonlarini boshqaradi. U suyak zichligi va jag‘ suyaklarining barqarorligi bilan ham bevosita bog‘liq. 4. D vitamini faollashuvi Noyabr, 2025-Yil 293 PTH ta’sirida buyrakda D vitaminining faol shakli hosil bo‘ladi. Bu:  Kalsiyning ichakdan so‘rilishini,  Suyak va tish mineralizatsiyasini yaxshilaydi. 5. Neyromuskulyar barqarorlikni ta’minlash Kalsiy asab va mushaklar qo‘zg‘aluvchanligini belgilaydi. Paratireoid bezlari kalsiyni nazorat qilish orqali:  yurak mushaklari faoliyati,  xotirjamlik va mushak tonusi,  qo‘zg‘aluvchanlik kabi jarayonlarda ishtirok etadi. Giperkalsemiya (PTH yuqori) ta’siri:  Suyak rezorbsiyasi kuchayadi, shu jumladan jag‘ suyagida.  Tishlarning bo‘shashishi, “siljishi” kuzatiladi.  Periodontit va alveolyar suyagining yemirilishi kuchayadi.  Og‘izda to‘qimalarning yallig‘lanishiga moyillik ortadi.  Tishlar ildizlari atrofi rentgenogrammasida radiolyusent o‘choqlar paydo bo‘ladi. Gipokalsemiya (PTH past) ta’siri:  Tish emali yetarli mineralizatsiya qilinmaydi → emalning ingichkaligi, tez yemirilishi.  Kariecga moyillik oshadi.  Bolalarda kechikkan tish chiqishi, tishlarning noto‘g‘ri shakllanishi kuzatiladi.  Og‘iz mushaklarida tetaniya, spazmlar paydo bo‘lishi mumkin. Paratireoid kasalliklarining stomatologik ko‘rinishlari:  “Toshbaqa jag‘” ko‘rinishi (fibroz osteodistrofiya)  Periodontal cho‘ntaklarning chuqurlashishi  Og‘iz bo‘shlig‘ida qonash  Emalning dog‘lanishi va mo‘rtlashuvi  Bolalarda malokluziyalar va tishlarning notekis o‘sishi Tish salomatligini saqlash uchun tavsiyalar:  Kalsiy (1000–1200 mg/kun) va D vitamini yetarli qabul qilish  Paratireoid bezlari kasalliklarida muntazam stomatologik tekshiruv  Fluorid profilaktikasi  Jag‘ suyaklarining rentgen nazorati  Paratireoid gormon darajasini laborator tekshirish Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. 14th edition. Philadelphia: Elsevier, 2021. 2. Jameson J.L., De Groot L.J. Endocrinology: Adult & Pediatric. 8th edition. Elsevier, 2020. 3. Greenberg M.S., Glick M. Burket’s Oral Medicine. 13th edition. PMPH-USA, 2021. 4. Ten Cate A.R. Oral Histology: Development, Structure, and Function. 9th edition. Elsevier, 2020. 5. Kumar V., Abbas A.K., Aster J.C. Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease. 10th edition. Elsevier, 2021. Noyabr, 2025-Yil 294 6. Neville B.W., Damm D.D., Allen C.M., Chi A.C. Oral and Maxillofacial Pathology. 4th edition. Elsevier, 2016. 7. Lips P. Vitamin D physiology and deficiency. Endocrinology and Metabolism Clinics, 2018. 8. Bilezikian J.P., Bandeira F. Hyperparathyroidism and bone changes. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 2019. 9. World Health Organization (WHO). Calcium and Vitamin D Guidelines. Geneva, 2020. 10. Scully C. Medical Problems in Dentistry. 7th edition. Oxford: Wright, 2016. 11. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005)