IKKI TOMONLAMA OVARIO EKTOMIYADAN KEYIN TISHLARDA KUZATILADIGAN O'ZGARISHLAR

Noyabr, 2025-Yil 295 IKKI TOMONLAMA OVARIO EKTOMIYADAN KEYIN TISHLARDA KUZATILADIGAN O'ZGARISHLAR Begzod Ergashovich Babamuratov Ilmiy rahbar. Lobar Muxiddinova Baxtiyorovna Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti Stomatologiya yo‘nalishi 3-kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17746370 Kirish: Ikki tomonlama ovarioektomiya — tuxumdonlarning to‘liq olib tashlanishi bo‘lib, ayol organizmida estrogen gormonlarining keskin kamayishiga olib keladi. Estrogenlar suyak to‘qimasi almashinuvini, og‘iz bo‘shlig‘i mikroflorasini, so‘lak sekretsiyasini va periodontal apparatning barqarorligini ta’minlovchi eng muhim gormonlardan hisoblanadi. Shuning uchun ovarioektomiyadan keyingi gormonal disbalans tishlarda mineralizatsiya buzilishi, jag‘ suyaklarida osteopeniya, milk to‘qimalarida yallig‘lanish va og‘izda quruqlik kabi o‘zgarishlarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Operatsiya natijasida yuzaga kelgan estrogen yetishmovchiligi tishlarning mustahkamligi, periodontal apparat holati va og‘iz bo‘shlig‘i gigiyenasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu jarayonlarni o‘rganish ginekologik operatsiyalardan keyingi stomatologik asoratlarning oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Maqsad Ikki tomonlama ovarioektomiyadan keyin yuzaga keladigan gormonal o‘zgarishlarning tish emali, dentin, periodontal to‘qimalar va jag‘ suyaklariga ko‘rsatadigan ta’sirini o‘rganish; estrogen yetishmovchiligi bilan bog‘liq stomatologik o‘zgarishlarning asosiy mexanizmlarini tahlil qilish va operatsiyadan keyingi og‘iz bo‘shlig‘i salomatligini baholash. Ikki tomonlama ovarioektomiyadan keyin tishlarda kuzatiladigan o‘zgarishlar Ikki tomonlama ovarioektomiya — har ikki tuxumdonning jarrohlik yo‘li bilan olib tashlanishi bo‘lib, ayol organizmida estrogen va progesteron gormonlarining keskin kamayishiga olib keladi. Tuxumdonlar ayol tanasidagi asosiy estrogen manbai bo‘lgani sababli bunday operatsiya sun’iy menopauza holatini chaqiradi. Estrogenlarning pasayishi faqat reproduktiv tizimga emas, balki suyak to‘qimasi, og‘iz bo‘shlig‘i, so‘lak bezlari, tish emali va periodontal apparatga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Quyida gormonlar tanqisligi bilan bog‘liq tishlar va periodontal to‘qimalarda yuzaga keladigan asosiy o‘zgarishlar yoritilgan. Jag‘ suyaklarida osteopeniya va osteoporoz Estrogen — suyak to‘qimasini himoya qiluvchi asosiy gormonlardan biridir. U osteoklastlarning (suyakni yemiruvchi hujayralar) haddan tashqari faollashishiga yo‘l qo‘ymaydi. Ovarioektomiyadan so‘ng:  jag‘ suyaklarida mineral zichlik keskin kamayadi;  osteo-poroz rivojlanish xavfi ortadi;  tishlarni ushlab turuvchi alveolyar suyak tez yemiriladi;  periodontal bo‘shliqlar kengayadi, tishlarning bo‘shashishi kuzatiladi. Bu holat periodontitning tez rivojlanishiga ham zamin yaratadi. Tish emali va dentinda mineralizatsiya buzilishi Estrogen yetishmasa, organizmda kalsiy va fosfor almashinuvi izdan chiqadi. Noyabr, 2025-Yil 296 Natijada:  tish emali ingichkalashadi,  gidroksiapatit kristallarining yetarli miqdorda hosil bo‘lmasligi gipomineralizatsiyaga olib keladi,  tishlar mo‘rtlashadi va kariesga moyillik oshadi,  dentin tubulalarida himoya mexanizmlari susayib, tish sezgirligi kuchayadi. Bu jarayon ayniqsa operatsiya erta yoshda o‘tkazilganda yanada yaqqol ko‘rinadi. Periodontal to‘qimalarda yallig‘lanish jarayonlari Estrogenning pasayishi gingival to‘qimalarda quyidagi o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi:  mikrotsirkulyatsiyaning buzilishi;  kollagen sintezining kamayishi;  antioksidant himoyaning pasayishi;  yallig‘lanishga moyillikning ortishi. Natijada:  gingivit,  periodontit,  alveolyar suyak rezorbsiyasi,  milk chekinishi (gingival retraksiya) kabi jarayonlar kuchayadi. So‘lak bezlari faoliyatining pasayishi Estrogenlar so‘lak bezlarining sekretsiyasini rag‘batlantiradi. Ularning kamayishi:  kserostomiya (og‘izning qurishi),  so‘lakning qovushqoqlashishi,  himoya fermentlari miqdorining kamayishi,  tish toshining tez hosil bo‘lishikabi holatlarni keltirib chiqaradi. Og‘iz qurishi tufayli:  karies,  stomatit,  halitosis (yomon hid) kabi kasalliklar ko‘payadi. Og‘iz mikroflorasining o‘zgarishi Estrogen yetishmovchiligi og‘iz mikrobiotasiga ham ta’sir qiladi:  foydali bakteriyalar kamayadi;  patogen streptokokklar ko‘payadi;  periodontal patogenlar (Porphyromonas gingivalis, Prevotella) tez aktivlashadi. Bu periodontal kasalliklarning og‘ir kechishiga sabab bo‘ladi. Og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatida o‘zgarishlar Ovarioektomiyadan keyin:  shilliq qavat noziklashadi,  qurishadi,  mikro-yoriqlar paydo bo‘ladi,  qo‘zg‘aluvchanlik va achish hissi kuchayadi. Ayrim ayollarda burning mouth syndrome — og‘izda achish, kuydiruvchi og‘riq kuzatiladi. Protez va ortodontik davolanishga ta’siri Suyak zichligini yo‘qotgan bemorlarda: Noyabr, 2025-Yil 297  implantlar yomon integratsiyalanadi,  protezlar ko‘proq noqulaylik tug‘diradi,  tishlarning siljishi tezlashadi,  braket oldidagi periodontal jarayonlar kuchayadi. Shu sababli bunday bemorlar bilan ehtiyotkor reabilitatsiya olib boriladi. Ikki tomonlama ovarioektomiya natijasida estrogen darajasining keskin pasayishi tishlar va og‘iz bo‘shlig‘i to‘qimalarida chuqur o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Mineralizatsiyaning izdan chiqishi, jag‘ suyaklarida osteoporoz, milk to‘qimalari yallig‘lanishi va og‘iz qurishi — bu operatsiyadan keyingi eng muhim stomatologik asoratlardir. Bunday bemorlarda muntazam stomatologik ko‘rik, individual gigiyena va gormon yetishmovchiligini korreksiya qilish juda muhim hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Guyton A.C., Hall J.E. Medical Physiology. 14-nashr. Elsevier, 2021. 2. Neville B.W., Damm D.D. Oral and Maxillofacial Pathology. 4-nashr. Elsevier, 2016. 3. Greenberg M.S., Glick M. Burket’s Oral Medicine. 13-nashr. PMPH-USA, 2021. 4. Riggs B.L., Hartmann L.C. Estrogen replacement and bone metabolism. New England Journal of Medicine, 2003. 5. Wild R.A., Buchanan J. Hormonal changes and oral health in surgical menopause. Journal of Women’s Health, 2018. 6. Ten Cate A.R. Oral Histology: Development, Structure and Function. 9-nashr. Elsevier, 2020. 7. WHO. Menopause and women’s health guidelines. Geneva, 2019. 8. yushmasi. Qalqonsimon bez funktsiyasi testlari. Mavjud at: https://www.thyroid.org/thyroid-function-tests/. 11 yil 2017 dekabrda kirilgan. 9. Kanada qalqonsimon bez fondi. Qalqonsimon bez kasalligi: faktlarni biling. Mavjud: www.thyroid.ca/know_the_facts.php. 11 yil 2017 dekabrda kirilgan. 10. 9.Qalqonsimon bez darajasi va TSH darajalari: mavjud: https://www.lalpathlabs.com/blog/what-you-should-know-about-thyroid-stimulatinghormones/