ТОШКЕНТ ВИЛОЯТИ ШАРОИТИДА БАЯТ ЗОТЛИ ҚЎЙЛАРНИНГ ЭКТОПАРАЗИТЛАР БИЛАН ЗАРАРЛАНИШ КЎРСАТГИЧЛАРИ

128 ТОШКЕНТ ВИЛОЯТИ ШАРОИТИДА БАЯТ ЗОТЛИ ҚЎЙЛАРНИНГ ЭКТОПАРАЗИТЛАР БИЛАН ЗАРАРЛАНИШ КЎРСАТГИЧЛАРИ Джаббарова Д.Х., Самарқанд давлат ветеринария медицинаси, чорвачилик ва биотехнологиялар университети таянч докторанти Сафаров А.А. Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш қўмитаси E-mail: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17749690 Аннотация: Қўйлар ва эчкиларда тарқалган паразитлар уларнинг маҳсулдорлиги ва соғлигига салбий таъсир кўрсатади. Шу сабабли паразитларни аниқлаш ва уларга қарши чоралар кўриш муҳим вазифа ҳисобланади. Паразитларни аниқлаш бирмунча қийин иш ҳисобланади сабаби паразит турлари кўплиги, уларнинг бир типга мансублиги нисбатан ўхшашлиги ўрганувчига қийинчилик туғдиради. Калит сўзлар: Эктопаразит, эндопаразит, гельминт, тухум. Abstract: Parasites distributed among sheep and goats negatively affect their productivity and health. For this reason, detecting parasites and taking measures against them is an important task. Identifying parasites is a somewhat difficult job because of the large number of parasite species and the similarity of those belonging to the same type, which creates difficulties for the researcher. Key words: Ectoparasite, Endoparasite, Helminth, Egg Сўнги йиллар мамлакатимизда чорвачилик соҳасининг барча тармоқлари, жумладан қўйчилик соҳаси ҳа кенг ривожланиб бормоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 17 июлдаги “Мўғулистонга олий даражадаги ташриф давомида қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат соҳаларида эришилган келишувларни амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ225-сон қарори қабул қилинди. Мазкур қарор билан Мўғулистондан Ўзбекистонга 100 минг бош майда шохли молларни олиб келиш ва уларни маҳаллий шароитда наслчилик-селекция ишлари ёрдамида кўпайтириш орқали уларнинг сонини 2029 йил якунига қадар 1 млн бошга етказиш вазифаси белгиланган. Мазкур вазифалар ижросини таъминлаш мақсадида бугунги кунда мамлакатимизнинг турли ҳудудларига Мўғилистон давлатидан баяд зотли қўйлар олиб келинмоқда. Бугунги кунга қадар Тошкент вилоятининг Оҳангарон туманига 5 та фермер хўжаликларига жами 827 бош баят зотли қўйлар импорт қилинган[1]. Шу нуқтаи назардан мазкур қўй зотларининг мамлакатимиз иқлим шароитларига мослашувчанлигини ўрганиш, паразитар касалликларини 129 тадқиқи этиш ва қарши кураш чораларини ишлаб чиқиш долзарб аҳамият касб этади. Республикамизда қўй ва эчкиларнинг гельминтлари ва эктопаразитларининг фаунаси ва экологиясига оид бир қатор олимлар томонидан илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган (Rasulov, 2007; Kholov, Jabbarov, 2022; Mirzaeva et al., 2023). Бироқ, баят зотли қўйлар мамлакатимиз шароитига илк бор мослаштирилаётган қўй зоти бўлганлиги боис унинг паразит хўжайин муносабатларини таҳлил қилиш муҳим ҳисобланади. Материал ва методлар: 2025 йилнинг сентябр-октябр ойлари давомида Тошкент вилоятининг Оҳангарон туманида жойлашган “Oxangaron Milk production” фермер хўжалигида сақланаётган 300 бош баяд зотли қўйларнинг эктопаразитлар билан зарарланиш даражаси ўрганилди. Эктопаразитларни тўплаш ишлари Lawrence et al. (2019) ва Chauhan et al. (2006) томонидан тавсия қилинган усуллар орқали амалга оширилди. Қўйлардан кана ва битлар махсус пенсит ёрдамида ажратиб олинди ва пластик пробиркаларда 70% этанолда сақланди[2]. Тўпланган намуналар эса Самарқанд давлат ветеринария медицинаси, чорвачилик ва биотехнологиялар университети Тошкент филиалининг махсус лабораториясидаги стереомикроскоп ёрдамида текширилди ва мофологик жиҳатдан идентификация қилинди. Жумладан, OkelleOnen et al (1999) ва Walker et al. (2003) томонидан тавсия этилган аниқлагич асосида каналар, Urquhart et al. (1996) ва Wall and Shearer (1997) томонидан тавсия этилган аниқлагичлар асосида бит ва майда каналар идентификация қилинди [1]. Баят зотли қўйларнинг эктопаразитлар билан зарарланиши билан боғлиқ хавф омилларини аниқлаш мақсадида учта гипотеза қилинган хавф омили (агроиқлим, қўйларнинг ёши ва тана тузилиши) кўриб чиқилди. Олинган натижалар. Текширилган 300 бош баят зотли қўйларнинг 38 (12,6%) боши эктопаразитлар билан зарарланганлиги аниқланди. Шундан, 21 (38/21: 55,2%) бош қўйларда эктопаразитлардан кана ва битлар билан аралаш зарарланиш ҳолатлари, 10 (38/10: 26,3%) бош қўйларнинг эса фақатгина каналар билан, 7 (38/7: 18,4%) бош қўйлар эса фақат битлар билан зарарланганлиги кузатилди. Аниқланган эктопаразитларнинг тур таркиби 1жадвалда келтирилган[3]. 1-жадвал Тошкент вилоятида иқлимлаштирилаётган “Баят” зотли қўйларнинг эктопаразитлар билан зарарланиш кўрсатгичлари Ўрганилган Текширилган Зарарланган % Аниқланган турлар 130 хўжалик номи “Oxangaron Milk production” 300 38 12,6 Hyalomma anatolicum Koch, 1844 Hyalomma detritum Schulze, 1919 Rhipicephalus turanicus Pomerantsev, 1936 Dermacentor niveus Neumann, 1897 Dermacentor marginatus Sulzer, 1776 Bovicola ovis (Schrank, 1781) Жадвал маълумотларидан кўриниб турибдики, баят зотли қўйларда 3 та авлодга (Hyalomma, Rhipicephalus, Dermacentor) мансуб 5 тур каналар ва битта авлодга (Bovicola) мансуб 1 тур битлар билан зарарланганлиги аниқланди. Хулоса. Республикага импорт қилинган баят зотли қўйларнинг эктопаразитлар билан зарарланиш даражаси бўйича кенг кўламли тадқиқот ишларини олиб бориш лозим. Жумладан, аниқланган бит ва каналарнинг патогенлар тарқалишидаги ролини ўрганиш муҳим эпидемиологик ва эпизоотологик аҳамият касб этади. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Jabbarov G.G. Ectoparasites of sheep, Their treatment and Prevention Measures. European Journal of Life safety and Stability. Vol., 14, 2022. 2. Kholov, S. Sheep ectoparasitosis: A case study from smallholders of Uzbekistan. InE3S Web of Conferences. 2024 (Vol. 563, p. 03034). EDP Sciences. 3. Mirzayeva A.U., Shapaotov R.Q., Turayeva O.T. Infection of agricultural animals in the northeastern region of Uzbekistan by ticks of the genus Rhipicephalus. British Journal of Global Ecology and Sustainable Development. Volume-23, December, 2023. 1-5 pp. 4. Rasulov I. Ticks status in Central Asia with a special emphasis on Uzbekistan. Parasitol Res. 2007 Sep;101 Suppl 2:S183-6. doi: 10.1007/s00436-007-0691-8. PMID: 17823825.