NUKUS SHAHRIDA INTRODUKSIYA QILINGAN AMORFA TURLARINING MORFOLOGIK TAVSIFI

131 NUKUS SHAHRIDA INTRODUKSIYA QILINGAN AMORFA TURLARINING MORFOLOGIK TAVSIFI B.J.Kosbauliyeva, G.A.Sipatdinova Qoraqalpaq davlat universiteti *e-mail: qocbawlievaba[email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17749722 Annotatsiya: Nukus shahridagi introduktsiya etilgan Buta amorfasi - Amorpha fruticosa Z. O‘zSSR FA Toshkent Botanika bog‘idan olingan ko‘chatlarди урганиш.Bilan introduksiya qilingan . Мақолада усиш даврларин тахлил қилинган. Kalit so‘zlar: Buta amorfasi, novda, dukkak. Abstract Introduced in Nukus city Shrub amorpha - Amorpha fruticosa Z. Introduced by studying seedlings taken from the Tashkent Botanical Garden of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. The article analyzes growth periods. Keywords: Bush amorphism, stem, pod. Buta amorfasi - Amorpha fruticosa Z. Botanika bog‘ida (Nukus sh.) 1959-yilda O‘zR FA Toshkent Botanika bog‘idan olingan ko‘chatlar bilan introduksiya qilingan. Bu o‘simlik bo‘yi 4 metrgacha bo‘lgan buta bo‘lib, ko‘plab tepasi yo‘naltirilgan shoxlar bor. Novdalar o‘suv davrining boshida oqish to‘lqinsimon yoki tukli, keyinchalik yalang‘och va qo‘ng‘ir tusli bo‘ladi. Buta amorfasining barglari 30 sm gacha uzunlikda bo‘lib, II-25 bargchali. Bargchalari tor va keng ellipssimon, tuxumsimon va teskari tuxumsimon, uzunligi 1,5-4 sm, eni 0,6-1,8 sm, uchki tomoni yumaloq yoki qisqa uchli, qisqa tipikli, asosi keng yoki tor ponasimon, ustki tomoni och yashil, pastki tomoni ochroq, deyarli tuksiz, chetlari kiprikli, qisqa qalamchali. Gullari binafsha-ko‘k, shingillari 7-15 sm uzunlikda, ro‘vakka to‘plangan. Kosachasi kiprikli-tukli, tishchalari bor, ulardan yuqoridagi 2 tasi keng uchburchakli, kalta, pastkisi tor uchburchakli va uzunroq. Dukkaklari taxminan 8-9 mm uzunlikda, orqa tomoni botiq, yalang‘och bezli, 1-urug‘li. Urug‘lari cho‘zinchoq buyraksimon, yaltiroq, uzunligi 3-4 m. va eni 1,5 mm. І kg da taxminan III ming dona loviya, 1 ming dona loviya bor og‘irligi 6-13 g. Buta amorfasi Botanika bog‘i sharoitida ko‘plab maysalar beradi. Maysalari cho‘zinchoq ellipssimon, o‘troq urug‘pallali, uzunligi 0,8-12 sm va eni 0,3-0,4 sm; dastlabki 3-4 barglari oddiy, yumaloq, bandlari plastinkadan uzunroq, keyin barglari 3,5 va hokazo bargchali. Urug‘idan ko‘payishi. O‘simliklarni yangi sharoitda introduksiya qilish muvaffaqiyatining ko‘rsatkichlaridan biri uning ko‘payishidir. Amorfa turkumi turlari urug‘dan va vegetativ yo‘l bilan ko‘payish qobiliyatiga ega. Amorfa turlarining 132 urug‘dan ko‘payishi ko‘payishning asosiy yo‘li hisoblanadi. "Amorfa mevalari buyraksimon kichkina dukkakdir. Urug‘i buyraksimon, silliq, yaltiroq, sariq, yashilsariq. Nukus Botanika bog‘i sharoitida ikkala introduksiya qilingan amorfa turlarida ham urug‘dan tiklanish qayd etildi. O‘zidan-o‘zi ekilgan o‘simlikda urug‘larning yoppasiga paydo bo‘lishi bahorda - aprel oyida kuzatilib, bir kvadrat metrda butasimon amorfada 19 donani tashkil etdi. O‘z-o‘zidan ekishning mavjudligi o‘rganilayotgan amorfa turlarining introduksiyasi istiqbolli ekanligidan dalolat beradi: 2025-yil 3-aprelda tuproqqa ekilgan urug‘lar 15-18 kun davomida bo‘kkan holatda bo‘lgan. So‘ngra dastlabki maysalar paydo bo‘ladi. Maysalar paydo bo‘lishi, urug‘pallalar ochilishi bilan parallel ravishda yer osti qismi - ildizlar ham o‘sib chiqadi. Birinchi chinbarg maysalar unib chiqqandan so‘ng to‘rtinchi kuni paydo bo‘ladi. Ko‘chatlarda barglarning keyingi shakllanishi quyidagi tartibda sodir bo‘ladi: birinchi uchta bargi oddiy, yumaloq, bug‘simon, uzunligi 0,8-1,0 sm, eni 0,9-1,2 sm. To‘rtinchisidan boshlab murakkab barglar paydo bo‘ladi. To‘rtinchidan oltinchigacha - barglari uch a’zoli, bargchalari mayda, birinchisiga nisbatan yuzsimon, uzunligi -1,1 sm, eni 0,7-1 sm; yettinchidan boshlab - barglari besh a’zoli. Barglarning murakkablashuvi xuddi shu ketma-ketlikda o‘n birinchi barggacha davom etadi va bargchalar soni 13-15 tagacha yetadi. Yer ustki qismining rivojlanishi bilan bir vaqtda yer osti-ildiz sistemasi. Nihollar unib chiqqandan keyin uchinchi kuni yon ildizlar hosil bo‘la boshlaydi. Ildiz tizimining murakkablashuvi yer ustki qismining rivojlanishi bilan parallel ravishda sodir bo‘ladi: birinchi yon ildizning shakllanishi birinchi haqiqiy bargning paydo bo‘lishi bilan bir vaqtga to‘g‘ri keladi; murakkab barglar paydo bo‘lganda, bu vaqtda ikkinchi tartibli yon ildizlar hosil bo‘ladi. Tajribalar natijasida ekishning eng maqbul muddati bahorda - mart oyining oxiri va aprel oyining boshlarida ekilishi to‘g‘risida xulosaga keldik. Ekish usuliga kelsak, ehtimol, eng yaxshisi urug‘larni 1 sm chuqurlikda ekishdir. Bunda buta amorfasi yuqori unuvchanlik (29 sm) berdi. Kuzda ekilgan urug‘lar bahorda ekilganga nisbatan juda kam unib chiqdi. Masalan, butasimon amorfa 7%, unuvchanlik berdi. Kravchenko L.K. (I962) ma’lumotlariga ko‘ra Toshkent sh. o‘simliklari bahorda ekilganda 54% unib chiqdi. Bizning sharoitimizda ham unuvchanlikning bunday orqada qolishi Botanika bog‘i tuprog‘ining sho‘rlanishi bilan izohlanadi. Chunki bahorda yer yuzasidan namlikning bug‘lanish jadallig juda 133 yuqori bo‘lib tuproq qatlamida ko‘p miqdorda tuzlar toplanadi. 134 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Аморфа кустарниковая/ https://www.fatra.su/ 2. Баженов, Ю. А. Декоративные деревья и кустарники. Иллюстрированный справочник. / Ю. А. Баженов, А. Б. Лысиков, А. Ю. Сапелин. - М.: Фитон+, 3. 2012. - 240 с. 4. Булыгин, Н. Е. Дендрология: учеб, для студентов вузов по специальности «Лес. и лесопарковое хоз-во» / Н. Е. Булыгин, В. Т. Ярмишко; Моск. гос. унт леса. - 3-е изд., стер. - М.: МГУЛ, 2002. - 528 с.: ил. 5. Дубовицкая Е. А., Вавилова М. Е., Лакеева Я. А., Курбацкая А. Н., Коровина М.А. Некоторые биологические особенности аморфы кустарниковой в 6. условиях н. Новгорода / Инновации в ландшафтной архитектуре. [Текст]: Материалы VIII научно-практической конференции. / Нижегород. гос. архитектур. - строит. ун-т - Н. Новгород: ННГАСУ, 2012. - С 73–75