OʻZBEKISTON JANUBIDAGI UMURTQALI HAYVONLAR GELMINTLARINING ORALIQ XOʻJAYINLARI-MOLLYUSKALAR

196 OʻZBEKISTON JANUBIDAGI UMURTQALI HAYVONLAR GELMINTLARINING ORALIQ XOʻJAYINLARI-MOLLYUSKALAR Safarova Sitora Nosir qizi Qarshi Davlat Universiteti Biologiya yoʻnalishi 2-kurs magistranti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17751699 Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston janubidagi umurtqali hayvonlarda uchraydigan gelmintlarning oraliq xo‘jayinlari sifatida molluskalar ekologiyasi tadqiq qilindi. Tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatdiki, molluskalar gelmintlarning hayotiy siklida muhim rol o‘ynaydi va ularning populyatsiyasi va tarqalishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada molluskalar bilan bog‘liq ekologik faktorlar, ularning yashash muhitlari va gelmintlar bilan o‘zaro munosabatlari batafsil tahlil qilindi. Kalit so‘zlar: umurtqali hayvonlar, gelmintlar, oraliq xo‘jayin, molluskalar, ekologiya, O‘zbekiston janubi. Abstract: This article investigates the ecology of mollusks as intermediate hosts of helminths in vertebrate animals of southern Uzbekistan. The research results indicate that mollusks play a crucial role in the helminth life cycle and directly affect their population and distribution. The study provides a detailed analysis of ecological factors related to mollusks, their habitats, and interactions with helminths. Keywords: vertebrate animals, helminths, intermediate host, mollusks, ecology, southern Uzbekistan O‘zbekiston janubidagi umurtqali hayvonlarda gelmintlar tarqalishi bugungi kunda ekologiya, veterinar biologiya va umuman parazitologiya sohalari uchun dolzarb muammo hisoblanadi. Gelmint kasalliklari nafaqat chorvachilik va qishloq xo‘jaligi sektoriga zarar yetkazadi, balki ba’zi hollarda inson salomatligi uchun ham xavf tug‘diradi. Gelmintlar ko‘plab umurtqali hayvonlar organizmlarida turli bosqichlarda rivojlanadi va ko‘payadi, bu esa ularning hayotiy siklini to‘liq tushunishni talab qiladi. Shu nuqtai nazardan, gelmintlar bilan bog‘liq oraliq xo‘jayinlarning ekologiyasini o‘rganish bugungi ilmiy tadqiqotlar uchun muhim ahamiyat kasb etadi[1,2]. Qashqadaryo viloyati O‘zbekiston janubi-sharqida joylashgan bo‘lib, iqlimi quruq kontinental, yozlari issiq va quruq, qishlari esa salqin va nisbatan nam. Viloyatning suv resurslari asosan Qashqadaryo daryosi va unga tutash kanal tizimlari orqali ta’minlanadi, bu esa hududdagi biologik xilma-xillik va ayniqsa molluskalar populyatsiyasi uchun qulay yashash muhitini yaratadi[3]. Hududning tabiiy geografik sharoiti va antropogen faoliyati gelmintlarning tarqalish sur’atiga bevosita ta’sir qiladi. Shu bois, Qashqadaryo viloyatida gelmintlarning oraliq xo‘jayinlari sifatida molluskalarni o‘rganish dolzarb ilmiy masala sifatida ko‘riladi. 197 Hududdagi qishloq xo‘jaligi faoliyati, sug‘orish tizimlari va sun’iy suv havzalari, ayniqsa G‘uzor, Qamashi va Shahrisabz tumanlarida, trematodlar va tsestodlar turidagi gelmintlarning yuqori tarqalishiga sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, sug‘orish kanallari bo‘yidagi sekin oqimli suv havzalarida molluskalar populyatsiyasi zich bo‘lib, gelmintlarning larvalarining rivojlanishi uchun optimal sharoit yaratadi. Shu bilan birga, suv harorati, pH darajasi, o‘simlik qoplamining zichligi va antropogen ta’sirlar hududdagi gelmint va ularning oraliq xo‘jayinlarining ekologiyasini belgilovchi asosiy omillar sifatida aniqlangan[4]. Ko‘pchilik gelmint turlarining hayot siklida mollyuskalar ishtirok etadi va ular oraliq xo‘jayin vazifasini bajaradi[5]. Tadqiqot olib borilgan hudud biogeotsenozlarida ayrim quruqlik va chuchuk suv mollyuskalarining invaziya tarqalishi va aylanmasidagi rolini aniqlash katta ilmiy ahamiyatga ega. Shu munosabat bilan, biz 22 turga mansub 369 dona quruqlik va chuchuk suv mollyuskalarini tekshirdik. Shulardan 42 ta quruqlik mollyuskasi va 81 ta suv mollyuskasi gelmint lichinkalari bilan zararlanganligi aniqlandi. Janubiy O‘zbekistonning tabiiy sharoitida chuchuk suv mollyuskalari 11 tur trematod bilan zararlangan bo‘lib, ularning maritalari baliqlar, qushlar va sut emizuvchilarda parazitlik qiladi. Quruqlik mollyuskalarining zararlanishi ancha keng: ularda trematodlarning serkariya va metaserkarialari, tsestodlarning tsistitserkoidlari hamda nematod lichinkalari aniqlangan. Quruqlik mollyuskalarida uchragan lichinkalarning yakuniy xo‘jayinlari qushlar va sut emizuvchilardir. Tabiiy va sinantrop o‘choqlarda invaziya aylanishida kamida uchta organizm qatnashadi: gelmint — oraliq (qo‘shimcha) xo‘jayin (mollyuskalar) — yakuniy xo‘jayin (umurtqali hayvonlar). Shu sababli mollyuskalarni umurtqali hayvonlar gelmintlari uchun yashash muhiti deb hisoblaymiz. Chuchuk suv mollyuskalarining umumiy zararlanishi 257 dona namunadan 81 donani yoki 7,0%ni tashkil etdi. Quruqlik mollyuskalarida esa 1125 namunadan 42 tasi zararlangan bo‘lib, bu 12,6%ga teng. Ko‘rinib turibdiki, gelmintlarning adaptatsion potensiali tog‘ va tekisliklarda yashovchi quruqlik mollyuskalarida keng namoyon bo‘ladi. Bunda, evolyutsion jihatdan muvaffaqiyatli guruhlar — qushlar va sut emizuvchilarning ko‘pligi ham muhim omildir. Xo‘jayinlarning ko‘pligi invazion elementlarning tabiiy sharoitda keng tarqalishiga imkon yaratadi va mollyuskalarning zararlanish ehtimolini oshiradi. Shunday qilib, trematodlarning asosiy oraliq xo‘jayinlari — chuchuk suv mollyuskalari hisoblanadi, bu ilmiy adabiyotlarda qabul qilingan fikrga to‘la mos 198 keladi. Quruqlik mollyuskalarining oraliq xo‘jayin sifatida shakllanishida esa trematod va tsestodlar bilan bir qatorda nematodlar ham sezilarli o‘rin tutadi. Adabiyotlar ro‘yxati. 1. Азимов, Д. А. Гельминты овец юга Узбекистана и динамика заражённости главнейших гельминтозов : автореф. дис. … канд. биол. наук. – Москва, 1963. – 16 с. 2. Азимов, Д. А. Биология, экология и экотопическое продувка и динамика заражённости их личиночными формами возбудителей орнитобиогарциоза жвачных животных в условиях Узбекистана // Материалы конференции, посвящённой памяти В. В. Бадамина. – Ташкент, 1968. – С. 41–43. 3. Гаибназарова, Ф. П. Фауна, экология и образ жизни наземных моллюсков семейства Buliminidae в Узбекистане : автореф. дис. … канд. биол. наук. – Ташкент, 2017. – 21 с. 4. Иззатуллаев, З. И., Махмзадыев, А. М. Первые данные о фауне наземных моллюсков – обитателей юго-востока зоологических животных Таджикистана // Доклады Академии наук Таджикистана. – 1991. – Т. 34, № 8. – С. 520–523. 5. Пазылов, А. Ю. Биологическое разнообразие наземных моллюсков Среднего Зарафшана: виды, экология и распространение в пределах территории : автореф. дис. … канд. биол. наук. – Ташкент, 2005. – 40 с.