scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

МАРКАЗИЙ ЎЗБЕКИСТОН СУВ ЭКОСИСТЕМАЛАРИДА ТРЕМАТОДА ЦЕРКАРИЯЛАРИНИНГ ТУРЛАРИ, ТАРҚАЛИШИ ВА ЭКОЛОГИК АҲАМИЯТИ

У.А. Шакарбаев; И.М.Арепбаев

Full text

215 МАРКАЗИЙ ЎЗБЕКИСТОН СУВ ЭКОСИСТЕМАЛАРИДА ТРЕМАТОДА ЦЕРКАРИЯЛАРИНИНГ ТУРЛАРИ, ТАРҚАЛИШИ ВА ЭКОЛОГИК АҲАМИЯТИ У.А. Шакарбаев DSc, доцент, Алфраганус университети, Тошкент И.М.Арепбаев DSc, доцент, Қорақалпоқ давлат университети, Нукус DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17751815 Аннотация. Тадқиқотлар натижасида Марказий Ўзбекистон сув ҳавзалари моллюскаларининг трематода церкариялари билан зарарланганлиги аниқланган. Lymnaeidae, Planorbidae, Physidae ва Thiaridae моллюскаларининг трематода церкарияари билан зарарланганлиги тадқиқ этилган ва улардан 32 турга мансуб личинкалар идентификация қилинган. Ушбу церкарияларнинг таркиби L. auricularia (14 тур) ва Pl. planorbis (15 тур) моллюскаларида хилма-хиллиги билан ажралиб туради. Умуман, аниқланган церкариялар фаунаси, трематодаларнинг 15 оиласига мансублиги кузатилган. Ph. fontinalis ва M. kainarensis моллюскаларида 2 турдан церкария турлари қайд этилган. Аниқланган трематода церкарияларининг вояга етган шакллари балиқлар, қушлар ва сутэмизувчиларда учраши кўрсатилган. Церкариялар фаунасининг шаклланишида моллюскаларнинг аҳамияти ёритилган. Шу билан бир қаторда, тадқиқот ҳудуди церкариялар фаунаси шаклланишига таъсир этувчи асосий омиллар келтирилган. Калит сўзлар: моллюска, трематода, церкария, партенитлар, оралиқ ва дефинитив хўжайинлар, Ўзбекистон. Abstract. The study revealed that mollusks from the water bodies of Central Uzbekistan are infected with trematode cercariae. The infection of mollusks belonging to the families Lymnaeidae, Planorbidae, Physidae, and Thiaridae with trematode cercariae was investigated, and larvae belonging to 32 species were identified. The composition of cercariae was found to be particularly diverse in L. auricularia (14 species) and Pl. planorbis (15 species). In general, the identified cercariae fauna represents trematodes belonging to 15 families. In Ph. fontinalis and M. kainarensis, two species of cercariae were recorded. The adult forms of the identified trematode cercariae were found to occur in fish, birds, and mammals. The role of mollusks in the formation of cercarial fauna was elucidated. In addition, the main factors influencing the formation of cercarial fauna in the studied region were identified. Keywords: mollusk, trematode, cercaria, parthenitae, intermediate and definitive hosts, Uzbekistan. Трематодалар (Trematoda) синфи турларининг ҳаёт циклларида церкариялар муҳим рол ўйнайди. Церкариялар – трематодаларнинг личинкалик босқичи бўлиб, одатда оралиқ ҳўжайин организмида ривожланади ва кейинчалик иккинчи оралиқ ёки асосий ҳўжайин организмини зарарловчи инвазион босқичдир. Моллюскалар асосан трематодаларнинг биринчи, баъзан иккинчи оралиқ хўжайини ролини бажаради. Моллюскаларнинг кенг 216 тарқалиши ва экологик хилма-хиллиги трематодаларнинг оралиқ хўжайини сифатида ривожланишида ҳал қилувчи рол ўйнайди (Круглов, 2005). Чучук сув моллюскалари Марказий Ўзбекистон сув ҳавзаларида кенг тарқалган ва биоценозларда муҳим рол ўйнайди. Ўзбекистоннинг Марказий қисмида чучук сув моллюскалари фаунаси ва уларнинг трематода личинкалари билан зарарланиши фрагментар шаклда ўрганилган. Ушбу объектлар ҳақида алоҳида маълумотлар Х.Насимов (1967), Shakarbaev et al (2020) асарларида келтирилган. Шакарбаев ва бошқалар томонидан Самарқанд вилояти Каттақўрғон сув омборида Lymnaeidae, Planorbidae ва Physidae оилаларининг моллюскаларида ривожланаётган трематодa церкарияларининг фаунаси, тур таркиби тўғрисидаги маълумотлар келтирилган (Shakarbaev et al., 2020). Тадқиқот ишларида 7510 нусха моллюскалар (Lymnaeidae – 4116 нусха, Planorbidae – 2280 нусха ва Physidae – 620 нусха) йиғилган ва тадқиқ этилган. Натижада ушбу сув ҳавзада беш тур чучук сув моллюскаси қаид этилган: L. auricularia, L. subdisjuncta, Costatelia acuta, Planorbis planorbis, Anisus covexiusculus. Қайд этилган моллюскаларда трематодa церкарияларининг фаунаси 15 авлодга мансуб 16 тур билан ифодаланган. Planorbis planorbis моллюскаларидаги церкарияларнинг олтита тур, Lymnaea auricularia ўрганилган минтақада церкариялар беш тур билан зарарланишини таъкидлаб ўтган. Марказий Ўзбекистон – ярим чўл ва чўл ҳудудлари билан тавсифланади. Ирригация системаси шаклланган ҳудудларда суғориладиган ерлар, сув ҳавзалари ва биоценозлар церкариялар тарқалишига қулай муҳит яратади. Ушбу ҳудудда энг муҳим сув ҳавзаларидан бири Тўдакўл сув омбори – Ўзбекистонинг марказий қисмида жойлашган қимматли сув ҳавзаси ҳисобланади. Бу ҳудудда минглаб қуш турлари доимий ёки мавсумий равишда учрайди, улар Digenea паразит чувалчангларнинг асосий хўжайинлар гуруҳини ташкил этади (Akramova et al., 2024). Бу ҳудуд сув муҳитларининг ўзига хослиги билан ажралиб туради, бу эса оралиқ хўжайин – моллюскаларнинг учрайдиган муҳим биотопдир. Материаллар 2024-2025-йиллар давомида Ўзбекистоннинг Марказий қисмидаги турли типдаги сув ҳавзаларидан йиғилган. Тадқиқот баҳор, ёз ва куз фаслларда ўтказилди. Моллюскаларни ўрганиш май ойидан сентябр ойигача қуйидаги координата нуқталаридан йиғилган: 39°48′08.24″N 64°57′10.32″E; 39°47′54.88″N 64°56′59.51″E; 39°48′04.77″N 64°57′07.44″E; 39°48′04.19″N 64°57′07.62″E; 39°48′42.4″N 64°51′59.92″E; 39°48′42.78″N 64°51′58.25″E; 217 39°48′09.31″N 64°50′48.65″E; 39°55′27.02″N 64°52′46.09″E; 39°49′21.38″N 64°43′21.42″E; 39°49′00.88″N 64°43′18.16″E; 39°49′20.29″N 64°43′21.09″E; 39°49′20.51″N 64°43′20.95″E; 39°47′20.85″N 64°46′30.17″E; 39°47′05.97″N 64°47′15.83″E; 39°55′16.05″N 64°51′24.76″E; 39°54′38.69″N 64°55′04.42″E; 39°51′36.68″N 64°45′58.38″E; 39°53′33.32″N 64°48′28.53″E; 39°55′19.1″N 64°51′12.23″E. Моллюскалар сув ҳавзасининг қирғоқ қисмидаги 1.0 метр чуқурликдан тасодифий тарзда, қўл билан ва тутқич матраплар, метал элак ёрдамида тўпланган. Pulmonata туркумига мансуб моллюскалар Lymnaeidae, Planorbidae, Physidae ва Thiaridae оилалари) асосан сув ўсимликларининг юзасида қайд этилди (Круглов 2005; Жадин 1952). Моллюскаларнинг тур таркиби уларнинг морфологик белгилари, жумладан, чиғаноқлар шаклига қараб аниқланган (Beran 1998; Jackiewicz et al., 2000; Glőer et al., 2003). Марказий Ўзбекистон сув ҳавзаларида тўрт оилага мансуб моллюскалар қайд этилди – Lymnaeidae, Planorbidae, Physidae ва Thiaridae вакиллари трематода партенит ва церкариялар билан зарарланганлиги аниқланди. Аниқланган трематода церкариялар 32 турини ташкил этди (жадвал). Жадвалдаги маълумотларда Марказий Ўзбекистоннинг ўрганилаётган сув ҳавзаларида трематода личинкаларининг моллюскаларни зарарлаш даражаси ва трематода церкариялари тур таркиби турлича. Церкарияларнинг аксарият турлари Навоий ва Самарқанд вилоятлари сув ҳавзаларида қайд этилган. Бухоро вилояти сув ҳавзаларида моллюскаларнинг церкариялар фаунаси сезиларли даражада кам қайд этилган, бу ҳудудда трематода личинкаларининг 16 тури қайд этилди. Ушбу қайд этилган трематода личинкаларининг вояга етган шакллари умуртқали ҳайвонлар - балиқлар, амфибиялар, судралиб юрувчилар, қушлар, сутемизувчилар, шу жумладан одамлар организмида ҳам паразитлик қилиши кузатилган. Жадвал Марказий Ўзбекистон сув ҳавзалари моллюска трематодаларининг церкариялар фаунаси Моллюска Церкария турлари Вилоятлар кесимида Бухоро Навоий Самарқанд Lymnaeidae: Lymnaea auricularia Fasciola gigantica + + + Notocotylus attenuatus + + + Echinostoma revolutum + + + Echinoparyphium aconiatum - + + Echinoparyphium recurvatum + + + 218 Hypoderaeum conoideum + + + Haplometra cylindracea - - + Trichobilharzia ocellata + + + Apatemon gracilis - - + Cotylurus cornutus + + + Diplostomum spathaceum + + + Diplostomum helveticum + + + Sanguinicola inermis + + + Schistosoma turkestanicum - - - Lymnaea bactriana Notocotylus attenuatus + + + Opisthioglyphe ranae + - + Lymnaea corvus Notocotylus attenuatus + + - Echinostoma revolutum - - + Echinoparyphium aconiatum - + + Hypoderaeum conoideum + + + Lymnaea peregra Sanguinicola inermis - - + Lymnaea stagnalis Haplometra cylindracea + - + Sanguinicola inermis + + + Echinostoma revolutum + + + Echinoparyphium aconiatum + + + Hypoderaeum conoideum - + - Trichobilharzia ocellata + + - Apatemon gracilis + + - Cotylurus cornutus - + + Diplostomum helveticum + + + Lymnaea truncatula Fasciola hepatica + + + Lymnaea palustris Apatemon gracilis + + + Planorbidae: Planorbis planorbis Bilharziella polonica + + + Dendritobilharzia loossi - + + Notocotylus ephemera - + + Echinostoma revolutum - - + Echinoparyphium aconiatum + + + Calicophoron calicophorum + + + Calicophoron erschowi - + - Liorchis scotiae + + + Cyclocoelium sp. - - + Skrjabinoeces similis - + + Pneumonoeces variatus + + - Pleurogenoides claviger - + + Gastrothylax crumenifer + + + Strigea falconis + - + Neodiplostomum sp. - + - Planorbis sieversi Gastrothylax crumenifer - + + Anisus spirorbis Echinostoma revolutum + + - Calicophoron calicophorum - + + Dendritobilharzia loossi + + - 219 Gigantobilharzia acotylea - - - Gigantobilharzia sp. - + - Anisus septemgyratus Bilharziella polonica + + - Echinostoma revolutum - + - Gyraulus ehrenbergi Calicophoron calicophorum + + + Calicophoron erschovi + + - Gastrothylax crumenifer - + + Gyraulus gredleri Calicophoron erschovi - + + Gyraulus albus Gastrothylax crumenifer + + + Physidae: Physa fontinalis Gigantobilharzia acotylea + - + Gigantobilharzia sp. - + - Thiaridae: Melanoides kainarensis Trichobilharzia ocellata - - + Philophthalmus lucipetus - - + Кўриб чиқилаётган ҳудуддаги турли типдаги сув ҳавзаларида учровчи моллюскаларда трематода личинкаларининг аниқланиши алоҳида еътиборга лойиқ. Маълумот учун, церкарияларнинг тур хилма-хиллиги Lymnaea auricularia ва Planorbis planorbis моллюскалари кенг тарқалган, зарарланиш даражаси ҳам юқорилиги билан ажралиб туради (жадвал). Ушбу моллюскаларда трематода церкарияларнинг мос равишда 14 ва 15 тури қайд этилди. Physa fontinalis ва Melanoides kainarensis моллюскаларида 2 турдан церкария турларининг кам сони қайд этилди. Бундай фарқлар эҳтимол вақт ва маконда амалга ошириладиган биотик ва абиотик омиллари билан боғлиқ бўлиб, бу бир қатор тадқиқот натижалари нашрларига мос келади (Гинецинская 1968; Черногоренко 1983; Прокофьев 2006; Коробов 2010). Трематодалар кенг тарқалган ва экологик жиҳатдан пластикдир. Трематодаларнинг ўзига хос хусусияти уларнинг ноёб ҳаётий цикллари бўлиб, турига қараб улар мураккаб гетерогенлик ва бир, икки, уч ва ҳатто тўртга хўжайинли бўлиши мумкин. Шу билан бирга, трематода хўжайинлари қаторига деярли барча энг муҳим ҳайвон таксонлари вакиллари киради (биринчи навбатда, бу моллюскалар, бўғимоёқлилар ва умуртқали ҳайвонлар). Ва ниҳоят, трематодалар одамларда ва иқтисодий аҳамиятга ега ҳайвонларда кўплаб хавфли гелминтозларнинг патогенлари бўлиб хизмат қилади. Шу сабабли, трематода синфининг вакиллари ҳам медицина, ҳам ветеринария медицинаси, шунингдек зоологлар, паразитологлар, экологлар ва бошқа биологик фанлар мутахассисларининг эътиборини жалб қилади (Прокофьев 2006). Шундай қилиб, моллюскалар церкариялари фаунасини ўрганиш натижасида Ўзбекистоннинг Марказий сув ҳавзаларида церкариялар фаунасининг бойлигини кўрсатади. 220 Фойдаланилган адабиётлар 1. Гинецинская Т.А. Трематоды, их жизненные циклы, биология и эволюция. – Ленинград: Наук, 1968. – 411 с. 2. Жадин В.И. Моллюски пресных и солоноватых вод СССР. Определители по фауне СССР. – Москва, –Ленинград: Изд-во. АН СССР, 1952. – 374 с. 3. Коробов О.И. Фауна и эколого-биологические особенности личинок трематод моллюсков рода Lymnaea водоемов Омской области.: Дис. ... канд. биол. наук. – Витебск: Витебск. гос. мед. ун-т. 2010. - 156 с. 4. Круглов Н.Д. Моллюски семейства прудовиков (Lymnaeidae, Gastropoda, Pulmonata) Европы и Северной Азии. – Смоленск: СГПУб, 2005. - 507 с. 5. Насимов Х. Личинки трематод пресноводных моллюсков Самаркандской и Бухарской областей УзССР.: Автореф.: дисс. … канд. биол. наук. – Самарканд: СамГУ. 1967. - 27 с. 6. Прокофьев В.В. Стратегия заражения животных - хозяев церкариями трематод: опыт анализа в экосистемах прибрежья морей и озер северо-запада России.: Автореф. дис. ... докт. биол. наук. Санкт-Петербург: ЗИН. 2006. - 51 с. 7. Черногоренко М.И. Личинки трематод в моллюсках Днепра и его водохранилищ. Академия наук Украинской ССР. – Киев: Наукова думка 1983. - 208 с. 8. Akramova, F. D., Shakarbaev, U. A., Mirzaeva, A. U., Saidova, S. O., Yorkulov, Z. M., Ubbiniyazova, J. K., Paluaniyazova, D. A., Safarov, A. A., Saparov, K. A., Toremuratov, M. S., & Azimov, D. A. Larvae of helminths of molluscs and insects in Karakalpakstan. Biosystems Diversity, 2024. 32(1), 83–98. https://doi.org/10.15421/012408 9. Beran, L. Vodní měkkýši ČR. – Metodika Českého svazu ochránců přírody č. 17, Vlašim: ZO ČSOP Vlašim, 1998. 113 pp. 10. Glőer, P., & Meier-Brook, C. Süsswassermollusken: Ein Bestimmungsschlüssel für die Bundesrepublik Deutschland. Deutscher Jugendbund für Naturbeobachtung, Deutschland, 2003. 138 р. 11. Jackiewicz M. Błotniarki Europy (Gastropoda Pulmonata Lymnaeidae). Poznań, Wydawnictwo Kontekst, 2000. 115 р. 12. Shakarbaev U. A., Akramova F. D., Esonboyev J. R., & Shodieva F. O. Trematode fauna of mollusks of the Kattakurgan reservoir of the Samarkand region. Theory and practice of parasitic disease control, 2020. 21, 502–508. https://doi.org/10.31016/978-5-9902341-54.2020.21.502-508