AQPETKEY ARXIPELAGI TUPROQ EKOTIZIMIDA MAKROFAUNANING BIOEKOLOGIK ROLI VA MOSLASHUV XUSUSIYATLARI

372 AQPETKEY ARXIPELAGI TUPROQ EKOTIZIMIDA MAKROFAUNANING BIOEKOLOGIK ROLI VA MOSLASHUV XUSUSIYATLARI Jumanov M.A., Isayev R.T., Ilyasova G.J., Jumabayeva E.S., Isayev R.T., Qoraqalpoq davlat universiteti raxmanberg[email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17752552 Annotation: The conclusion is that the bioecological role and adaptation characteristics of the soil macrofauna in Akpetkey archipelago, one of the new ecosystems formed in the dry areas of the South Aral Sea, are analyzed. The research results show that macrofauna representatives (worms, arthropods, insect larvae, etc.) are important for soil formation, metabolic processes, and ecosystem stability. Also, the morphophysiological adaptation mechanisms of organisms living in dry and salty environments were analyzed. Key words: Akpetkey archipelago, soil macrofauna, bioecological role, adaptation, Aralboi ecosystem. Therefore, the study of the bioecological role and adaptation characteristics of macrofauna in the conditions of the Akpetkey archipelago creates a scientific basis for ecological monitoring and recultivation processes. Orolbo‘yi hududlarining ekologik muammolari haqida umumiy ma’lumot. Aqpetkey arxipelagi geografik joylashuvi va tabiiy sharoiti. Tuproq ekotizimlarining biologik barqarorlikdagi ahamiyati. Tadqiqotning dolzarbligi: Orolbo‘yi hududlarida tuproq degradatsiyasi va biologik faollikning pasayishi. Orol dengizining qisqarishi Markaziy Osiyo mintaqasida yangi ekologik sharoitlarni vujudga keltirdi. Ushbu jarayon natijasida paydo bo‘lgan yangi quruqliklar, jumladan Aqpetkey arxipelagi, o‘zining tabiiy sharoiti, iqlimi va tuproq biotasi bilan boshqa hududlardan keskin farq qiladi. Tuproq ekotizimining muhim komponentlaridan biri bo‘lgan makrofauna ekotizimdagi modda almashinuv, tuproq hosil bo‘lishi va biologik xilma-xillikni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu boisdan, Aqpetkey arxipelagi sharoitida makrofaunaning bioekologik roli va moslashuv xususiyatlarini o‘rganish ekologik monitoring va rekultivatsiya jarayonlari uchun ilmiy asos yaratadi. [1] 373 Tadqiqotlar 2023–2024-yillarda Orolbo‘yi hududining janubi-g‘arbiy qismida joylashgan Aqpetkey arxipelagida olib borildi. Tuproq namunalarini olish uchun Kvadrattransekta usuli qo‘llanildi (20×20 sm maydonlarda). Makrofauna turlari Berlese-Tüllgren ekstraktori yordamida ajratib olindi. Identifikatsiya entomologik kalitlar asosida amalga oshirildi (Anderson & Ingram, 1993). Iqlim va sho‘rlanish ko‘rsatkichlari joyida o‘lchandi. Tuproq makrofaunasining tarkibi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Aqpetkey arxipelagi tuproqlarida 25 ga yaqin makrofauna turi qayd etildi. Ulardan ham termitlar qayd etilgan, eng ko‘p uchraydiganlar: • Termit (Termites) - 3tur, • Halqali chuvalchanglar (Oligochaeta) — 5 tur, • Qo‘ng‘iz lichinkalari (Coleoptera) — 8 tur, • Chumolilar (Formicidae) — 6 tur, • O‘rgimchaksimonlar (Arachnida) — 3 tur, • Mollyuskalar (Gastropoda) — 3 tur. Ular son jihatdan turlicha bo‘lsa-da, funksional jihatdan tuproqning strukturaviy barqarorligi va modda aylanishida muhim o‘rin tutadi.[2] Bioekologik rol. Makrofauna vakillari: Organik qoldiqlarni parchalaydi. Tuproq aeratsiyasini yaxshilaydi. Minerallashuv jarayonini tezlashtiradi. O‘simliklarning ildiz zonasida oziqa elementlarini boyitadi. Masalan, chuvalchanglar tuproq qatlamlarini aralashtirib, bioturbatsiya jarayonini kuchaytiradi. Qo‘ng‘iz lichinkalari esa detritusning mexanik parchalanishida faol ishtirok etadi. Bu jarayonlar natijasida tuproq unumdorligi sekin-asta tiklanib, yangi biologik faol substratlar hosil bo‘ladi. Moslashuv xususiyatlari. Termit (Termites) oilasi tuzilmasi. 1. Ishi termitlar 2. Askar termitlar 3. Ona termit (malika) 374 Aqpetkey arxipelagidagi quruq, sho‘r, issiq sharoitga moslashgan makrofauna turlari: Qalin qatlami bilan qoplangan (suv yo‘qotishni kamaytiradi); Tunda yoki tongda faol bo‘ladi (issiqlik stressidan saqlanish uchun); Nam qatlamlarda yoki inlarda yashaydi; Sho‘rlanishga chidamlilik fiziologik mexanizmlariga ega. Bunday moslashuvlar ularga ekstremal sharoitda ham yashab, ekotizimning barqarorligini ta’minlash imkonini beradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Aqpetkey arxipelagi tuproq ekotizimida makrofauna: Tuproq hosil bo‘lishini tezlashtiradi; Organik moddalarning aylanishida asosiy rol o‘ynaydi; Ekotizim barqarorligini ta’minlaydi. Ularning ekologik moslashuv xususiyatlari esa yangi shakllanayotgan Orolbo‘yi ekotizimlarining tiklanishida biologik indikator sifatida muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun, makrofaunani o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham — tuproqni rekultivatsiya qilish va ekologik monitoring tizimini rivojlantirishda dolzarbdir. Makrofaunaning bioekologik roli. 1.Tuproq hosil bo‘lishida ishtirok etish va chirindi miqdorini oshirish. 2.Organik moddalarning parchalanishini tezlashtirish. 3.Tuproq strukturasini g‘ovaklashtirish va aeratsiyani yaxshilash. 4.Biogeokimyoviy modda aylanishini ta'minlash. 5.Ekotizimning barqarorligini saqlash. Moslashuv xususiyatlari. 1.Ekstremal qurg‘oqchilik sharoitiga chidamlilik. 2.Tuzlanishga fiziologik moslashuv. 3.Qazish va yashirinish uchun morfologik moslashuvlar.4. Kechayu kunduz faoliyatining bo‘linishi. 5.Diapauza va qishki uyqu mexanizmlari uchraydi. [3] Tuproq makrofaunasi diagrammasi. Quyidagi diagramma Akpetkey arxipelagi hududidagi ba'zi makrofauna guruhlarining nisbiy ulushini ko‘rsatadi: 375 Xulosa: Akpetkey arxipelagida makrofauna tuproq hosil bo‘lishidan boshlab ekotizimning barqarorlashuviga qadar muhim bioekologik vazifalarni bajaradi. Ularning moslashuv xususiyatlari hududning qurg‘oqchil va sho‘r sharoitida yashashga imkon beradi. Aqpetkey arxipelagi tuproqlarida makrofaуна – tuproq ekotizimini shakllanishi va barqaror faoliyatida markaziy biologik komponentdir. Ularning faoliyati: 1) Tuproq unumdorligini oshiradi. 2) Organik modda aylanishini tezlashtiradi. 3) Tuproq strukturasini yaxshilaydi. 4) Ekotizim barqarorligini ta’minlaydi. Makrofaunani muhofaza qilish orol ekotizimining ekologik barqarorligiga xizmat qiladi va kelgusida tuproq degradatsiyasining oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Aqpetkey arxipelagi sho‘rlanish, qumli yotqiziqlar, kuchli shamol eroziyasi, namlik tanqisligi bilan ajralib turadi. Bunday hududlarda tuproqning biologik faolligi asosan makrofauna faoliyatiga bog‘liq. [4] Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Lavelle P., Spain A. Soil Ecology. — Springer, 2005. 2. Coleman D.C., Crossley D.A. Fundamentals of Soil Ecology. — Academic Press, 2010. 3. Bardgett R.D. The Biology of Soil: A Community and Ecosystem Approach. — Oxford University Press, 2012. 4. Wall D.H. (ed.) Soil Ecology and Ecosystem Services. — Oxford University Press, 2012. 5. Lavelle P. (1988). Earthworm activities and the soil system. Biology and Fertility of Soils, 6. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi. Tuproq zoologiyasi va bioekologiya asoslari. — Toshkent, 2018. 7. Yo‘ldoshev S., Xolmatov K. Tuproqshunoslik va geokimyo asoslari. — Toshkent, 2020. 8. Karimov A., Nazarov U. Orolbo‘yi mintaqasi tuproq ekotizimida makrofaunaning o‘rni. — Nukus, 2022.