ASALSHIRAGA BOY O'SIMLIKLARNI O'RGANISH (BUXORO VOHASI MISOLIDA)

462 ASALSHIRAGA BOY O‘SIMLIKLARNI O‘RGANISH (BUXORO VOHASI MISOLIDA) Qodirova M.N. talaba, Buxoro davlat pedagogika instituti, Buxoro Murodov S.A. b.f.f.d., Buxoro davlat pedagogika instituti, Buxoro DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17752992 Annotatsiya: Buxoro vohasining florasi nektar va changga boy ko‘plab mellifer o‘simliklarni o‘z ichiga oladi. Ushbu maqolada vohada uchraydigan asosiy asalbop turlar, ularning fenologiyasi, ekologik omillarga bog‘liqligi va asalarichilik xo‘jaliklariga ta’siri ilmiy asosda o‘rganildi. Tadqiqot jarayonida yantoq (Alhagi pseudalhagi), jiyda (Elaeagnus angustifolia), beda (Medicago sativa), g‘o‘za (Gossypium spp.) kabi asosiy mellifer turlar aniqlanib, ularning nektar berish xususiyatlari bo‘yicha birlamchi xulosalar berildi. Kalit so‘zlar: Buxoro vohasi, mellifer flora, asalbop o‘simliklar, nektar va polen, Alhagi pseudalhagi (yantoq), Elaeagnus angustifolia (jiyda), Medicago sativa (beda), fenologiya, asalarichilik resurslari, agroekotizim barqarorligi. Annotation: The flora of the Bukhara oasis includes numerous melliferous plants rich in nectar and pollen. This article scientifically examines the main honey-bearing species found in the region, their phenology, their dependence on ecological factors, and their influence on beekeeping farms. During the research, key melliferous species such as camelthorn (Alhagi pseudalhagi), oleaster (Elaeagnus angustifolia), alfalfa (Medicago sativa), and cotton (Gossypium spp.) were identified, and preliminary conclusions were drawn regarding their nectar-producing characteristics. Keywords: Bukhara oasis, melliferous flora, honey-bearing plants, nectar and pollen, Alhagi pseudalhagi (camelthorn), Elaeagnus angustifolia (oleaster), Medicago sativa (alfalfa), phenology, beekeeping resources, agroecosystem stability. Buxoro vohasi - Markaziy Osiyoning cho‘l va o‘rta ekologik zonalari chegarasida joylashgan noyob landshaft. Amudaryo va uning bo‘ylaridagi to‘qay o‘rmonlari, sug‘oriladigan bog‘ va dehqonchilik maydonlari hamda atrofidagi yarim cho‘l hududlarni o‘z ichiga oladi. Inson faoliyati va tabiiy omillar birgalikda hududning floraning tarkibini belgilab, asalarilar uchun turli davrlarda neytral va energiyaga boy oziq-manba - nektar va polenni taqdim etadi. Bu hududning o‘ziga xos iqlimiy va ekotizim xususiyatlari uni asal ishlab chiqarish uchun ideal hududga aylantiradi. Asalarichilik (apikultura) uchun eng muhim omil - o‘simliklarning nektar va chang bilan boyligi. Buxoro vohasida asalshiraga boy ko‘plab o‘simliklar mavjud bo‘lib, ular nafaqat asalarilarni oziq bilan ta’minlaydi, balki vohaning biologik xilma-xilligini saqlashda ham muhim rol o‘ynaydi. 463 Mellifer (asalbop) o‘simliklar faqatgina asalarichilik uchun asosiy resurs sifatida emas, balki agroekotizimning barqarorligini ta’minlovchi kalit komponent hamdir. Ular polinator tarmoqlarini qo‘llab-quvvatlab, meva-sabon va ekin hosildorligini oshirishga hissa qo‘shadi. Shu bois Buxoro vohasida mellifer resurslarning fenologiyasi, ularning tarqalishi va antropogen omillarga bo‘lgan ta’siri haqida chuqur tahlil oʻtkazish zarur. Ushbu maqolaning kirish qismida maqsad va daliliy asosni belgilab, hududiy va mintaqaviy tadqiqotlar bilan izchillikda bog‘lanishga alohida urg‘u berildi. Mellifer o‘simliklar - bu asalarilar uchun nektar, gul changi yoki shira manbai bo‘lib xizmat qiladigan, biosferaning muhim bo‘g‘ini hisoblangan o‘simliklar guruhidir. Tabiiy ekotizimlar barqarorligi, qishloq xo‘jaligi ekinlarining hosildorligi va sifatli asal yetishtirish jarayoni aynan shu o‘simliklar bilan chambarchas bog‘liqdir. Asalarilar tomonidan yig‘iladigan nektar va xalq orasida “gul sharbati” deb ataluvchi shirin suyuqlik asal hosil bo‘lishining asosiy manbai bo‘lib, o‘simliklarning fenologik rivojlanish bosqichlari bilan uzviy bog‘liqdir. Bugungi kunda mellifer o‘simliklar turlarining o‘rganilishi, ularni madaniylashtirish va ekologik sharoitlarga mos holda ekish asalarichilik xo‘jaliklarining rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etmoqda. “Mellifer” so‘zi lotincha melli - “asal”, ferre - “keltirmoq” so‘zlaridan olingan bo‘lib, asalarilar uchun oziqa manbai bo‘luvchi o‘simliklar mazkur guruhga kiradi. Mellifer o‘simliklar uch asosiy guruhga bo‘linadi: 1. Nektarli o‘simliklar (nektar donorlar) — asal ishlab chiqarish uchun eng muhim manba. Masalan: akasiya, esparset, shirinmiya, lipa, zirk. 2. Changli o‘simliklar (pollen donorlar) — asalarilarning oqsilga bo‘lgan ehtiyojini qondiradi. Ular koloniyaning ko‘payishi va lichinkalar rivojlanishida asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Masalan: terak, qayrag‘och, makkajo‘xori. 3. Shirali o‘simliklar (pad donorlar) — bargida yoki novdalari yuzasida yashovchi hasharotlar ajratadigan shira orqali asalarilar uchun qo‘shimcha energiya manbai bo‘ladi. Masalan: zarang, terak Bu o‘simliklarning o‘ziga xos fenologiyasi, gul davri, nektar miqdori, chang tarkibi hamda ekologik omillarga bog‘liqligi asalarilar ehtiyojini qondirish darajasini belgilaydi. Buxoro va atrof hududlarining floristik tadqiqotlari ko‘plab ilmiy adabiyotlarda ma’lumotlar keltirilgan. Mintaqaviy tadqiqotlar Alhagi turlarining cho‘l muhitida oziq – manba xususiyatlarini, Elaeagnus va to‘gay o‘simliklarining 464 suvsizlash sharoitiga moslashuvchanligini tasvirlaydi. Beda va g‘o‘za kabi madaniy ekinlar mellifer o‘simliklar hisoblanadi[1]. Buxoro vohasi hududida asal shirali o‘simliklarning 25 ta oilasi, 53 turkum 72 turi o‘sishi aniqlangan. Bu turdagi o‘simliklar viloyat florasining 18 % ga yaqin qismini tashkil qiladi. Vohada uchraydigan daraxt va butalarning 21 turi asal beruvchi o‘simliklar hisoblanadi. Asal shirali o‘simliklarning asosiy qismi (31 tur) ko‘p yillik hayotiy shakliga mansub. Ular orasida burchoqdoshlar (15 tur), qoqio‘tdoshlar (6 tur) va torondoshlar (8 tur) oilalarning vakillari asosiy qismni tashkil qiladi[9]. Ana shu o‘smliklar gullagan vaqtda asalari oilalari asosiy sharbatni to‘playdilar va bu mavsum asosiy sharbat to‘plash davri deyiladi [7]. Buxoro vohasida tekshirilgan manbalar asosida mellifer o‘simliklar tarkibi uch asosiy ekologik guruhga ajratildi: 1 to‘qay va daryo bo‘yidagi o‘simliklar, 2 cho‘l va yarim cho‘l o‘simliklari, 3 madaniy ekinlar va bog‘ o‘simiklari. Har bir guruh hududning iqlim va tuproq sharoitlariga moslashgan xususiyatga ega bo‘lib, o‘ziga xos fenologik davrlarni taqdim etadi. Elaeagnus angustifolia (jiyda) - jiydadoshlar oilasiga mansub daraxt. Janubiy Yevropa, Markaziy va Sharqiy Osiyo, Shimoliy Amerikada oʻsadigan 40 ga yaqin turi bor. Oʻrta Osiyo, xususan, Oʻzbekistonda qargʻajiyda (E. angustifolia; yovvoyi holda oʻsadi), sharq jiydasi (E. orientalis), tikanakli jiyda (E. pungens), kumushsimon jiyda (E. argentea), non jiyda (E. edulis) turlari oʻsadi. Sharq jiydasining bargi oddiy, ensiz, kumushrang. Daraxti 8–10 m, shoxlari siyrak, tikanli yoki tikansiz. Guli ikki jinsli, sariq, serasal, xushboʻy, efir moyli. Bahor oxiri va yoz boshida (may-iyun oylarida) intensiv gullaydi. Nektar yetkazib berish va polen manbai sifatida yuqori qiymatga ega. Alhagi pseudalhagi (yantoq) - yoz oylarida - iyun-avgustda intensiv nektar ishlab chiqaradi. Yantoq shakar miqdori yuqori bo‘lib, asal hosilida katta ulush qo‘shadi. Cho‘l xududida barqaror va uzoq davom etuvchi gullash tufayli asalarilar uchun muhim manba hisoblanadi [2]. Gossypium spp. (g‘o‘za) - iyul-avgust oylarida nektar beradi; ayrim yillarda pad (shira) chiqarishi asaldagi o‘ziga xos xususiyatlarga ta’sir ko‘rsatadi. G‘o‘za maydonlarining kengayishi hududiy asal hosilini oshirish bilan birga pestitsid xavfi bilan bog‘liq muammolarni ham keltirib chiqaradi. Medicago sativa (beda) - fabaceae oilasiga mansub, ko‘p yillik, sovuq mavsumda o‘sadigan yem-xashak, o‘t o‘simligi bo‘lib, nafaqat yangi o‘t sifatida, balki quruq o‘t sifatida ham foydalanish mumkin. Uning bo‘yi 50–80 sm.ga yetadi. Chuqur ildiz tizimiga ega bo‘lib, qulay sharoitlarda 8–10 metr chuqurlikka boradi. 465 Samara beruvchi ildiz chuqurligi 120–180 santimetrni tashkil qiladi. Shu bois, u vatani bo‘lgan O‘rta Sharq mintaqasining sharoitlariga moslashgan va qurg‘oqchilikka chidamlidir. Maydan sentyabrgacha uzluksiz gullaydi. Beda maydonlari mintaqaviy asal ishlab chiqarishning asosiy iqtisodiy manbaidir. Bedaning nektar chiqishi mavsum davomida asalarilar oziqlanishini barqarorlashtiradi. Bundan tashqari, yovvoyi mellifer o‘simliklarning (masalan, Alhagi, Elaeagnus) saqlanishi ekologik xizmat sifatida ham katta ahamiyatga ega: ular nafaqat asal uchun, balki tuproqni mustahkamlash, sho‘rlanishga chidamlilik va biologik xilma-xillikni saqlashda ham yordam beradi. Umuman olganda, Buxoro vohasi mellifer jihatdan boy hudud bo‘lib, ilmiy asoslangan boshqaruv choralari va mahalliy dehqonchilik amaliyotlarini o‘zgartirish orqali mintaqaviy asal ishlab chiqarishni sezilarli darajada oshirish mumkin. Ushbu maqola hududiy hamda amaliy tadqiqotlar uchun asos bo‘lib xizmat qilishi, shuningdek, asalarichilik va agro-ekologiya sohalarida siyosat ishlab chiqishda foydalanish uchun manba bo‘lishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abduraimov O.S. (2023). Buxoro viloyati florasi va uning iqtisodiy ahamiyati. Buxoro: Botanika bo‘limi hisobotlari. 2. Sag‘indikova M. (2024). Alhagi pseudalhagi resurslari va ekologiyasi. Journal of Central Asian Botany, 12(3), 45–62. 3. Ejaz K. (2024). Pollination and nectar productivity of Medicago sativa. Agronomy Research, 18(2), 101–118. 4. O‘zbekiston Respublikasi. (2022). Milliy hisobot: Biologik xilma-xillikni saqlash. Tashkent. 5. Mahalliy gerbariy yozuvlari va cadastral floristik ma’lumotlar (Buxoro botanika instituti arxivlari). 6. O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi. Asalarichilik bo‘yicha amaliy qo‘llanma. Toshkent. 2020 7. Aslonova K.A., Esanov H.Q., Hamrayev D. X., Fayzulloyev SH.S. Buxoro vohasi yuksak o‘simliklarining foydali xususiyatlari. Science and innovation. International scientific journal volume 1 issue 8 UIF-2022: 8.2 ISSN 2181-3337 8. https://uz.beekeepers.uz/asal-beruvchi-osimliklar