SHIMBAY RAYONI TOPIRAQLARINIǸ AGROFIZIKALIQ QÀSIYETLERIN ÚYRENIW

480 SHIMBAY RAYONI TOPIRAQLARINIǸ AGROFIZIKALIQ QÀSIYETLERIN ÚYRENIW G.Shamuratova Qaraqalpaq mámleketlik universiteti P.Sarsenbaeva 1-kurs magistrant Qaraqalpaq mámleketlik universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17753249 Annatotsiya. Maqalada topıraqlardıń agrofizikalıq qásiyetleriniń áhimiyeti hám Shımbay rayonı otlaqı-alyuvial topıraqlarınıń tıǵızlıǵı, salıstırma awırlıǵı, gewekligi haqqında maǵlıwmatlar berilgen. Gilt sózler: Shımbay rayonı topıraqları, agrofizikalıq qásiyetleri, tıǵızlıq, salıstırma awırlıq, geweklik. Annotation. The article provides information on the importance of agrophysical properties of soils and the density, specific gravity, and porosity of meadow alluvial soils of the Chimbay district. Keywords: Chimbay district soils, agrophysical properties, density, specific gravity, porosity. Házirgi waqıtta awıl xojalıǵında jerlerden nátiyjeli paydalanıw, topıraq ónimdarlıǵın arttırıw hám eginlerden joqarı zúráát alıw eń áhmiyetli máselelerden biri bolıp esaplanadı. Topıraqtıń ónimdarlıǵın arttırıwda onıń morfogenetikalıq, ximiyalıq, biologiyalıq, mexanikalıq hám fizikalıq qásiyetleri úlken áhmiyetke iye. Bizge belgili, topıraqtıń morfogenetikalıq qásiyetleri topıraq payda bolıw procesinde qáliplesedi, sonıń ushın olardı tolıq úyreniw topıraq genezisi haqqında túsinikke iye bolıw imkaniyatın beriw menen bir waqıtta topıraqta júz berip atırǵan áhmiyetli procesler hám hádiyselerdi sáwlelendiredi. Topıraq kesimlerin alıwdan tiykarǵı maqset topıraq qatlamınıń strukturasın, qásiyetlerin anıqlaw, shólleniw procesleri tásirinde topıraq qatlamı hám topıraq qásiyetleriniń ol yaki bul tárepke ózgeriwin, geomorfologiyalıq dúzilisin úyreniw hám izertlewden ibarat [6,7,8]. Suwgarılatuǵın topıraqlardıń ónimdarlıǵı bir qansha faktorlarǵa baylanıslı bolıp, olardıń ishinde eń áhmiyetlilerinen biri topıraqtıń fizikalıq qásiyetleri esaplanadi. Topıraqlardıń fizikalıq qásiyetleri topıraq payda bolıw proceslerine, topıraq ónimdarlıǵına, ósimliklerdiń ósiwi hám rawajlanıwına úlken tásir kórsetedi [5,10]. Ózbekistanda topıraqlardıń fizikalıq qásiyetlerin úyreniwge baǵıshlanǵan izertlewlerde R.Kurvantaev [9], M.U.Umarov [13], S.A.Abdullaev [1,2], L.T.Tursunov [11,12], L.A.Gafurova [3,4], M.E.Saidova M.E. [5] hám basqalar izertlewlerinde respublikanıń shól hám suwǵarılatuǵın poyasi topıraqlarınıń fizika- 481 mexanikalıq, suw-fizikalıq hám agrofizikalıq qásiyetleri úyrenilgen. Topıraqtıń kólem awırlıǵı júdá ózgeriwshen bolıp, tiykarlanıp, agregatlardıń tıǵızlasıw dárejesine baylanıslı boladı. Ústki súrim qatlam kishi kólem awırlıǵına iye boladı, sebebi bul qatlamda qayta islew nátiyjesinde agregatlar gewek jaylasadı, tómen qatlamlarda agregatlar muǵdarı azayıp barǵanlıǵı hám bólekshelerdiń tıǵız jaylasqanlıǵı sebepli boslıqlar muǵdarı azayıp baradı, nátiyjede kólem awırlıǵı artadı. Strukturalı topıraqlardıń joqarı qatlamları kishi kólem awırlıǵına iye bolıp, ol pútkil vegetatsiya dawamında maqul túsetuǵın jaǵdayda turıwı múmkin. Ózbekstan topıraqlarında agregatlardıń kemligi hám de olardıń suwǵa shıdamsızligi kólem awırlıǵı vegetatsiya dawamında júdá ózgerip turıwına alıp keledi hám suwǵarıw suwı agregatlardı buzadı hám de jáne de tıǵızlasıwına alıp keledi. Jańa suwǵarılatuǵın túrli tipdagi suwǵarılatuǵın topıraqlar qovushmasınıń tıǵızlıǵı tárepinen bir-birine jaqın turadı, sonday sonda da, shól regionındaǵı gidromorf sharayattaǵı topıraqlar ásirese kúshli tiǵızlanǵan boladı. Eń úlken kólem awırlıq súrim astı astındaǵı qatlam bolıp tabıladı. Súrim qabat astındaǵı tiǵızlanǵan qatlam, yaǵnıy plug tabanı suwǵarıw waqtında berilgen suwdiń hám ayrım islew qurallarınıń topıraq strukturasın buzıwı hám topıraqtı tıǵızlastırıwı sebepli payda boladı, degen pikirdi bayanladı. Sol sebepli de áyyemginen suwǵarılatuǵın topıraqlardıń súrim astı qatlamları bir qansha úlken kólem awırlıǵına iye (1,60-1,70 g/sm3 tı qurawı múmkin). Topıraqtıń bul dárejede tıǵızlasıwına kóp jıllıq suwǵarıw hám de suriw ásbaplarınıń basımı sebep boladı. Topıraqtıń kólem awırlıǵı onıń ónimdarlıǵın belgilewde, ásirese mádeniy ósimliklerdiń normativ rawajlanıwda olardıń zúráátliligin asırıwda zárúrli áhmiyetke iye. Shımbay rayonı Shımbay massivi suwǵarılatuǵın otlaqı-allyuvial topıraqlardıń kólem awırlıǵı kespeler boyınsha analiz etilgende úlken parıq joq ekenligin kóriw múmkin. Suwǵarılatuǵın otlaqı-allyuvial topıraqlardı analiz etkenimizde surim qatlamındaǵı tıǵızlıq 1,34-1,39 g/sm3 ke shekem hám surim astı qatlamlarında tıǵızlıǵı 1,39-1,42 g/sm3 ke shekem ekenligi anıqlandi. Tómengi qatlamlarda tıǵızlıq 1,43 g/sm3 ke shekem quraydı hám salıstırǵanda tıǵızlıq joqarı ekenligin kórsetdi, surim qatlamındaǵı tıǵızlıq jıl dawamında qayta islew, suwǵarıw tásirinde tez ózgerip turadı. Topıraq qattı bólegi tıǵızlıǵı yaǵnıy salıstırma awırlıǵı onıń mineralogik quramı hám organikalıq elementlar muǵdarına baylanıslı. Suwǵarılatuǵın otlaqıallyuvial topıraqlarınıń surim qatlamında salıstırma awırlıǵı 2,64-2,68 g/sm3 ge shekem hám surim astı qatlamlarında 2,68-2,71 g/sm3 ke shekem ekenligi anıqlandi, 482 tómengi qatlamlarda 2,73 g/sm3 átirapında qozǵalıp turǵanlıǵın kórsetdi. Topıraqtıń gewekligide onıń zárúrli qásiyetlerinen biri bolıp tabıladı, geweklerdiń bar ekenligi aeratsiya (hawa almasınıw) hám suw háreketine unamlı tásir etedi. Topıraqtıń gewekligi onıń strukturalı jaǵdayına, mexanik elementler hám de olardıń topıraq qatlamlarında jaylasıw rejimine (kvadrat, rombik, oktaedr hám t.b) qaray ózgerip baradı. Strukturalı bólekshelerdi kubtárizli jaǵdayda jaylastırǵanda olar gewek jaylasqan bolıp, teoriyalıq esap-kitaplarǵa qaraǵanda bóleksheler arasındaǵı geweklik ulıwma sistemanıń 47,6% ın quraydı. Suwǵarılatuǵın otlaqı-allyuvial topıraqlardıń surim qatlamında geweklik 48,149,2% ekenligi anıqlandi, surim astı qatlamlarında 47,2-48,1%, tómengi qatlamlarında bolsa 47,6% ti quraydı. Bul kespeler arasında keskin parıqlanıw joq ekenligin ańlatadı. Juwmaq etip aytqanda, topıraqta bóleksheler qanshelli kóp bolsa, olar sonshalıq gewek jaylasadı hám kerisinshe, strukturasız topıraqlarda bolsa mexanik elementler, qanday formada jaylasıwına qaramay olar tıǵız boladı hám nátiyjede ulıwma geweklik keskin pasayadi. Ádetde, shirindine bay, strukturalı topıraqlar eń úlken geweklikke iye boladı. Bunday topıraqtıń ústki qatlamında ulıwma geweklik 60 -70% ti qurawı múmkin. Bul, birinshiden, topıraqta úlken geweklikler hár túrlı shıbın-shirkey hám haywanlardıń ınlerı, tamırler qaldırǵan boslıqlar esabına bolsa, ekinshiden, topıraqtıń hár túrlı úlken-kishiliktegi bóleksheleriniń gewek jaylasıwı esabına boladı hám geweklik pastgi qatlamlarda azayıp baradı. Paydalanılǵan ádebiyatlar: 1. Абдуллаев С.А. Агрофизические основы мелиорации засоленнных почв почв низовий Амударьи: Автореферат. дисс. ...докт.с/х.наук. - Ташкент., 1995. - С.5-267. 2. Абдуллаев С.А. Агрофизические основы мелиорации засолённых почв низовий Амударьи: Дисс. ... докт. с/х. наук. - Ташкент, 1995. -C 5-267. 3. Гафурова Л.А. Почвы, сформированные на третичных красноцветных отложениях, их экологическое состояние и плодородие // Дисс. ... д.б.н. - Ташкент, 1995. - С.331—351 4. Гафурова Л.А., Саидова М.Э. Влияние почвенно–экологических факторовна изменения ферментативной активности засоленых почв Южного Приаралья. Ж.Научное обозрение. Биологические науки. -2019. № 3 –С.5-10 5. Гафурова Л.А., Шамуратов Г.М Нукус тумани ўтлоқи-аллювиал тупроқларининг морфогенетик ва физик хусусятлари Ўзбекистон Аграр Фани Хабарномаси 2021 № 2 (86/2) –Б.49-53 6. Герасимов И.П. и др. Проблемы Аральского моря и антропогенного опустынивания Приаралья. / Проблемы освоения пустынь. 1983 №6. С. 22-33. 7. Качинский Н.А. Механический и микроагрегатный состав почвы, методы его изучения. Издательство: АН ССР, 1958 г. – 198 с. 8. Кимберг Н.В., Кочубей М.И., Шувалов С.А. Почвы Каракалпакской АССР Изд-во “Узбекистан” Ташкент - 1964. С. 132. 483 9. Курвонтоев Р., Ризаев Ф.Р. Тупрокларнинг физик хоссалари. // Хоразмвилоятитупроклари. «Фан». Тошкент, 2003. Б. 35-69 10. Турапов И., Курвантаев Р., Кутбиддинова О., Пирахунов А. Физические и водные свойства орошаемых почв правобережной части дельты Амударьи. Сборник докладов и тезисов III съезда почвоведов и агрохимиков. 5 декабря, Ташкент-2000г., -С. 62-72 11. Турсунов Л.Т. Физическая деградация почв низовьев Амударьи в процессе опустынивания // Тезисы докл. I делегатского съезда почвоведов Узбекистана. Ташкент, 1990. - С. 25-30. 12. Турсунов Л. Тупроқ физикаси. ISBN 5-8244-0072-5. Ташкент, Меҳнат 1988. –Б. 53-70. 13. Умаров М.У. Физические свойства почв районов нового иперспективного орошения Узбекистана. Ташкент, 1974. - 278 с.