JANUBIY OROLBO'YI SUV OBYEKTLARI EKOLOGIK MUVOZANATINING BUZILISHI

496 JANUBIY OROLBO‘YI SUV OBYEKTLARI EKOLOGIK MUVOZANATINING BUZILISHI Tureeva Q.J., Tlewmutatova A.S., Rejepmuratova M.M. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17753287 Аnnotation. The article presents the results of the analysis of the distribution of biogenic elements in the aquatic ecosystems of the Aral Sea region by the method of principal components. The analysis performed shows that, in general, the studied system of characteristics of the state and distribution of biogenic elements in the studied water body does not differ in the stability of correlations; in certain periods of observation, correlations between the studied indicators weaken or even are absent. Key words: Aral Sea Area, monitoring, biogenus elements, water ecosystems, eutrophication. Annotatsiya. Maqolada biogen elementlarining Orol dengizining suvi ekosistemalarida asosiy kompanent metodi sifatida joylashgan analiz natijalari keltirilgan. O’tkazilgan analiz natijasi ko’rsatgichi buyicha umumiy urganilayotgan xarakteristik vaziyat sistemasi va biogen elementlarining joylashishi o’rganilayotgan suv obyekti korreliyacion aloqalar barqarorligi bilan ajralmaydi, ayrim muddat kuzatuvlarida korreliyacion aloqalar o’rganilayotgan ko’rsatgichlar orasida kuchsizlanadi yoki umuman yo‘q bo‘lib ketadi. Kalit so’zlar: Orolbo’yi, kuzatish, biogen elementlar, suv ekosistemasi, evtrofikatsiya jarayoni. Dunyoning yetakchi ilmiy markazlarida suv xo‘jaliklari reabilitatsiyasi va suv xo‘jaligidan kompleks foydalangan holda odamlarning iqtisodiy faoliyati ta’siri ostida suv ekotizimlari holatining o‘zgarishini bashorat qilish usullarini ishlab chiqish bo‘yicha keng ko‘lamli tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Suv ekotizimi ikkita mustaqil, lekin faol o‘z-aro munosabatdagi komponentlardan iborat tizim sifatida qaraladi: ekotizimning abiotik qismi, ya’ni suv, uning tarkibidagi erigan (jumladan, gazlar) va aralashma moddalari bilan, suv obyektlari yoqalari va tubi grunti hamda ekotizimning biotik qismi, ya’ni barcha gidrobiontlar va ularning komplekslari biotsenozlar. Ekotizimning biotik qismi suv qatlami va suv tubi cho‘kindilarining mikrova makroorganizmlardan iborat bo‘lib, ular plankton, bentos va suv tubi cho‘kindilariga bo‘linadi. Suv ekotizimlarining bitta tipi bu ko‘l ekotizimlaridir. Ko‘llar qirg‘oqlik yuzasida keng tarqalgan. RosKIIVX ma’lumotlari bo‘yicha, Rossiyada umumiy maydoni 3,5 ming km2 ortiq 2 mln ko‘llar mavjud. Shundan 90% – bu maydoni 0,01 dan 1 km2 gacha hamda teranligi 1,5 mdan kam soyiz suv havzalaridan iborat. 497 Ko‘llar ekotizimlarini o‘rganish XX asr boshlaridan qo’lga olindi. G.G. Vinberg (1934, 1946, 1960, 1974, 1975), S.I. Kuznetsov (1952, 1970, 1985, 1989), L.L. Rossolimo (1967, 1971, 1975) ilmiy ishlarida ayrim yirik ko‘llar morfometriyasi, gidrokimyosi, gidrobiologiyasi va mikrobiologik jarayonlari bo‘yicha ilk to‘liq ma’lumotlar berilgan edi (Oq, Ko‘k va boshqa). To‘planayotgan bilimlar hajmi ko‘lami, barqarorlik darajasi, geografik joylashishi, chuqurlikning paydo bo‘lishi, suv almashinishi xarakteri, suv balansi, termik rejimi, suv mineralizaciyasi, suv organizmlarining oziqlanish sharoitlari va boshqa. bo‘yicha ko‘llarni klassifikaciyalashga imkoniyat yaratdi. Ko‘llar evolyutsiyasida troflik va biologik hosildorlik darajasining o‘zgarishi bilan xarakterlanadigan bir nechta bosqichlarga (yoshlik, yetuklik, qarilik, noqulaylik) ajratiladi. Bundan tashqari, ko‘llar ekotizimlari moddalar almashinuvining akkumulyativ sifati, suv yig‘ishdan g‘arazli bo‘lishi, kuchsiz suv almashinuvi, sezilarli darajadagi harorat stratifikaciyasi, yoz mavsumida kislorod dixotomiyasi va h. bilan xarakterlanishi ko‘rsatilgan. Markaziy Osiyo sivilizaciyaning qadim uchoqlari sanaladi va uzoq vaqt antropogen ta’sir ostida bo‘ldi, bu ta’sir ilmiy-texnik progress sharoitlarida tobora kuchayib bordi. Natijada suv yig‘ish joylari xududida insonning faol ishtirok etishi suv havzalari statusining o‘zgarish jarayoni keskin tezlashdi. Xo‘jalik ihtiyoji uchun intensiv ortib borayotgan suv resurslaridan foydalanish daryo oqimi, ular basseyni va suv qabul qilish joylari hududi suv rejimining sezilarli o‘zgarishlariga olib keladi. Bu ta’sir ayniqsa xo‘jalik uchun oqimi foydalanilmaydigan daryolari deyarli qolmagan arid zonalarida kattadir. Ko‘l sekinlashtirilgan suv almashinuviga ega qirg‘oqlik tabiiy suv havzasi. Odatda ko‘llar shamol to‘lqinlanishi ta’siri ostida ishlab xosil bo‘lgan suv yoqasi zonasi profiliga ega bo‘ladi. Ko‘llarning okean bilan bevosita aloqasi yo‘q. Ko‘lning paydo bo‘lishi uchun ikkita o‘zgarmas sharoit zarurdir tabiiy chuqurlikning mavjudligi, ya’ni yer yuzasining qo‘yi pastligi, va ushbu chuqurlikda joylashgan ma’lum hajmdagi suvning bo‘lishi. Ko‘llar tashqi ta’sirlarga, jumladan tabiiy iqlim o‘zgarishlariga o‘ta sezuvchandir. Suv almashinish xarakteri bo‘yicha ko‘llar ikkita katta guruhga ajratiladi: oqimli va oqimsiz. Oqimsiz deb tashqaridan suv tushib, uni tabiiy yoki suniy suv oqimiga hechnarsa bermasdan, faqat bug‘lantirish uchun sarflaydigan, infiltraciya yoki suniy suv olish uchun sarflaydigan ko‘llar sanaladi. Boshqacha aytganda, bunday suv havzasi yuzasidan suv oqimi mavjud emas. Barcha ko‘llarda 498 katta yoki kam aniqliq bilan asosiy morfologik elementlar ajratiladi: chuqurlik, ya’ni yer yuzasining kelib chiqishi har hil bo‘lgan tabiiy pasayishi, uning chegarasida ko‘l joylashgan; suv bilan band qilingan ko‘l qo‘ltig‘i. Ko‘l chuqurligining muhim elementi bu uning yoqa tomonlari bo‘lib, yoqaning yemiruvchi xarakteriga ko‘ra, qirg‘oq yoqasi, ko‘l yoqasi bo‘ylari va ko‘l yoqasi sayyozligini o‘z ichiga qamrab oladi. Ko‘l chuqurligining so‘nggi ikkita elementi ko‘pincha litoral deb nomlanadi, uning xarakterli belgilariga suvning sayyozligi va to‘lqinlanishning ta’siri kiradi. Litoral chegaralaridan tashqarida suv osti otkos (ya’ni sublitoral) joylashgan. Ko‘lning suvi teran qismi bu pelagial; ko‘lning tubi profundal deb nomlanadi. Ko‘llar har xil genezisga ega chuqurliklarni to‘ldiradi. Ushbu chuqurliklarning shakllanish jarayonlari aksariyat hollarda mahalliy sharoitlardan g‘arazli bo‘lganligi bois, ko‘llar ma’lum hududlarda konsentratsiyalangan. Kelib chiqishiga qarab ko‘l chuqurliklari tektonik, vulkanik, meteoritlik, muzlik, termokarstlik, suffazion, daryolik, dengizlik, organogen bo‘lishi mumkin. Ushbu chuqurliklarda joylashgan ko‘llarga ham huddi shunday nomlar beriladi. Hozirda mavjud ko‘llarning eng qadimiy va eng teranlari tektonik faollik ta’siri ostida paydo bo‘lgan, lekin ko‘llarning aksariyati muzlik jarayonlari tufayli shakllangan. Yaqindagina Amudaryo quyisi «ko‘llar ulkasi» deb nomlanar edi. Amudaryo ko‘p sonli va hilma-hil suv havzalarini paydo qilar edi. Qamishzorlar 0,7 mln. ga yaqin maydonni egallar edi. Suv mineralizatsiyasi aksariyat ko‘llarda 400 dan 1400 mg/l gacha bo‘lib, Amudaryo gidrorejimi bilan belgilanar edi: bahor va yozda, suv toshqinida, ko‘llar suvining sho‘rligi minimal, kuzda va qishda esa maksimal. Suvning kimyoviy tarkibi yozda gidrokarbonatlik, qishda va kuzda xlorid-sulfatlik tipda. Ko‘llar suv balansining salmoqli aspektini suv almashinishi templari tashkil etadi. Mazkur xarakteristika ko‘l hajmining undan oqib chiqkan suv oqimiga nisbati orqali ifodalanadigan ko‘ldagi suvning to‘liq almashishi vaqti (yillarda) bilan, yoki suv havzasi suv almashinuvi koeffitsiyenti deb nomlanadigan teskari qiymat orqali aniqlanadi. Suvning to‘liq almashinishining qisqaroq sikliga ega suv havzalari ifloslantiruvchi moddalardan tezroq tozalanadi va umuman olganda ularning pastroq konsentratsiyasiga ega bo‘ladi. Suv yaxshi erituvchidir, va shuning uchun ko‘l suvlar tarkibida erigan moddalar ko‘p bo‘ladi. Ushbu moddalarning aksariyat massasi ko‘pchilik ko‘llarda cheklangan birikmalar soni, ta’kidlab aytganda, kalsiy, magniy, natriy va kaliy kationlari hamda 499 bikarbonat, sulfat va xloridlardan iborat anionlar bilan namoyish etilgan. Boshqa moddalar, masalan o‘simliklarning oziqlanish elementlari (azot va fosfor) va metallar (temir va marganes) deyarli kichik sonda ishtirok etadi. Ko‘llar ularda bug‘lanish yoki atmosfera yog‘ingarchiligi ta’siri ostida qanday anionlar eng ko‘p miqdorda to‘planganligiga qarab xloridli, sulfatli yoki karbonatli deb nomlanadi. Mutaxasislarning ma’lumotlariga ko‘ra, suv havzalarining bir guruhi kollektordrenaj suvlarining ortiqchasi har xil geomorf pastliklarni to‘ldira boshlaganda, stixiyali payda bo‘lgan (Tog‘iz-Tore ko‘li, Sayko‘l). Ikkinchi guruh suv havzalariga kollektor-drenaj suvlari o‘tkazilgan sobiq ko‘llarning chuqurliklari kiradi (Qarateren ko‘li, Dautko‘l, Sariqamis ko‘li). Ko‘llarning uchinchi guruhi chuchuk suvli oqimga ega, lekin keyingi yillarda ular kuchli ifloslanmoqda (Xojako‘l, Maqpalko‘l, Shegeko‘l). Amudaryo deltasi ba’zi suv havzalarining hozirgi holati limnologik xarakteristikalari 1.1 jadvalda keltirilgan. Kollektor-drenaj suvlari tushirilishi natijasida Aqchadaryo va Amudaryo deltasi tekisliklarida yangi tipdagi suv havzalari paydo bo‘lgan, masalan: irrigatsion-chiqindi (Ayazqala, Aqchako‘l, Qarateren, sudoche ko‘llar tizimi). Mazkur irrigatsion-chiqindi ko‘llar, mutaxasislarning baholashi buyicha, suvda eruvchan tuzlar, zaharlar va agroximikatlar akkumulyatori rolini bajaradi. Bir tomondan, mintaqada sug‘oriladigan dexqonchilikning kuchli rivojlanishi va tuproqdagi va chiqindi suvlar tufayli qaralayotgan suv havzalaridagi suv almashinish hamda umumiy maydon sezilarli va kuchli tebranishlarga duch kelgan. 80-yillarda, drenaj tizimlarining magistral tarmoqlari hamda sug‘orish kanallari tozalanib va kengaytirilgandan keyin, suv havzalarining o‘simliklarning o‘sish maydoni ancha qisqardi va so‘nggi vaqtlarda ko‘lning umumiy maydoni ancha kattalashdi. Shegeko‘lda antropogen ta’sir Amudaryo suvining yomonlashishi evaziga mineralizatsiyaning kuchayishida ifodalandi, unda kollektor-drenaj chiqindilarining ulushi keskin oshdi. Ilmiy adabiyot materiallariga ko‘ra 1959 y. aksariyat hollarda ko‘ldagi suv past minerallashgan va 127% gacha kislorod bilan to‘yingan edi, muhit reaksiyasi neytral va past ishqorli, rN 7,8 ortik emas. 1963-yil ma’lumotlari buyicha, ko‘llarda suvning rN 7,4-8,4 tashkil qildi, suv massasining kislorod bilan to‘yinishi 64-204 %, xlor bo‘yicha sho‘rligi – 86-259 mg/l, ya’ni 5-yillik davr ichida muhit reaksiyasi neytraldan past ishqorga qarab o‘zgardi. 1964-1968 yy. chuchuk suv havzalarida kislorodning tarkib topishi 22-160% edi, kislorod bilan to‘yinganlik 42-153%, sho‘rlanish 3,9 -9,9 g/l. Hozirgi vaqtda muhitning faol reaksiyasi va suvning umumiy 500 mineralizatsiyasi bir qancha ortdi, kislorodning tarkib topishi esa, aksincha, pasaydi. Qaralayotgan davrda Orolbo‘yi suv havzalari katta o‘zgarishlarga duch keldi. XX asr boshlaridayoq ko‘pchilik tadqikotchilar ko‘llar qiyofasida o‘ziaga xos va tez yuz berayotgan o‘zgarishlarni kuzatib boshladi, bu o‘zgarishlar antropogen evtroflanish deb nomlandi. Mazkur jarayonning asosiy sababi bu ko‘l tizimiga ortiqcha ozuqa moddalarning kelib tushishidir. Suv havzalarining evtrofikatsiyasi muammosi oxirgi paytda o‘ta muxim mintaqaviy ekologik muammolarning biriga aylandi. Limnik ekotizimlarda to‘plangan akkumulyatsiyalangan suvning sifati, suv ekotizimlarining suv va biologik resurslarini samarali va foydalanish imkoniyatlarini belgilaydigan eng muhim ko‘rsatkichlar qatoriga kiradi. Birinchi navbatda bu suvdan xo‘jalik-ichimlik va madaniy-maishiy foydalanishga ta’lluqli hisoblanadi. Ko‘l suvi kimyoviy tarkibiga fotosintez jarayonini amalga oshiruvchi o‘simliklar sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Chuchuk suvli suv havzalarida oziqlik elementlarning aksariyati ularga bo‘lgan ehtiyojdan ortib tushadigan miqdorda mavjud bo‘ladi, lekin ulardan ikkitasi azot va fosfor nisbatan kamyobdir. Ayni usha elementlar alohida yoki birgalikda fotosintez jarayonini, yoki birlamchi hosilni limitlaydi. Bundan tashqari,ba’zi ko‘k-yashil suvutlari atmosfera azotini ammoniyga aylantirib va fotosintez jarayonida foydalanib, uni bug‘lay oladi, fosfor esa bunday manbaga ega emas, shu bois ham oxirgisi eng muhim limitlovchi element bo‘ladi. Natijada ko‘llarning ko‘pchilik muhim xarakteristikalari, masalan, birlamchi hosilning umumiy o‘simi yoki suvutlarining mo‘l-ko‘lchiligi ko‘llarda fosforning tarkib topishiga bevosita bog‘liqdir. Shuning uchun ham ko‘llar ushbu ko‘rsatkich buyicha tasniflanadi. Ko‘llar oligotrof (tarkibida oziqlik moddalari kam bo‘lgan), mezotrof (tarkibida oziqlik moddalari o‘rtacha bo‘lgan) va evtrof ko‘llar (tarkibida oziqlik moddalari yuqori bo‘lgan) deb ajratiladi. Ko‘l suvidagi biogen moddalar suv organizmlarining hayot faoliyati uchun zarurdir, lekin ularning ortiqcha bo‘lishi ko‘llarda suv sifatining yomonlashishiga olib keladi. Ko‘llarda suv almashinishining sekinlashishi termik stratifikatsiyaga ko‘llar suvlarining turli haroratli katlamlarga ajralishiga olib keladi. Bir ko‘llarda harorat yil mavsumiga qarab o‘zgaradi, boshqalarida yil bo‘yi doimiy bo‘lib qoladi. Suv ekotizmlarining degradatsiyasiga olib keladigan suv muhiti omillari suv obyektlariga kelib tushadigan biogen elementlarning intensivligi va miqdoriga qarab shakllanadi va ularning kullarda akkumulyatsiyalanishiga olib keladigan uziga xos 501 biologik rejim va ishlab chiqarish va yo‘q qilish jarayonlari darajasidagi ma’lum bir sharoitni yaratadi. Фойдаланилган адабиетлар: 1. Алексеенко В.А., Алексеенко Л.П. Биосфера и жизнедеятельность: Учебное пособие. – М.: Логос,2002. –212 с. 2. Быков Б.А. Экологический словарь. – Алма-Ата: Наука, 1983. – 216 с. 3. Иберла К. Факторный анализ. - М. Статистика.- 1980. - 398 с. 4. Дрейпер Н., Смит Г. Прикладной регрессионный анализ. М. Статистика, 1973.- 392 с. 5. Дубров А. М. Обработка статистических данных методом главных компонент. М.- Статистика.- 1978.- 135 с. 6. Лакин Г.Ф. Биометрия. – М. Высшая школа, 1990. – 352 с. 7. Никаноров А.М. Справочник по гидрохимии. – Л. Гидрометеоиздат, 1989. – 390 с. 8. Строганов Н.С., Бузинова Н.С. Практическое руководство по гидрохимии. - М. Изд. Моск. ун - та, 1980. - 196 с. 9. Унифицированные методы анализа вод //Под ред Лурье Ю.Ю.- М.- Химия.- 1971.- 375 с.