BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARINING IJTIMOIY INTELLEKT ORQALI MANTIQIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH

Noyabr, 2025-Yil 315 BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING IJTIMOIY INTELLEKT ORQALI MANTIQIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH Boltaboyeva Mashxura [email protected] Farhadova Zebo [email protected] Urganch Ranch texnologiyalar Universiteti “Pedagogika va aniq fanlar” kafedrasi Pedagogika muatxassisligi 2-kurs magistrantlari. https://doi.org/10.5281/zenodo.17753305 Annotatsiya. Maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijtimoiy intellektni shakllantirish orqali ularning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishning nazariy asoslari, psixologik omillari va pedagogik imkoniyatlari keng yoritilgan. Ijtimoiy intellekt komponentlari — empatiya, kommunikativ savodxonlik, hamkorlikda ishlash, o‘zini boshqarish kabi qobiliyatlarning mantiqiy fikrlash jarayoniga ta’siri ilmiy-nazariy manbalar asosida tahlil qilingan.Shu kabi asosiy tushunchalar o‘quvchilarda qiziqish va shu fanga nisbatan ko‘nikmani shakillantiradi. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida muammoli ta’lim, interaktiv metodlar, ijtimoiy rolli o‘yinlar, kooperativ o‘qitish, STEAM yondashuvi va kommunikativ topshiriqlardan foydalanish orqali mantiqiy fikrlashning shakllanish mexanizmlari ochib berilgan. Tadqiqot natijalari boshlang‘ich ta’limda kompetensiyaga yo‘naltirilgan yondashuvni yanada kuchaytirish imkonini beradi. Kalit so‘zlar: ijtimoiy intellekt, mantiqiy fikrlash, boshlang‘ich ta’lim, empatiya, kommunikativ kompetensiya, kooperativ o‘qitish, STEAM, muammoli vaziyat Аннотация. В статье подробно рассмотрены теоретические основы, психологические факторы и педагогические возможности развития логического мышления учащихся начальных классов посредством формирования социального интеллекта. Научные источники показывают влияние компонентов социального интеллекта — эмпатии, коммуникативной грамотности, сотрудничества и саморегуляции — на процессы логического мышления. Раскрыты механизмы формирования логического мышления через проблемное обучение, интерактивные методы, социально-ролевые игры, кооперативное обучение и STEAM-подход. Результаты исследования усиливают компетентностный подход в начальном образовании. Ключевые слова: социальный интеллект, логическое мышление, начальное образование, эмпатия, коммуникативная компетенция, кооперативное обучение, STEAM, проблемная ситуация Abstract. The article provides an in-depth analysis of the theoretical foundations, psychological determinants, and pedagogical opportunities for developing logical thinking in primary school students through social intelligence. Scientific sources demonstrate how social intelligence components—empathy, communication literacy, collaboration, and self-regulation— directly influence logical reasoning processes. Mechanisms for developing logical thinking through problem-based learning, interactive methods, social role-play, cooperative learning, and STEAM approaches are discussed. The findings support the strengthening of a competency-based approach in primary education. Noyabr, 2025-Yil 316 Keywords: social intelligence, logical thinking, primary education, empathy, communication competence, cooperative learning, STEAM, problem situation. KIRISH XXI asr ta’limida o‘quvchilarning nafaqat intellektual salohiyatini, balki ularning ijtimoiypsixologik yetukligini shakllantirish muhim hisoblanadi. Boshlang‘ich sinf davri — shaxsning ijtimoiy tajribasi, nutq madaniyati, tafakkur strukturalari shakllanadigan muhim bosqichdir. Tadqiqotlar ijtimoiy intellektning bolalarda mantiqiy fikrlash jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatishini isbotlagan.Yani bu orqali bolalarda ikkalasi uyg‘unlashgan holda bolalarda yanayam yaxshiroqfikr yuritish darslarda bolgan faolligini oshirishga va jamoada o‘z fikrini nazorat qila olishga yordam beradi. Ijtimoiy intellekt — bu insonning o‘zini va boshqalarni anglash, munosabatlarni boshqarish, ijtimoiy vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish qobiliyatidir. Mantiqiy fikrlash esa tahlil qilish, solishtirish, umumlashtirish, sabab-oqibat bog‘lanishlarini topish, xulosa chiqarish bilan chambarchas bog‘liq jarayondir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida bu ikki yo‘nalishning uyg‘un rivojlanishi ularning umumiy aqliy rivojlanishida, kommunikativ kompetensiyalarida va shaxslararo munosabatlarida juda katta ahamiyatga ega. O’quvchi fanni yaxshi o’zlashtirishi uchun ularga togri fikrlashni va ularning jamoada muloqatini yaxshilash lozim. IJTIMOIY INTELLEKTNING ASOSIY KOMPONENTLARI VA ULARNING MANTIQIY FIKRLASHGA TA’SIRI Ijtimoiy intellektning tarkibiy qismlari ilmiy adabiyotlarda turlicha talqin qilingan bo‘lsada , ularning umumiy mohiyati o‘quvchi xulq-atvori va fikrlash jarayonini boshqarishni o‘z ichiga oladi. 1. Empatiya — tahliliy idrokning shakllanishi Empatiya boshqalar hissiyotini sezish va tushunishga yordam beradi. Shular orqali o’quvchida turli xil qobiliyatlar shakillanadi. Bu jarayon o‘quvchining: • vaziyatni tahlil qilish, • muammoni his qilish, • qaror qabul qilishning asosiy jihatlarini ajratish qobiliyatini kuchaytiradi.[1] 2. Kommunikativ savodxonlik — mantiqiy nutqning rivojlanishi bu albatta o’quvchida o’z ustida ishlash ko’nikmasini shakillantiradi. O‘quvchi muloqot jarayonida: • o‘z fikrini izchil bayon qiladi, • dalillarni asoslaydi, • savollarga mantiqan javob beradi. Bu esa mantiqiy fikrlashning asosiy belgilaridan biridir.[2] 3. Hamkorlikda ishlash — guruh mantiqi bunda esa bola guruh holda ishlash ko’nikmasini shakillantiradi. Kooperativ faoliyatda o‘quvchi: • guruh fikrlarini solishtiradi, • eng maqbul qarorni izlaydi, Noyabr, 2025-Yil 317 • o‘z fikrini himoya qiladi, • boshqalarning fikrini tahlil qiladi. Bu jarayonlar mantiqiy tafakkurning barcha komponentlarini faollashtiradi. [3] 4. O‘zini boshqarish — fikr jarayonini nazorat qilish shu bosqichda bolada togri fikrni aniq bayon qilish va dadillik hisi olib boriladi. O‘quvchi o‘z hissiyotlarini boshqara olganida, u: • vaziyatga xolis yondashadi, • mantiqiy xatolarni tez aniqlaydi, • qaror qabul qilishda shoshilmaydi. Bu esa mantiqiy fikrlashning metakognitiv bosqichi hisoblanadi. IJTIMOIY INTELLEKT ORQALI MANTIQIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH MEXANIZMLARI Pedagogik jarayonda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan qonuniyatlar quyidagicha: 1. Muammoli ta’lim texnologiyasi Bu texnologiyada o‘quvchilarga: • real hayotiy vaziyatlar beriladi, • “Nima uchun?”, “Qanday?” tipidagi savollar qo‘yiladi, • o‘quvchi mustaqil xulosa chiqaradi. Muammoli vaziyatlar o‘quvchilarni mantiqiy mushohada qilishga majbur qiladi.[5] 2. Interaktiv metodlar orqali mantiqiy fikrlashni rivojlantirish “Klaster” — tushunchalar orasidagi bog‘lanishlarni aniqlash. “Aqliy hujum” — ijodiy va mantiqiy yechimlar topish. “Baliq skeleti” — sabab-oqibat tahlili. “Sinkveyn” — tushunchani mantiqiy izohlash.[6] 3. Ijtimoiy rolli o‘yinlar O‘quvchilar rolli o‘yinlarda: • vaziyatni tushunadi, • muloqot qiladi, • qaror qabul qiladi, • xulosa chiqaradi. Bu o‘yinlar mantiqiy fikrlashni ijtimoiy tajriba orqali mustahkamlaydi.[4] 4. STEAM yondashuvi (Science, Technology, Engineering, Art, Math) Bu yondashuv: • mantiqiy fikrlash, • muhandislik tafakkuri, • ijodiy fikrlash, • muammoni modellashtirish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. 5. Kooperativ o‘qitish “Jigsaw”, “Think-Pair-Share”, “Team-Work” kabi metodlar orqali: • har bir o‘quvchi mustaqil o‘ylaydi, • sherigi bilan fikr almashadi, • guruh bilan xulosa chiqaradi. Noyabr, 2025-Yil 318 Bu jarayon mulohaza qilishning chuqurlashishiga olib keladi. AMALIY MISOLLAR 1. “Nega bunday bo‘ladi?” topshiriqlari – Masalan: “Nima uchun qishda kun qisqa bo‘ladi?” – O‘quvchi tahlil qiladi → sabab topadi → dalillaydi. 2. “Bahs-munozara” mashqlari – “Qaysi hayvon eng aqlli?” – O‘quvchi dalillar keltiradi, mantiqan fikrlaydi. 3. “Kuzatish kundaligi” – O‘quvchi hodisalarni yozadi, taqqoslaydi, xulosa chiqaradi. 4. “Rasmga qarab voqea tuzish” – Ijtimoiy intellekt → holatni tushunish – Mantiqiy fikrlash → voqeani ketma-ket bayon qilish. Shu jarayonlar orqali bolada ham kryativ fikrlash hamda mantiq taraflama fikr yuritish hsakillanib boradi. Bu ketma ketlik bolalarga katta hayotda ham qo’llashda yordam beradi. XULOSA Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijtimoiy intellektning rivojlanishi ularning mantiqiy fikrlash qobiliyatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Empatiya, muloqot, hamkorlik, refleksiya kabi ijtimoiy ko‘nikmalar orqali o‘quvchilar bolayotgan jarayonni tahlil qiladi,shular ustidan dalil yuritadi, yig’ilgan malumotlarni solishtiradi, va oxirgi bosqichda togri fikr yuritib xulosa chiqaradi. Muammoli ta’lim, interaktiv metodlar, rolli o‘yinlar, kooperativ o‘qitish va STEAM yondashuvi orqali mantiqiy fikrlash samarali shakllantiriladi.Bu tadqiqot natijalari boshlang‘ich ta’limda ijtimoiy va kognitiv kompetensiyalarni uyg‘un rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Goleman D. Emotional Intelligence. — New York, 1995. — 45–46-bet 2. Vygotskiy L.S. Myshleniye i rech’. — Moskva, 1982. — 112–114-bet 3. Johnson D.W. Johnson R. Cooperative Learning. — 1999. — 78–80-bet 4. Bandura A. Social Learning Theory. — Englewood Cliffs, 1977. — 21–23-bet 5. Ziyamuhamedov B. Pedagogik texnologiyalar. — Toshkent, 2003. — 65–67-bet 6. Ishmuhamedov R. Innovatsion texnologiyalar. — Toshkent, 2006. — 54–58-bet 7. Gardner H. Frames of Mind. — 1983. — 88–92-bet 8. G‘oziev E. Psixologiya. — Toshkent, 2005. — 101–105-bet