OROL FOJIASINING TIZIMLI MUAMMOLARI VA YECHIMLARNI AMALGA OSHIRISHDAGI INSTITUTSIONAL VA TEXNOKRATIK OJIZLIK: MINTAQAVIY EKOLOGIK-SOSIAL INQIROZNING KOMPLEKS TAHLILI

50 OROL FOJIASINING TIZIMLI MUAMMOLARI VA YECHIMLARNI AMALGA OSHIRISHDAGI INSTITUTSIONAL VA TEXNOKRATIK OJIZLIK: MINTAQAVIY EKOLOGIK-SOSIAL INQIROZNING KOMPLEKS TAHLILI Mambetmuratova G, Xabibullaev A.J. Berdaq nomidagi Qoraqalpog‘iston Davlat Universiteti. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17754724 Annotatsiya: Mazkur maqolada Orol dengizi fojeasining kelib chiqish sabablari, uning tizimli ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlari hamda mintaqaviy siyosat va boshqaruv tizimidagi institutsional va texnokratik ojizlik tahlil qilinadi. Orol havzasidagi suv resurslarini boshqarishdagi muvofiqlashtirish yetishmovchiligi, xalqaro hamkorlikdagi nomutanosibliklar va ekologik dasturlarni amalga oshirishdagi tizimli kamchiliklar yoritilgan. Shuningdek, maqolada mavjud ekologik inqirozni yengillashtirishga qaratilgan kompleks yondashuvlar — institutsional islohotlar, texnologik innovatsiyalar va mintaqaviy ekologik siyosatni uyg‘unlashtirish zaruriyati asoslab berilgan. Tadqiqot natijalari Orolbo‘yi mintaqasida barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun samarali boshqaruv mexanizmlarini shakllantirishning dolzarbligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: Orol dengizi, ekologik inqiroz, institutsional ojizlik, texnokratik boshqaruv, suv resurslari, mintaqaviy siyosat, barqaror rivojlanish, ekologik boshqaruv, Orolbo‘yi, ekologiksotsial tizim. Abstract: This article analyzes the causes of the Aral Sea tragedy, its systemic ecological, social and economic consequences, and institutional and technocratic weakness in the regional policy and governance system. The lack of coordination in the management of water resources in the Aral Sea basin, imbalances in international cooperation, and systemic shortcomings in the implementation of environmental programs are highlighted. The article also substantiates the need for comprehensive approaches to alleviate the existing ecological crisis - institutional reforms, technological innovations, and harmonization of regional environmental policies. The results of the study indicate the urgency of forming effective management mechanisms to ensure sustainable development in the Aral Sea region. Keywords: Aral Sea, ecological crisis, institutional weakness, technocratic management, water resources, regional policy, sustainable development, ecological management, Aral Sea, ecological-social system. Muammoning dolzarbligi. Orol dengizining qurishi – bu Markaziy Osiyo mintaqasining tabiiy-iqlim muvozanatiga jiddiy putur yetkazgan va chuqur salbiy oqibatlarga olib kelgan, geoekologik masshtabdagi inqirozdir. Ushbu fojianing asosiy dolzarbligi uning o‘zaro bog‘liq bo‘lgan ikkilamchi va uchinchi darajali oqibatlari zanjirida namoyon bo‘ladi: Geokimyoviy-tuproq degradatsiyasi: Qurigan dengiz tubi (Aralkum cho‘li)dan ko‘tarilib, keng masofalarga tarqalayotgan (transchegaraviy harakat) yuqori konsentratsiyali qum-tuzli aerozollar (chang-tuz bo‘ronlari) mintaqa tuproqlarining 51 keskin sho‘rlanishiga (salinizatsiya), qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligining keskin pasayishiga va agroekotizimlarning buzilishiga sabab bo‘lmoqda. Makroiqlimiy transformatsiya: 1960-yillargacha mavjud bo‘lgan barqaror, mo‘tadil iqlim (Yanvarda o‘rtacha -6°C, Iyulda +27° C) yo‘qotildi. Uning o‘rniga keskin kontinental iqlim hukmronlik qilmoqda, bunda harorat amplitudasi favqulodda kengaygan (qishda -40° C dan yozda +48°C gacha). Yillik harorat o‘zgarishidagi bu 73°C gacha bo‘lgan anomal farq (48 - (-25) yoki 47 - (-40) daraja) tabiiy va agrotexnologik jarayonlarga jiddiy zarar yetkazmoqda. Sog‘liqni saqlash inqirozi (Sosial-sanitar oqibat): Iqlim o‘zgarishlari va tuzchang bo‘ronlarining ingalyatsiyasi (nafas olish) oqibatida aholi, ayniqsa, zaif guruhlar (ayollar va bolalar) orasida kamqonlik (anemiya), nafas yo‘llari va boshqa turli kasalliklarning (masalan, nefropatiyalar) ko‘payishi kuzatilmoqda, bu esa inqirozning ijtimoiy-demografik jihatdan dolzarbligini oshirmoqda. Orol muammosining kelib chiqishidagi chuqur tizimli-strukturaviy sabablarni ilmiy tahlil qilish, uning iqlim, tuproq va inson salomatligiga yetkazayotgan katastrofik zararini baholash va eng asosiysi, taklif etilgan yechimlarni hayotga tatbiq etishdagi institutsional, texnik va mintaqaviy hamkorlikdagi ojizlikni ko‘rsatib berishdan iborat [3]. Geoekologik muvozanatning buzilishi – "Regulyator" Funksiyasining yo‘qotilishi Orol dengizining davomli muammosi – bu ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi texnokratik yondashuv va tabiiy tizimlarga e’tiborsizlikning og‘ir akssadosidir. 1960-yillargacha Orol dengizi Markaziy Osiyo mintaqasi uchun ulkan iqlim regulyatori va namlik manbai sifatida xizmat qilgan. 40-60 yillarda kuzatilgan mo‘tadil harorat rejimi (-6°C dan +27°C gacha) bu funksiyaning isboti edi. Dengiz hajmining keskin (katta qismining) yo‘qotilishi tabiiy suv yuzasining bug‘lanish va haroratni yumshatish qobiliyatini deyarli butunlay yo‘qotdi. Natijada, mintaqa iqlimi keskinlashib, jahonning eng ekstremal iqlim o‘zgarishi hududlaridan biriga aylandi, bu esa yangi, murakkab geoekologik tahdidlar majmuasini yuzaga keltirdi. Asosiy qism: Inqirozning industrial-agrar sabablari va kaskadli oqibatlari 2.1. Orol Inqirozining tizimli, strukturaviy va boshqaruv sabablari Orol fojiasining kelib chiqishi faqat sug‘orish tizimidagi xatolarga borib taqalmaydi, balki mintaqaviy iqtisodiy siyosatdagi strategik noto‘g‘ri yondashuv bilan uzviy bog‘liqdir: Agrostrategik Monokultura siyosati: Iqlim sharoitiga mos kelmaydigan, suvga o‘ta talabchan (gidrofil) ekinlar – paxta va sholi maydonlarining iqtisodiy rejalar doirasida keskin kengaytirilishi, hamda suv resurslarini ko‘p iste’mol qiluvchi sanoat 52 korxonalarining dengiz havzasida joylashtirilishi Amudaryo va Sirdaryo suv oqimining amalda to‘liq o‘zlashtirilishiga olib keldi. Texnik va boshqaruv nomukammalligi: Sug‘orish infrastrukturasidagi yo‘qotishlar (Filtratsiya): Sug‘orish kanallari va tizimlarining sifatsiz loyihalanishi, qurilishi va ekspluatatsiya qilinishi suvning katta qismining (ayrim ma’lumotlarga ko‘ra 40-50% gacha) yerga singishi yoki bug‘lanishi (filtratsiya va bug‘lanish) orqali yo‘qotilishiga sabab bo‘ldi. Noadekvat sug‘orish me’yorlari: Sug‘orish me’yorlarining ilmiy asoslangan iqlimiy-tuproq sharoitlaridan kelib chiqib emas, balki sun’iy ravishda yuqori hosildorlikka erishish maqsadida noto‘g‘ri belgilanishi suv isrofini yanada kuchaytirdi. Yerlarni o‘zlashtirishdagi xatolar: hosildorligi past va sug‘orish nuqtai nazaridan murakkab bo‘lgan yangi ekin maydonlarini ochgan holda, sug‘orish samaradorligiga e’tiborsizlik jiddiy resurs yo‘qotishlariga sabab bo‘ldi. Ijtimoiy va ilmiy asosning yo‘qligi: Mintaqani rivojlantirish qarorlarining atrofmuhitga salbiy ta’siri ilmiy jihatdan yetarlicha asoslanmaganligi hamda mahalliy aholining turmush darajasini yaxshilashga yo‘naltirilgan kuchli ijtimoiy siyosatning yo‘qligi fojianing ko‘lamini kengaytirdi [1]. Kaskadli ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy-sanitar oqibatlar Orol dengizining yo‘qotilishi uchlamchi (kaskadli) oqibatlar zanjirini keltirib chiqardi: Agroekologik Inqiroz (Tuproqning sho‘rlanishi): Dengizning qurigan tubidan ko‘tarilgan geokimyoviy jihatdan agressiv qum-tuzli aerozollar (tarkibida sulfatlar, xloridlar, pestitsidlar qoldiqlari mavjud) keng hududlarga tarqalib, tuproqning ikkilamchi sho‘rlanishi jarayonini keskin kuchaytirdi. Bu qishloq xo‘jaligi maydonlarining hosildorligini 30-50% gacha pasaytirdi va bioxilma-xillikni qisqartirdi. Iqlim Anomaliyalarining Kuchayishi: Tabiiy iqlim regulyatorining yo‘qotilishi yillik o‘rtacha harorat amplitudasini 73°C gacha yetkazdi. Bu esa keskin sovuqlar va anomal issiqlar olib kelib, suv resurslarining yanada ko‘proq bug‘lanishiga va qishloq xo‘jaligi uchun halokatli sharoitlarni yaratdi [2]. Demografik-sanitar oqibatlar (Inson salomatligi): Eng og‘ir oqibat – bu aholining sanitar-epidemiologik holatining yomonlashuvi va mintaqaviy demografik o‘zgarishlardir. Keskin iqlim o‘zgarishlari, ichimlik suvi taqchilligi va zaharli tuzli changlarning doimiy ingalyatsiyasi oqibatida ayollar va bolalar orasida kamqonlik, nafas yo‘llari kasalliklari va onkologik kasalliklar darajasining keskin oshishi kuzatilmoqda. Xulosa: Yechimlarni amalga oshirishdagi institutsional vakuum va mintaqaviy hamkorlik zarurati Ko‘ndalang turgan yechimlarning konseptual yo‘nalishlari 53 So‘nggi chorak asr davomida Orol muammosini yumshatishga qaratilgan ko‘plab ilmiy-texnologik va institutsional takliflar asosan uchta asosiy yo‘nalishda umumlashtirilgan: Ichki suv resurslarini tiklashga jalb qilish: Suv tejash hisobiga oqimni ko‘paytirishdan tashqari, mavjud kollektor-drenaj tizimlarining (tashlama suvlar) va katta hajmdagi tabiiy-sun’iy ko‘llar (Sariqamish, Dengizko‘l, Ayddar va Sudo‘che) suvlarini yig‘ib, ularni maxsus kanallar orqali Orol dengizining tiklanishi mumkin bo‘lgan qismlariga (masalan, kichik Orol yoki uning qoldiqlariga) yo‘naltirishni ta’minlash. Suvdan foydalanish samaradorligini tubdan oshirish (Gidrotexnologik Inqilob): Sug‘orish tizimlarining foydali ish koeffitsiyentini oshirish, eski infrastrukturani to‘liq modernizatsiya qilish, tomchilatib sug‘orish va boshqa zamonaviy, suv tejovchi texnologiyalarni keng ko‘lamda joriy qilish hisobiga katta miqdorda suv resurslarini tejash va bu tejalgan suvni Orol dengiziga yo‘naltirish uchun sharoit yaratish [4]. Mintaqaviy suv resurslarini huquqiy va oqilona taqsimlash: Daryo havzasidagi barcha manfaatdor davlatlarning suvdan foydalanish strategiyalarini yagona, xalqaro huquqiy asosga tayangan holda muvofiqlashtirish va dengizga yetib borishi kerak bo‘lgan "ekologik oqim" hajmini ta’minlash. Yakuniy xulosa: Amaliy tatbiqning institutsional vakuumi Shunday qilib, Oroldbo‘yi hududlaridagi sanitar-epidemiologik, ijtimoiy-iqtisodiy va ekologik sharoitlarni tubdan yaxshilash, Orol dengizi sathini muayyan darajada ushlab turish va uni bosqichma-bosqich tiklash – bu O‘zbekiston, Qozog‘iston va Turkmaniston davlatlarining nafaqat dolzarb, balki strategik xavfsizlik vazifasi bo‘lib qolmoqda. Bu ulkan vazifani amalga oshirish uchun barcha manfaatdor davlatlarning yagona mintaqaviy platforma doirasidagi qat’iy siyosiy irodasi va birgalikdagi harakatiga murojaat qilish zarurdir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Sultanov P. Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish asoslari. Toshkent, 2007. 2. Orol muammosiga oid BMT, YUNESKO va MFSD (Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasi) hujjatlariga oid ma’lumotlar. 3. https://www.e3s-conferences.org/articles/e3sconf/pdf/2024/105/e3sconf_caduc2024_04003.pdf 4. Hydrobiology of the Aral Sea. Edited by Nikolay V. Aladin et al. Dying and Dead Seas: Climatic vs. Anthropic Causes. NATO Science Series IV: Earth and Environmental Sciences, Vol. 36. Kluwer, 2004.