КЎЛЛАРНИНГ МИНЕРАЛЛАШУВ ДАРАЖАСИ ВА УНИНГ ЭКОЛОГИК ОҚИБАТЛАРИ
Full text
75 КЎЛЛАРНИНГ МИНЕРАЛЛАШУВ ДАРАЖАСИ ВА УНИНГ ЭКОЛОГИК ОҚИБАТЛАРИ Хожамуратова Р.Т., Календерова К.Т. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17754844 Аннотация. Ушбу ишда кўл сувларининг минераллашув даражаси, унинг шаклланиш омиллари, узоқ йиллик ўзгариш тенденциялари ва экотизимга таъсири атрофлича таҳлил қилинади. Тадқиқотда Амударё дельтаси ва Жанубий Приаралье шароити мисолида минераллашувнинг ўсишига олиб келаётган антропоген ва табиий омиллар ўрганилган. Кўл экосистемаларида юз бераётган физик, кимёвий ва биологик ўзгаришлар, шу жумладан ихтиофауна деградацияси, фитопланктон структурасининг ўзгариши ва ботқоқланиш жараёнлари ёритилган. Калит сўзлар: Кўллар, минераллашув, гидрокимёвий таркиб, экотизим, техноген таъсир, Амударё дельтаси, Жанубий Приаралье, биологик барқарорлик, коллектор-дренаж сувлари, экологик оқибатлар. Сув ҳавзаларининг минераллашув даражаси — гидроэкологик барқарорликни белгилаб берувчи асосий йирик интеграл кўрсаткичлардан бири ҳисобланади. Кўллар экосистемаси табиий равишда сув айланиши, буғланиш, оқим кирим-чиқими, ер остии сувлари билан алоқадор ҳолда шаклланади. Бироқ инсон фаолияти — хусусан, ирригация, коллектор-дренаж сувларининг ташланиши, сувдан меъёрсиз фойдаланиш, табиий дарё оқимининг қисқариши каби омиллар кўллардаги минераллашувнинг кескин ортишига сабаб бўлмоқда. Жанубий Оролбўйи ва Амударё дельтаси ҳудудидаги кўллар (Судочье, Жылтырбас, Машанкўл ва бошқалар) охирги 40–50 йил мобайнида сув сатҳи, минераллашуви ва кимёвий таркиби бўйича кескин ўзгаришларни бошдан кечирмоқда. Бу ўзгаришлар биотага, ихтиофаунага, сув ўсимликлари ва микробиологик жараёнларга жиддий таъсир кўрсатмоқда. Шу боис, кўлларнинг минераллашув даражаси динамикасини ўрганиш, унинг экологик оқибатларини баҳолаш ва барқарор бошқариш чоратадбирларини ишлаб чиқиш жуда муҳимдир. Ушбу тадқиқотнинг долзарблиги сув ресурслари танқислиги, иқлим ўзгариши ва техноген юкламаларнинг ошиб бориши шароитида янада ортмоқда. Кўлларнинг минераллашув даражасининг ортиши — Жанубий Приаралье ва Амударё дельтаси учун энг жиддий гидроэкологик муаммолардан биридир. Табиий омиллар билан бирга техноген юкламалар (ирригация, дренаж сувлари, дарё оқимининг қисқариши) минераллашув динамикасини тезлаштирмоқда. Бу эса кўлларнинг биологик барқарорлигининг йўқолиши, ихтиофауна таназзули,
76 эвтрофикация, ботқоқланиш ва қишлоқ хўжалигига салбий таъсирлар кўринишида намоён бўлмоқда. Табиий шароитда кўллар минераллашуви 0,2–1,0 г/л атрофида бўлади. Аммо қуруқ иқлим шароити, кам сувли дарёлар, юқори буғланиш ва техноген таъсир натижасида минераллашув 20–150 г/л гача кўтарилиши мумкин. Бундай сувлар экологик жиҳатдан беқадр ва кўл биотасининг йўқолишига олиб келади. Минераллашув даражаси эса кўл сувининг қуйидаги хусусиятларини сувнинг яъни физик-кимёвий таркибин, сув ўсимликлари ва балиқларнинг яшаш шароитин, биоген моддалар айланишин, кислород режими ва органик моддаларнинг парчаланиш суръатин белгилайди. Жанубий Оролбўйи кўллар асосан “ёпиқ” турга мансуб бўлиб, буғланиш 1–1,8 м/йилга етгани учун минераллашув тез ўсишини кўрсатади. Қумли ва гил аралаш манзараларда ювилмалар кўлга тузларни олиб киради. Шунингдек, Амударё дельтасида тузли қайирлар кўл сувининг тузлашувини тезлаштиради. Амударё дельтасидаги ирригация тизими орқали ҳам ҳар йили: 8–10 км³ сув истеъмол қилинади, 3–4 км³ коллектор-зовур суви қайтарилади. Бу сувлар минераллашуви 3–15 г/л бўлгани учун кўлларга қўшимча туз юкламасини олиб келади. Коллектор-зовур сувлари орқали кўлларга хлоридлар, сульфатлар, нитрат, фосфат, пестицид каби агрокимёвий моддалар. Кириб келади бу эса кўлларда гипергалин сув режимин шакллантиради (1-жадвал). 1-жадвал Амударё дельтаси кўлларининг минераллашувининг кўп йиллик динамикаси Кўл номи 1970-йиллар (г/л) 1990-йиллар (г/л) 2010-йиллар (г/л) 2023-йил (г/л) Тенденция Судочье 5–6 15–20 25-30 35–47 Кескин ўсиш Жылтырбас 3–5 10–12 15–22 25–32 Барқарор ўсиш Машанкўл 4-7 8–10 18–24 30–40 Кескин ўсиш 1-жадвалда келтирилган маълумотларидан йиллар давомида кўллар сувининг кескин минералашуви оқибатида кўллардаги балиқ турларининг камайиб кетиши ва фитопланктон биомассасининг кескин ошганлигин кўрамиз. Минераллашув даражасининг ошиши кўл экотизимининг барча таркибий қисмларига фитопланктон, зоопланктон, бентос, балиқлар ва сув ўсимликларининг ривожланишига мураккаб ва кўп қиррали таъсир кўрсатади.
77 Қуйида ҳар бир компонентда юзага чиқадиган ўзгаришлар босқичма-босқич изоҳланади (2-жадвал). 2-жадвал. Минераллашув даражасининг экотизим компонентларига таъсири Компонент Нормал ҳолат (0,3–2 г/л) Ортиқча минераллашув (10–30 г/л) Гипергалин ҳолат (30– 100 г/л) Фитопланктон Турлар хилмахиллиги юқори Евтрофикация, “гуллаш” Цианобактериялар устунлашади Зоопланктон Турлар барқарор Галофил турлар устун Турлар сони 70–90% камаяди Бентос Майда организмлар кўп Кислород танқислиги ортиши Бентос деярли йўқ бўлади Балиқлар Барча турлар яшайди Сулфид ва аммиак кўпайиши → йўқолиш Фақат тузга чидамли турлар Сув ўсимликлари Камыш, қоғоқ нормал Майдони қисқаради Қуриш, ботқоқланиш Минераллашув даражасининг ортиши кўл экотизимида мураккаб деградацион жaрaёнларни келтириб чиқаради. Бу ўзгаришлар аввало фитопланктон таркибида бошланиб, кейинчалик зоопланктон, бентос, балиқлар ва ўсимликларга тарқалади. Натижада озиқ занжири издан чиқади, биологик хилма-хиллик камаяди ва гидроэкологик барқарорлик бузилади. Фойдаланилган адабиётлар руйхати 1. Абдуллаев Н., Жўраев А. Гидроэкология асослари. – Тошкент: Университет, 2021. – 280 б. 2. Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитаси. Сув ресурслари мониторинги ҳисоботлари (2015–2023). – Тошкент, 2024. 3. Ражабов Х., Урозбоев М. Сув омборлари ва кўлларнинг экологияси. – Тошкент: Фан ва технология, 2019. – 244 б. 4. Чембарисов Э.И., Хожамуратова Р.Т. Гидрологическая экология Узбекистана и ее задачи // Вестник КГУ им. Бердаха. – Нукус, № 3 – 4, 2010, с. 27-29. 5. Хожамуратова Р.Т., Чембарисов Э.И. Современное состояние качество воды водоемов Южного Приаралья. // В сб. тезисов республиканской научно-практической конференции, Рациональное использование природных ресурсов Южного Приаралья, Нукус, 2012. –С.120-121.