YAYLOVLARDAN FOYDALANISHNI TASHKIL ETISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH IMPROVING THE ORGANIZATIONAL MECHANISMS OF PASTURE MANAGEMENT

82 YAYLOVLARDAN FOYDALANISHNI TASHKIL ETISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH IMPROVING THE ORGANIZATIONAL MECHANISMS OF PASTURE MANAGEMENT Yuldasheva Tursinoy Gofurjonovna Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti“ milliy tadqiqot universiteti 3-kurs doktoranti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17754868 Annotatsiya. Mazkur tezisda O‘zbekiston Respublikasida yaylov yerlaridan foydalanish tizimini iqtisodiy mexanizmlar orqali takomillashtirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Asosiy e’tibor “yashil iqtisodiyot” konsepsiyasiga muvofiq tarzda fermer xo‘jaliklarini rag‘batlantirishga qaratilgan. Tezisda resurslardan oqilona foydalanish, ekologik motivatsiyalar, rag‘batlantiruvchi soliq va subsidiyalar, eko-ball tizimi hamda sug‘urta mexanizmlarining ahamiyati yoritilgan. Tahlil va tavsiyalar grafik, jadval va rasmiy tasvirlar bilan boyitilgan. Kalit so‘zlar: yaylovlar, yashil iqtisodiyot, ekologik rag‘bat, subsidiyalar, soliq imtiyozlari, barqaror foydalanish. Аннотация. В данном тезисе рассматриваются вопросы совершенствования системы использования пастбищных земель в Республике Узбекистан путем внедрения экономических механизмов. Основное внимание уделено стимулированию фермерских хозяйств в соответствии с концепцией «зеленой экономики». Раскрыта значимость рационального использования ресурсов, экологических мотиваций, налоговых и субсидированных льгот, системы эко-баллов и страхования. Анализ и предложения представлены с графиками, таблицами и иллюстрациями. Ключевые слова: Пастбища, зеленая экономика, экономические механизмы, экологические стимулы, субсидии, налоговые льготы, устойчивое использование. Abstract. This thesis examines the improvement of economic mechanisms in the use of pasture lands in the Republic of Uzbekistan. The focus is placed on motivating farming enterprises in line with the “green economy” concept. The thesis highlights the importance of rational resource use, ecological motivation, incentive-based taxation and subsidies, eco-point systems, and risk insurance. Analysis and recommendations are supported by charts, tables, and illustrative diagrams. Keywords: Pastures, green economy, economic mechanisms, ecological incentives, subsidies, tax benefits, sustainable use. O‘zbekiston yaylovlari qishloq xo‘jaligida muhim o‘rin tutadi. Biroq noto‘g‘ri foydalanish, iqlim o‘zgarishi va infratuzilma yetishmovchiligi tufayli ko‘plab yaylovlar degradatsiyaga uchramoqda. Bu holat iqtisodiy yo‘qotishlar va oziq-ovqat xavfsizligiga tahdid tug‘dirmoqda[1]. “Yashil iqtisodiyot” resurslardan oqilona foydalanishni, ekologik muvozanatni saqlashni va iqtisodiy motivatsiyani birlashtiradi. Yaylovlar uchun bu – sig‘im me’yorlariga rioya qilish, degradatsiyani oldini olish, tabiiy kapitalni tiklash degani. 83 Iqtisodiy mexanizmlarni takomillashtirish bo‘yicha takliflar: Quyidagi mexanizmlar taklif etiladi: soliq imtiyozlari, subsidiyalar, kreditlar, eko-ball tizimi va tabiiy xavflar uchun sug‘urta tizimi. Har bir mexanizm fermerlarning motivatsiyasini oshirishga va ekologik foydalanuvchilarning ko‘payishiga xizmat qiladi. Shuningdek, yaylovlardan foydalanishda barqarorlik, ekologik mas’uliyat, iqtisodiy manfaatdorlik ta’minlanadi. Yaylov resurslaridan samarali foydalanish bo‘yicha ko‘plab mamlakatlarda “yashil iqtisodiyot” tamoyillariga asoslangan ilg‘or iqtisodiy mexanizmlar joriy qilingan. Ularning ayrimlari O‘zbekiston sharoitida qo‘llanishi mumkin. Masalan: 1. Avstraliya tajribasi – Ekologik xizmatlar uchun to‘lov (PES) Avstraliyada chorvachilik bilan shug‘ullanuvchi fermerlar yerning ekologik holatini saqlashga xizmat qiluvchi amaliyotlar uchun davlatdan to‘lov oladi[2]. Bu “ekologik xizmatlar uchun to‘lov” (Payment for Ecosystem Services – PES) deb yuritiladi. O‘zbekiston sharoitida ham yaylovni tiklovchi fermerlar uchun ekologik ball va to‘lov tizimi joriy etilishi mumkin. 2. Mongoliya tajribasi – Kooperativ asosidagi yaylov boshqaruvi Mongoliyada yaylovlar ko‘p hollarda mahalliy aholi uyushmalari (pasture user groups) tomonidan boshqariladi[3]. Davlat bu kooperativlarga subsidiya, ta’lim va monitoring vositalari bilan yordam beradi. O‘zbekistonning ayrim tog‘li hududlarida bunday kooperativ boshqaruv modeli samarali natija berishi mumkin. 3. Keniya – Digital Pasture Monitoring Keniyada yaylov holatini baholash uchun GPS va sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlariga asoslangan raqamli monitoring tizimi ishlab chiqilgan[4]. Bu fermerlarga real vaqtda ma’lumot berib, yaylovlardan ortiqcha foydalanishning oldini oladi. O‘zbekistonda geoinformatsion texnologiyalar yordamida agro-maslahatchi platformalar joriy etilishi mumkin. Xalqaro amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, barqaror yaylov boshqaruvi nafaqat tartibga solish, balki rivojlantiruvchi va rag‘batlantiruvchi iqtisodiy mexanizmlar orqali samarali amalga oshiriladi[5]. O‘zbekistonda ushbu tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirish ekologik xavfsizlik va fermerlar manfaatini uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Xulоsа qilib аytgаndа, yaylov yerlaridan foydalanishni faqatgina nazorat qilish bilan emas, balki iqtisodiy motivatsiya orqali ham tartibga solish lozim. Yashil iqtisodiyotga asoslangan mexanizmlar ekologik va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda asosiy vositadir (1-jadval). 84 1-jadval Fermerlar uchun iqtisodiy rag‘batlantirish mexanizmlari Mexanizm turi Tavsif Kutilayotgan natija Soliq imtiyozlari Ekologik foydalanish uchun yer solig‘ini kamaytirish Fermer motivatsiyasi oshadi Yashil subsidiyalar Rekultivatsiya va ekologik loyiha uchun subsidiya Yaylov degradatsiyasi kamayadi Eko-ball tizimi Ekologik faoliyatga ball berish va yengilliklar Mas’uliyatli foydalanish rag‘batlantiriladi Yashil kreditlar Ekologik loyihalar uchun imtiyozli kredit Ekotexnologiyalar joriy etiladi Foydalanilgan adabiyotlar 1. В.А.Черкасова Освоение склонов под пастбища и сенокосы / Учебник – издательство - «КОЛОС» -Москва 1976. 207-с 2. Ellis E., Land use and land cover change. Encyclopedia of Earth. 2007. Р. 1-7p 3. Moroni, D. Rethinking the Theory and Practice Gap of Land-use Regulation: Towards Nomocracy. Plan. Theor. 2010, 9, Р. - 137-155 4. Niyogi D., Mahmood R. and Adegoke, J.O. 2009. Land Use/Land-Cover Change and Its Impacts on Weather and Climate. Boundary Layer Meterology. 133(3), Р. - 297-298. 5. FAO. Sustainable Pasture Management. 2020.