KICHIK KVADRATLAR METODIGA ALTERNATIV YANGI DIFFERENSIAL USULINI ISHLAB CHIQISH VA UNING SAMARADORLIGI

2025 №5 2025 №6№11 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 2025-yil, noyabr. Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, Geografiya fanlari doktori, professori Umirzoqov Ja’sur Artiqboy o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Zebo Kuldasheva, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc ), dotsent Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor Umirzokov Jasur Artiqboy ugli, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor Zebo Kuldasheva, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. MUNDARIJA YASHIL TRANSPORT SIYOSATINING BARQAROR RIVOJLANISH VA TARMOQLARARO INTEGRATSIYADAGI OʻRNI .........................................................................................................................................................21 Rahmonov Rasul Neʼmatovich BANK AKTIVLARI VA PASSIVLARINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH ....................................................34 Safarov Sanjar Ravshan o‘g‘li O‘ZBEKISTONNING INVESTITSION JOZIBADORLIGINI OSHIRISH STRATEGIYALARI ......................................38 Madraximova Irodaxon Sherzodbek qizi HUDUDIY XIZMAT KO‘RSATISH KORXONALARIDA MENEJMENT SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING RAQAMLI TRANSFORMATSIYA MODELI .............................................................................................43 Maxmudova Nozimaxon Baxriddinxonovna DAVLATNING BUDJET SIYOSATINI TAKOMILLASHTIRISHNING DOLZARB MASALALARI ............................50 A.A. Ismailov DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIGINING MEXANIZMINI SAMARALI TASHKILLASHTIRISHDA MOLIYAVIY MANBALARNI SHAKLLANTIRISHNI YO‘NALISHLARI ...........................................................................56 Mansurov Mansur Alisherovich ANTIKRIZISLI BOSHQARUV TIZIMLARIDA RANGLI SIGNAL MEXANIZMLARINING FUNKSIYALARI .................................................................................................................................................................................61 Aliqulov Aziz Haydarjonovich XODIMLARNI MOTIVATSIYALASHNING XALQARO MODELLARINI O‘ZBEKISTON KORXONALARIDA QO‘LLASH IMKONIYATLARI .................................................................................................................66 Yormamatov Qodirjon Juraqulovich RAQAMLI IQTISODIYOT OMILLARI VA ULARNING QISHLOQ XO‘JALIGI KORXONALARINING SAMARADORLIGIGA TA’SIRI ......................................................................................................................................................71 Yaxshiyev Shahzod Sherali o‘g‘li ОLIY TА’LIM MUASSASALARI VА MEHNАT BОZОRI INTEGRАTSIYАSI BO‘YICHA XОRIJ TАJRIBАLАRI ....................................................................................................................................................................................78 Haqqulov Fazliddin Faxriddinovich YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISHDA RIVOJLANGAN VA RIVOJLANAYOTGAN DAVLATLAR TAJRIBASI ...........................................................................................................................................................................................84 Aripov Abdulaziz Sakijonovich YASHIL ENERGETIKA RIVOJLANISHINING IQTISODIY SAMARADORLIGINI EKONOMETRIK BAHOLASH .........................................................................................................................................................................................89 Bobokulova Muhabbat Mahammadiyeva ELEKTRON TO‘LOVLAR VA POS TIZIMLARI — KICHIK BIZNESDA SAMARASI VA XAVFLARI .....................93 To‘lqinov Dilshodxo‘ja Olim o‘g‘li MINTAQADA RAQAMLI IQTISODIYOTNI BARQAROR RIVOJLANTIRISHNING ISTIQBOLLI YO‘NALISHLARI ...............................................................................................................................................................................98 Yusubov In’omjon Ikram o‘g‘li SOLIQ SIYOSATINI RAQAMLI BOSHQARISH ORQALI BUDJET DAROMADLARINI BARQARORLASHTIRISH STRATEGIYASI ............................................................................................................................103 Xodjimatov Xamidullo Mamirjonovich OZIQ-OVQAT TOVARLARI B2B BOZORINI RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ...............................................................................................................................108 Hayitboyeva Ullijon Bobonazar qizi FARMASEVTIKA SANOATIDA INVESTITSION FAOLIYAT SAMARADORLIGINI BAHOLASH ........................113 Yaqubov Timurbek G‘anibekovich SHAXSNI OVOZI ASOSIDA IDENTIFIKATSIYALASH VA AUTENTIFIKATSIYALASH ALGORITMLARI .......123 Ozoda Sabirova Shermaxamatovna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. YASHIL IQTISODIYOT — BARQAROR RIVOJLANISH GENERATORI .......................................................................129 Berdibekova Dilfuza Xoldorbekovna CHET EL MEHMONXONA TARMOQLARINING BRENDING STRATEGIYALARINI O‘RGANISH ....................133 Ergashev Oybek Mamarasul o‘g‘li MILLIY IQTISODIYOTDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SOHASINING MOLIYAVIY SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING USLUBIY JIHATLARINI TAKOMILLASHTIRISH .................................144 Arzikulov Otabek Ali o‘g‘li TRANSPORT TIZIMI SOHASI KORXONALARININING INNOVATSION SALOHIYATINI BAHOLASH YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................................................................152 Ismailov Akmal Maxsudovich, Abilqosimova Shaxlo Sodiq qizi MEHMONXONALAR SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA XODIMLARNING O‘RNI VA AHAMIYATI ............158 Abduxamidov Sarvar Adxamovich, Normurodov Tal’at Normurod o‘g‘li KОRXОNАLАRDА HR TIZIMINI TАKОMILLАSHTIRISH YО‘NАLISHLАRI ...........................................................163 Aminova Shaxnoza Aziz qizi JAHON IQTISODIYOTIDA OZIQ-OVQAT XAFSIZLIK RO‘LI ...........................................................................................168 Abdusamatov Barkamol Rustamjon o‘g‘li ТУРИСТИЧЕСКИЕ РЕСУРСЫ КАРАКАЛПАКСТАНА И СУЩЕСТВУЮЩАЯ ИНФРАСТРУКТУРА ..........174 Хошимова Камилла Навфал қизи DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK MEXANIZMLARI: REKREATSION TURIZM SOHASIDA QO‘LLASH TAJRIBASI VA ISTIQBOLLARI ..................................................................................................................................................184 Najmitdinov G‘ayratbek Sharifovich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA VIRTUAL TA’LIM PLATFORMALARI: TEXNIK VA PEDAGOGIK TALABLAR, TIZIMLI TAHLIL VA IQTISODIY JIHATLAR ............................................................................................... 189 Turayeva Adiba Ikramovna ICHKI AUDIT TIZIMI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI .......................................................................193 Nuridinova Barchinoy Xusniddin qizi MINTAQA IQTISODIYOTIDA SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI ......................................................................................................................... 199 Xaitbaev Jasurbek Otaxanovich MINTAQANING EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMI ..............204 Raimboyeva Mashhura Davronbek qizi SURXONDARYO VILOYATIDA RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA XODIMLARNI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH ...........................................................................................................................................210 Jobborov Anvar Egamberdiyevich ISLOMIY MOLIYALASHTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUN’IY INTELLEKTNING DOLZARBLIGI ................................................................................................................................................................................ 217 Nazarov Nodirjon Namoz o‘g‘li JISMONIY SHAXSLARNING MOL-MULKINI SOLIQQA TORTISH MASALALARI ................................................. 222 Mamadjanov Shuxrat Jalolidinovich ENTREPRENEURSHIP AND BUSINESS MANAGEMENT IN UZBEKISTAN ...........................................................225 Abdukhalikova Komila Abdukhalikovna BANKLARDA BARQARORLIKNI TA’MINLASH UCHUN RAQAMLI YECHIMLARNI TAKOMILLASHTIRISH ................................................................................................................................................................229 Saydamatova Muxlisabonu Rasuljon qizi PAXTA-TO‘QIMACHILIK SANOATINI MODERNIZATSIYA QILISH YO‘NALISHLARI: TAHLIL VA TAKLIFLAR ..............................................................................................................................................................233 Abdullayev Hamidulla Abdug‘ani o‘g‘li WAYS TO IMPROVE THE EFFICIENCY OF STATE FINANCIAL REGULATION MECHANISMS IN ENSURING THE CAPITALIZATION OF INSURANCE ORGANIZATIONS ...........................................................238 Abdullaev Erkinjon Azamovich YASHIL IQTISODIYOTNI SHAKLLANTIRISHDA YASHIL MOLIYALASHTIRISHNING NAZARIY JIHATLARI ...................................................................................................................................................................................... 245 Xalikov S. X. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. QISHLOQ XOʻJALIGI MAHSULOTLARI BOZORIDA KORXONALAR RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHDA MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ......................................................................245 Xudayberganov Jasur Baxodirovich WAYS TO IMPROVE THE EFFICIENCY OF STATE FINANCIAL REGULATION MECHANISMS IN ENSURING THE CAPITALIZATION OF INSURANCE ORGANIZATIONS ........................................................................................251 Abdullaev Erkinjon Azamovich NATIJAVIYLIKKA YO‘NALTIRILGAN BUDJETLASHTIRISH JARAYONINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI VA UNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ..............................................................257 Allakuliyev Akmal Baltayevich SURXONDARYO VILOYATIDA RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA XODIMLARNI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH .............................................................................................................261 Jobborov Anvar Egamberdiyevich TO‘QIMACHILIK KORXONALARIDA BOSHQARUV TIZIMINI RESURSLARNI OPTIMALLASHTIRISH ORQALI TAKOMILLASHTIRISH .............................................................................................. 268 Avulchayeva Feruza Jurakuziyevna BANKLARDA BARQARORLIKNI TA’MINLASH UCHUN RAQAMLI YECHIMLARNI TAKOMILLASHTIRISH ............................................................................................................................... 272 Saydamatova Muxlisabonu Rasuljon qizi ZAMONAVIY ISH JOYLARINI SHAKLLANTIRISHDА AYOLLARNING ROLI .........................................................276 Tulyaganova Aziza ISLOMIY MOLIYALASHTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUN’IY INTELLEKTNING DOLZARBLIGI ........................................................................................................................... 281 Nazarov Nodirjon Namoz o‘g‘li TURIZM MARKETINGINING NAZARIY ASOSLARI, ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI ......................................................................................................................286 Xamidov Otabek Bakidjanovich KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SOHASINING IQTISODIY KOʻRSATKICHLAR TIZIMINI STATISTIK BAHOLASHNING USLUBIY JIHATLARI ...................................................................................290 Arzikulov Otabek Ali oʻgʻli ЭКОЛОГАМ ПОЧЕТ И УВАЖЕНИЕ ....................................................................................................................................298 Максудова Шахиста DEBITOR VA KREDITOR QARZDORLIKNING MOHIYATI VA ULARNING O‘ZGARISH TENDENTSIYALARI ...................................................................................................................304 Jo‘raev Farruxbek Muxiddin o‘g‘li OʻZBEKISTONDA ISLOMIY MOLIYALASHTIRISH XIZMATLARI BOZORINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI...................................................................................................................307 Inomjonov Islomjon Ilxomjon oʻgʻli ENTREPRENEURSHIP AND BUSINESS MANAGEMENT IN UZBEKISTAN ..........................................................311 Abdukhalikova Komila Abdukhalikovna МОБИЛЬНЫЕ ТЕХНОЛОГИИ КАК СРЕДСТВО ФОРМИРОВАНИЯ ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИХ КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ ИНЖЕНЕРОВ .....................................................................................................................315 Хурамова Фарангиз Учкун кизи ЦИФРОВИЗАЦИЯ НАЛОГОВ И АКЦИЗНАЯ РЕФОРМА УЗБЕКИСТАНА В ВТО ...........................................319 Дамир Рустамович Абдулов BANK TIZIMIDAGI ISLOHOTLAR SHAROITIDA LIKVIDLILIK RISKINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI ...........................................................................................................................................324 Alimov Baxtiyor Murodovich BANK AUDITINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH YOʻNALISHLARI ...... 335 Narziyev Xayotjon Azamatovich O‘ZBEKISTON SUG‘URTA SOHASIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH MASALALARI .............343 Abdimuminova Saodat Taxirjonovna TOʻQIMACHILIK SANOAT MAXSULOTLARI EKSPORT FAOLIYATI TAHLILI VA BRENDDA LIDERLIK TUSHUNCHALARI ........................................................................................................................................................................352 Abdulazizova Xushnoza Nayabovna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. ИНСТИТУЦИОНАЛЬНО-ПРАВОВЫЕ МОДЕЛИ УПРАВЛЕНИЯ ОТХОДАМИ НА ОСНОВЕ ОПЫТА РАЗВИТЫХ СТРАН И ВОЗМОЖНОСТИ ИХ АДАПТАЦИИ В УСЛОВИЯХ УЗБЕКИСТАНА .........................357 Д. Мейлиева O‘ZBEKISTON AUDITORLIK TIZIMIDA KASBDOSHLAR TOMONIDAN BAHOLASH (PEER REVIEW) TIZIMINI JORIY ETISH ISTIQBOLLARI ...............................................................................................................................361 Parpiyev Jaxongir Ilxomjonovich ИСКУССТВЕННЫЙ ИНТЕЛЛЕКТ И БОЛЬШИЕ ДАННЫЕ (BIG DATA) В УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЯХ .................................................................................................................................................................................... 366 Шарипов Бахтиёр Михлибаевич O‘ZBEKISTONDA SUVGA BO‘LGAN TALABNI VAQTLI QATORLAR ORQALI TAHLIL QILISH ......................375 Sarvar Mamasoliyev BOSHQARUV VA NAZORAT MAQSADLARIDA XARAJATLAR HISOBINI TASHKIL ETISH ..............................383 Isomuxamedov Akbarjon Boxodir o‘g‘li MINTAQALAR BARQAROR RIVOJLANISHINI TA’MINLASHNING ASOSIY YO‘NALISHLARI ..........................389 Salomat NOROVA O‘ZBEKISTON TURIZM BREND BOZORINING HOZIRGI HOLATI VA TENDENSIYALARI ...............................394 Zufarov Akmal Gulamiddinovich INNOVATSION IQTISODIYOTDA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARI SAMARADORLIGINI OSHIRISH METODOLOGIYASI .................................................................................................................................................404 Qodirov Baxodirjon Tursunovich O‘ZBEKISTON SOLIQ TIZIMINI MODERNIZATSIYA QILISHDA YAGONA INTERAKTIV DAVLAT XIZMATLARI PORTALINING O‘RNI VA AHAMIYATI ......................................................................................................408 Dehqonov G‘ayratjon Raximovich OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA INNOVATSION HAMDA TIJORATLASHTIRISH MASALALARI ................414 Inoyatov Mardonbek Mo‘min o‘g‘li OLIY IQTISODIY TA’LIM ORQALI EKO-INNOVATSIYALAR VA “YASHIL” INVESTITSIYALARNI RAG‘BATLANTIRISH MEXANIZMLARI: SIYOSIY VA INSTITUTSIONAL DOIRALAR ........................................418 Xasanova Zarina Maxamadalievna XODIMLAR MALAKASINI OSHIRISH — ZAMON TALABI ............................................................................................427 Narzullaev Oybek Narzullaevich BUXGALTERIYA HISOBINI YURITISHDA JURNAL-ORDER SHAKLINING AHAMIYATI ....................................433 Axmedjanov Abdufato KENDALL VA SPEARMAN TARTIBIY KORRELYATSIYA KOEFFITSIYENTLARI ASOSIDA YASHIL IQTISODIYOT INDIKATORLARINING STATISTIK O‘ZARO TA’SIRINI MODELLASHTIRISH ..........................437 Muradov Rustamjon Sobitxonovich ИНТЕНСИВНЫЕ И ЭКСТЕНСИВНЫЕ ОГРАНИЧЕНИЯ В РЕГУЛИРОВАНИИ СПРОСА ..............................442 Аминджанова Румейса Батыровна, Камилова Наргиза Абдукахоровна ИНКЛЮЗИВНЫЙ ПОДХОД В ТУРИЗМЕ: ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ И УЗБЕКСКАЯ ПРАКТИКА ...............445 Азимова Шахло Таировна AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XAQARO STANDARTLARIGA O‘TISHNING HOLATI VA TAHLILI .........................................................................................................................................450 Bayjanov Sarsengaliy Xalmuratovich UZUM EKSPORT QILUVCHI KOMPANIYALARDA YASHIL O‘TISH JARAYONINI QO‘LLAB-QUVVATLASH UCHUN EKO-MARKETING VA AYLANMA IQTISODIYOT TAMOYILLARINI INTEGRATSIYALASH ...............................................................................................................................454 Usmonova Diyora Mahmud qizi UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA XARAJATLAR SMETASI VA SHTATLAR JADVALINING TAHLILI: OPTIMALLASHTIRISH VA SAMARADORLIKNING YANGICHA USULLARI (NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA) ......................................................................................................................................................................................461 Umarov Avzaljon Yodgorali o‘g‘li INVESTITSIYALARNING KIRIB KELISHIGA TO‘SQINLIK QILUVCHI MUAMMOLARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI ............................................................................................................................................................................467 Alimova Dilafro‘z Tohir qizi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. FARMATSEVTIKA KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOT SHAKLLARINI TAKOMILLASHTIRISH VA INVESTORLAR UCHUN AXBOROT OCHIQLIGINI TA’MINLASH .........................................................................470 Turdikulova Gulshad Nurmamatovna ISHLAB CHIQARISH KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOTLARNING SHAFFOFLIGINI OSHIRISHDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO STANDARTLARINING AHAMIYATI ............................. 477 Uztemirov Alisher Aktam o‘g‘li INNOVATSION IQTISODIYOT SHAROITIDA SANOAT TARMOQLARI RAQOBATBARDOSHLIGINI TAʼMINLASHGA YO‘NALTIRILGAN BANDLIK TUZILMASINI OPTIMALLASHTIRISH .....................................482 Tursunov Bekmuxammad Omonovich XORIJ TAJRIBALARIDA SOLIQ BAZASINI ANIQLASH TARTIBI METODOLOGIYASINING MAVJUD METODLARI VA ULARNING XUSUSIYATLARI ..................................................................................................................489 Xalikchayeva Sadokat Ilxomjonovna IQTISODIY XAVFSIZLIKNING KONSEPTUAL ASOSLARI VA UNING MAMLAKAT IQTISODIYOTIDAGI O‘RNI ........................................................................................................................................................496 Ramatillaev M.R. TIJORAT BANKLARIDA KREDIT RISKLARINI SUG‘URTALASH VA DIVERSIFIKATSIYA QILISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH .......................................................................................................................502 Eshboyev Shahobiddin Anorqul o‘g‘li TIJORAT BANKLARI O‘RTASIDAGI RAQOBATNI BAHOLASH VA KUCHAYTIRISHNING ZAMONAVIY METODOLOGIYASI: O‘ZBEKISTON TAJRIBASI ......................................................................................506 Qulmetov Mansurbek Ro‘zmatovich XALQARO REYTING TASHKILOTLARINING OLIY TA’LIM MUASSASALARIGA TA’SIRI VA MAVJUD PLATFORMALAR .......................................................................................................................................................................... 515 O‘rozboyev Xayrulla Murodboy o‘g‘li TALABALAR MOTIVATSIYASINING MEXANIZMLARI: LOYIHA ASOSIDAGI TA’LIM TEXNOLOGIYALARIDA...............................................................................................................................................................523 Kasimova (Mulladjanova) Nasiba Azimdjanovna ISH KUCHIDAN SAMARALI FOYDALANISH VA NORASMIY BANDLIKNI SOYADAN CHIQARISH BOʻYICHA TAKLIFLAR ISHLAB CHIQISH ...........................................................................................................................531 Pulatov Dilshod Xaqberdiyevich, Maxkamova Shaxlo Yulchiyevna, Absamatov Baxrom Danakulovich KASBIY TA’LIM MAZMUNIDA TA’LIM VA ISHLAB CHIQARISH INTEGRATSIYASINI RAG‘BATLANTIRISH ORQALI O‘RTA BO‘G‘IN KADRLAR TAYYORLASHNING JOZIBADORLIGINI OSHIRISH YO‘NALISHLARI ......................................................................................................................................................538 Tojiyev Sirojiddin Sayriddinovich O‘ZBEKISTONDA TURIZM INFRATUZILMASINI BOSHQARISH TIZIMINING TURLARI VA SHAKLLARI .............................................................................................................................................................................. 542 Muminova Mavjuda Sharifovna SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISHNI STRATEGIK BOSHQARISH SAMARADORLIGI MASALALARI .................................................................................................................................................................................547 Kadirhodjayeva Nilufar Rahmatullayevna MHXSGA MUVOFIQ ASOSIY VOSITALAR HISOBINI TASHKIL ETISH MASALALARI ........................................552 Aliyev Sherzod Abdixomidovich ФАКТОРЫ ЭФФЕКТИВНОГО РАЗВИТИЯ ПРОИЗВОДСТВЕННОГО ПОТЕНЦИАЛА ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ .................................................................................................................................558 Аллаева Г.Ж. YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISH SHAROITIDA INVESTITSION MUHITNI YAXSHILASH YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................................................................564 Irisqulova Munisa Akmal qizi TASHABBUSLI BUDJET JARAYONLARI DOIRASIDA 2024-YILDA AMALGA OSHIRILGAN ISHLAR TAHLILI ............................................................................................................................................................................................569 Xamidov Xabibullo Xikmatulla oʻgʻli MINTAQA SANOATIDA AHOLI JON BOSHIGA YAQQ O‘ZGARISHINING DINAMIK TAHLILI ..........................574 Nabiyev G‘ulom Abdisalomovich https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 16 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. OʻZBEKISTONDA ELEKTRON PULGA OʻTISH ISTIQBOLLARI, KORRUPSIYA VA YASHIRIN IQTISODIYOTGA QARSHI KURASHISHDA KUTILAYOTGAN SAMARADORLIK ............................................... 1195 Pulatov Dilshod Xaqberdiyevich, Abdiyev Mansur Musurmonovich KICHIK BIZNЕS TADBIRKORLIK SUBYEKTLARINI IQTISODIY XAVFSIZLIGI MASALALARI .................... 1202 Anafiyayev Abdurashid Mamasidiqovich RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI HISOBINI AVTOMATLASHTIRISH ........................................................................................................................................................... 1206 Xusinov Ibragim Ismoilovich ЭВОЛЮЦИЯ ТОРГОВОЙ ПОЛИТИКИ ТУРЦИИ В КОНТЕКСТЕ ИНТЕГРАЦИИ В ГЛОБАЛЬНЫЕ ЭКОНОМИЧЕСКИЕ ЦЕПОЧКИ .......................................................................................................................................... 1210 Солиев Абдумаджид Джабборович MAKTABGACHA TAʼLIM TASHKILOTI DIREKTORINING MOLIYAVIY SAVODXONLIGI: NAZARIYA VA AMALIYOTI..................................................................................................................................................... 1215 Abdullayeva Nafisa Shavkatovna, Boymuradov Normurod Abdusodikovich TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIGA MOLIYAVIY HIMOYA XIZMATLARI KOʻRSATISHNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH YOʻLLARI ...................................................................................................................... 1220 Gʻaniyeva Nozima Alijon qizi ОЦЕНКА ПОТЕНЦИАЛА КЛАСТЕРИЗАЦИИ КОКОНОПЕРЕРАБАТЫВАЮЩИХ ПРЕДПРИЯТИЙ НА ШЕЛКОВОМ ОТРАСЛИ УЗБЕКИСТАНА................................................................................................................. 1225 Ходжиматов Равшанбек Расулжанович XIZMAT KO‘RSATISH SOHASIDA ISH BILAN BANDLIK SHAKLLANISHINING XORIJ TAJRIBASI ............ 1231 Abdusaidov Akmal Abduvaliyevich TEMIR YO‘L TRANSPORTI KORXONALARIDA MOLIYAVIY-IQTISODIY BOSHQARUV SAMARADORLIGINI OSHIRISH UCHUN KONTROLLING VOSITALARINI JORIY ETISH ............................... 1236 Kayumov Zafarbek Odil o‘g‘li BANK HR JARAYONLARIDA SUN’IY INTELLEKTNI QO‘LLASH IMKONIYATLARI .......................................... 1243 D. DJabbarova MEHNAT BOZORIDA NORASMIY BANDLIKNI QISQARTIRISH MEXANIZMLARI .......................................... 1247 Mirzakarimova Muyassarxon Muminovna IJTIMOIY XIZMATLAR TIZIMIDA DAVLAT VA NODAVLAT SEKTORINING O‘ZARO ALOQASI HAMDA XORIJIY TAJRIBA TAHLILI .................................................................................................................................... 1251 Berdiyeva Nafisa Qahramonovna ПРИМЕНЕНИЕ КОНТРОЛЛИНГА В ОРГАНИЗАЦИОННО-ЭКОНОМИЧЕСКОЙ СИСТЕМЕ УПРАВЛЕНИЯ ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНОГО ТРАНСПОРТА ......................................................................................... 1257 Каюмов Зафарбек Одил угли BILVOSITA SОLIQLAR HISOBINI TASHKIL ETISHDA SОLIQ NАZОRАTINING AHAMIYATI ...................... 1263 Djаlilоv Rаhmоnkul Hаmidоvich INVESTITSION FAOLIYATNING IQTISODIY MOHIYATI VA UNING SANOAT RIVOJLANISHIDAGI OʻRNI .............................................................................................................................................................................................. 1268 Yuldoshev Sobir Fayzullayevich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI IQTISODIYOTINING TRANSFORMATSIYASI SHAROITIDA AHOLI DAROMADLARINING TAQSIMOT TAHLILI..................................................................................................................... 1272 Bayxonov Baxodirjon Tursunbayevich TIJORAT BANKLARIDA RAQAMLI MARKETINGNI QO‘LLASHNING XORIJ TAJRIBASI ................................ 1277 Raxmatova Shaxnoza Rustamovna, Ochilova Dilnoza Ismoil qizi ФОРМИРОВАНИЯ УСТОЙЧИВОЙ ЗАНЯТОСТИ В ПРОМЫШЛЕННОСТИ В УСЛОВИЯХ ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПРЕОБРАЗОВАНИЙ .................................................................................................................. 1283 Б.С. Разакова ZAMONAVIY TURISTIK KLASTERLARNI BOSHQARISHNING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI ................. 1289 Azim Pulatov OʻZBEKISTONDA YOSHLAR BANDLIGINI TAKOMILLASHTIRISH YOʻNALISHLARI VA DAVLAT SIYOSATINING SAMARADORLIGI ...................................................................................................................................... 1296 Qodirov Baxodirjon Shuhratovich https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 17 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. YASHIL TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA SANOAT KORXONALARINING ISHLAB CHIQARISH SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA RAQAMLI TRANSFORMATSIYANING AHAMIYATI ............................... 1302 Ergashev Sanjarbek Sobirjon oʻgʻli ONLAYN TA’LIM PLATFORMALARI INTERAKTIV CHATBOTLARI SAMARADORLIGINI KOMPLEKS BAHOLASH .......................................................................................................................................................... 1306 Zaripova Mukaddas Djumayozovna, Yusupova Asila Xidirqul qizi TO‘QIMACHILIK SANOATI KORXONALARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI BAHOLASHNING TAKOMILLASHTIRILGAN USLUBIYOTI ........................................................................................................................... 1313 Abdullayeva Sevaraxon Xasanovna ZARAFSHON MINTAQASI HUDUDLARIDA IQTISODIY MUTANOSIBLIKKA TAʼSIR ETUVCHI OMILLAR TAHLILI VA ULARNING OʻZGARISH TENDENSIYALARI ...................................................................... 1320 Murtazayev Isabek Bazarbayevich OʻZBEKISTONDA AHOLI TURMUSH DARAJASINI YAXSHILASHNI MOLIYAVIY MANBALARI ................. 1327 Mansurov Mansur Alisherovich, Xolbekova Dilobarxon Rasuljon qizi O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA MONETAR SIYOSATNING TRANSMISSIYA MEXANIZMLARI SAMARADORLIGI ...................................................................................................................................................................... 1330 Boltayeva Nilufar Shavkat qizi HUDUDIY TURIZM RIVOJLANISHIDA BARQAROR BOSHQARUV STRATEGIYALARINI ISHLAB CHIQISH ........................................................................................................................................................................................ 1336 Barakayev Elbekjon Abdulla o‘g‘li O‘ZBEKISTON TA’LIM TIZIMIDA DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK MEXANIZMINI JORIY ETISH ................ 1343 Yuldashev Kodirjon Mamadjanovich ILG‘OR XORIJIY DAVLATLAR TAJRIBASIDA BOSHQARUV XODIMLARI QOBILIYATLARIDAN FOYDALANISH ORQALI KORXONA SALOHIYATINI YUKSALTIRISH YO‘LLARI ............................................... 1348 Ayubxon Qutbiddinov Bosit o‘g‘li INTEGRATSIYALASHGAN XARAJATLAR TAHLILI: ISHLAB CHIQARISH VA LOGISTIKA XARAJATLARINING MAHSULOT TANNARXIGA TA’SIRI ........................................................................................... 1353 Zokirjonov Asadbek Otabek o‘g‘li, Xashimova Zuhraxon Kahramonovna QASHQADARYO VILOYATI SANOATINI INNOVATSION RIVOJLANTIRISH STRATEGIYASINING ASOSIY YO‘NALISHLARI VA ULARNI EKONOMETRIK MODELLAR YORDAMIDA BAHOLASH ................ 1358 Raxmatullayev Doston Asad o‘g‘li MAKTABGACHA TAʼLIM MUASSASALARIDA BOLALAR TAʼMINOTIGA OTA-ONALAR TOMONIDAN HAQ TOʻLASH VA UNDAN FOYDALANISH TARTIBINING BUXGALTERIYA HISOBI....................................... 1361 Roʻziboyev Oybek Baxromovich KICHIK BIZNESNING HUDUDIY ISH BILAN BANDLIKKA TA’SIRI ........................................................................ 1367 Qulmatov Alimjan Abdulloyevich INDUSTRIYA 4.0 SHAROITIDA KASBLAR TARKIBI TUZILMASI VA KOMPETENSIYALAR TRANSFORMATSIYASI ............................................................................................................................................................ 1371 Mirzakarimova Muyassarxon Muminovna RAQAMLI IDENTIFIKATSIYA (E-ID) TIZIMINING G‘AZNACHILIK OPERATSIYALARIDA QO‘LLANISH ISTIQBOLLARI ................................................................................................................................................ 1375 Raximov Shaxzod Maxsudjanovich IQTISODIYOTNI RAQAMLI TRANSFORMATSIYALASH SHAROITIDA AVTOMOBIL SANOATI KORXONALARINING INVESTITSION FAOLIYATINI STRATEGIK RIVOJLANTIRISH ..................................... 1380 Kasimova Nozima Omilovna METHODOLOGY FOR ASSESSING THE EFFECTIVE PERFORMANCE OF AN INDUSTRIAL ENTERPRISE IN THE CONTEXT OF INDUSTRY 4.0 .................................................................................................... 1384 Kudaynazarova Dilnaz Koshkarbaevna TEACHING PROGRAMMING COLLABORATIVELY THROUGH GOOGLE COLAB AND GITHUB INTEGRATION ............................................................................................................................................................................ 1388 Saidova Dilfuza Ergashovna O‘ZBEKISTONDA BARQAROR IQTISODIY O‘SISHNI TA’MINLASHNING ASOSIY YO‘NALISHLARI ......... 1392 Djumayev Zayniddin Axmedovich https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 18 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. ЦИФРОВАЯ МОДЕРНИЗАЦИЯ СИСТЕМЫ ОБРАЗОВАНИЯ УЗБЕКИСТАНА: КОНЦЕПТУАЛЬНАЯ ОСНОВА И КЛЮЧЕВЫЕ ОРИЕНТИРЫ .............................................................................. 1397 Киличева Феруза Бешимовна ТРАНСФОРМАЦИЯ КОНСТИТУЦИОННЫХ НОРМ О СОБСТВЕННОСТИ И ЭКОНОМИЧЕСКОЙ СВОБОДЕ В УЗБЕКИСТАНЕ В УСЛОВИЯХ СОЦИАЛЬНОГО ГОСУДАРСТВА ............................................... 1401 Абдуллаева Мавлюда Садыковна KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIKNI INNOVATSION IQTISODIYOTDA QO‘LLAB-QUVVATLASH STRATEGIYALARI ...................................................................................................................................................................... 1407 Mirzaaxmedov Nodirbek Shavkatovich KORXONALAR RAQOBATBARDOSHLIGINI TAHLIL QILISH VA MARKETING STRATEGIYASINI TANLASH ...................................................................................................................................................................................... 1414 Yoqubjonova Dildora Timur qizi TURISTIK XIZMATLAR BOZORINING XUSUSIYATLARI VA BRENDLASH IMKONIYATLARI ...................... 1420 Yusupova Moxinur Farxod qizi TA’LIM TASHKILOTLARIDA MOLIYAVIY AKTIVLARNI BOSHQARISH ................................................................ 1428 Meliboyev Ibroxim Mavlon o‘g‘li SOLIQ NAZORATINI TASHKIL ETISHDA XALQARO TAJRIBA VA O‘ZBEKISTONGA TATBIQ ETISH IMKONIYATLARI ........................................................................................................................................................................ 1432 Kodirov Aqliddin Xakim o‘g‘li AVTOMOBIL SAVDOSIDA ZAMONAVIY MARKETING KONSEPSIYALARINING QO‘LLANILISHI ............. 1437 Adamboyev Abror Akrom o‘g‘li, Akramov T.A. CHARM-POYABZAL KORXONALARIDA RESURSLARDAN MUQOBIL FOYDALANISH SAMARADORLIK KO‘RSATKICHLARINI PROGNOZLASH ......................................................................................... 1443 Otaniyozov Orifjon Otaxonovich BANK KAPITALI YETARLILIGI VA RISKLARNI BOSHQARISH TIZIMINING SAMARADORLIGINI OSHIRISH MEXANIZMLARI .................................................................................................................................................. 1449 Abdusalamov Olimjon Eshmirzayevich SIRKULYAR IQTISODIYOTDA RESURS TANQISLIGINING OLDINI OLISH MASALALARI ............................ 1454 Ismoilova Gulchiroy Tolliboy qizi THE IMPACT OF DIGITAL PAYMENT SYSTEMS DEVELOPMENT ON THE BANKING SECTOR: A COMPARATIVE ANALYSIS OF CENTRAL ASIAN COUNTRIES ............................................................................ 1459 Aziza Farmonovna Ergasheva, Rustam Olimjonovich Oltinov ICHKI AUDIT VA UNING KORXONA NAZORAT TIZIMIDAGI OʻRNI: MUAMMO VA YECHIMLAR ............. 1472 Mexmonaliyev Ulugʻbek Erkinjon oʻgʻli QISHLOQ XO‘JALIGIDA RISK TURLARI VA KELIB CHIQISH OMILLARI ............................................................. 1477 Xamrokulov Sindor Qahramonovich O‘ZBEKISTONDA TURISTLARGA OVQATLANISH XIZMATLARINI KO‘RSATISHNI RIVOJLANTIRISHNING BOSHQARUV MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH ................................................. 1483 Maxmadiyeva Charos Xayrullayevna TIJORAT BANKLARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TA’MINLASHNING SAMARALI YO‘LLARI ....................................................................................................................................................................................... 1487 Adilov Mirkomil Miralimovich BUDJET JARAYONIDA OCHIQLIK VA SHAFFOFLIKNI OSHIRISH MEXANIZMLARINING AMALDAGI HOLATI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI .............................................................................................. 1494 Shernayev Akbar Aqmirzayevich KICHIK TADBIRKORLIK LOYIHALARINI MOLIYALASHTIRISHDA BANK KREDITLARI SAMARADORLIGINI OSHIRISH OMILLARI .................................................................................................................... 1499 Norqobilova Nargiza Abdiqodirovna OLIY TA’LIM XIZMATLARI BOZORIDA NODAVLAT OLIY TA’LIM MUASSASALARINING ISHTIROKI VA ULARDA MARKETING FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISH ..................................................................................... 1504 Yuldashov Isomiddin Sidiqovich МАКРОЭКОНОМИЧЕСКАЯ ЭФФЕКТИВНОСТЬ ОПТИМИЗАЦИИ НАЛОГОВЫХ ПОСТУПЛЕНИЙ И ЕЁ ЗНАЧЕНИЕ ДЛЯ ЭКОНОМИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ .................................................... 1509 Муталова Дилором Махамаджановна, Хакимова Ситора Ильёсжон кизи https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 19 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, noyabr. № 11-son. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TELEKOMMUNIKATSIYA XIZMATLARI BOZORINI RIVOJLANTIRISH TENDENSIYALARI VA MEXANIZMLARI...................................................................................... 1515 Suyunov Asror Baxtiyorovich INNOVATSION FAOLIYATNI RAG‘BATLANTIRISHDA DAVLATNING O‘RNI ...................................................... 1518 Saitkamolov Muхammadxo‘ja Sobirxo‘ja o‘g‘li SOLIQ MA’MURIYATCHILIGINING MOHIYATI VA UNING TADBIRKORLIK MUHITIDAGI O‘RNI .............. 1521 Xurramov Azizbek Muxiddin o‘g‘li DETERMINATION OF SEED DAMAGE IN THE PNEUMATIC TRANSPORT SYSTEM BY CONDUCTING EXPERIMENTS ...................................................................................................................................... 1527 Boltabayev Bekzod Egamberdiyevich GEOTAHLILIY YONDASHUV ASOSIDA DEHQON XO‘JALIKLARINING YER BILAN TA’MINLANGANLIGINI BAHOLASH ................................................................................................................................... 1531 Axmatov Abutolibxon Ochilxon oʻgʻli DAVLAT BUDJETI XARAJATLARINING G‘AZNA IJROSIDA BIG DATA TAHLILIDAN FOYDALANISHNING SAMARASI ......................................................................................................................................... 1535 Atajanov Murodbek Bekberganovich РОЛЬ И РАЗВИТИЕ КИБЕРПРАВА В ФИНТЕХ-ПРОЕКТАХ: ПРАВОВЫЕ ВЫЗОВЫ И ПРИОРИТЕТЫ В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ УЗБЕКИСТАНА .............................................. 1539 Мирзаев Шерзод Махматкулович KAMBAG‘ALLIK VA UNI TADRIJIY-NAZARIY KONSEPSIYALARI............................................................................ 1547 Xolmirzayev Abdulxamid Xapizovich DAVLAT KORXONALARINI XUSUSIYLASHTIRISH JARAYONIDA QIYMATNI ANIQLASH VA MOLIYAVIY BARQARORLIKNI TA’MINLASH MEXANIZMLARI ........................................................................ 1554 Asomidinova Moxigulbonu Oybek qizi O‘ZBEKISTONDA IJTIMOIY HIMOYA TIZIMINI RAQAMLASHTIRISH VA HUDUDLARDA DIFFERENSIAL YONDASHUV ASOSIDA MOLIYALASHTIRISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH ........................ 1560 Dovutov Faxriddin Javliyevich KICHIK KVADRATLAR METODIGA ALTERNATIV YANGI DIFFERENSIAL USULINI ISHLAB CHIQISH VA UNING SAMARADORLIGI ............................................................................................................................ 1567 Ochilov Sherali Baratovich, Akramova Obida Qosimovna, Raximova Dilnoza Davronovna IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1567 2025-yil, noyabr. № 11-son. KICHIK KVADRATLAR METODIGA ALTERNATIV YANGI DIFFERENSIAL USULINI ISHLAB CHIQISH VA UNING SAMARADORLIGI Ochilov Sherali Baratovich “Iqtisodiyot va menejment” kafedrasi dotsenti, i.f.n. ORCID: 0009-0009-9202-6067 Akramova Obida Qosimovna “Iqtisodiyot va menejment” kafedrasi dotsent v.b. (PhD) ORCID: 0009-0000-5475-4228 Raximova Dilnoza Davronovna Buxoro davlat texnika universiteti “Iqtisodiyot va menejment” kafedrasi dotsent v.b. (PhD) ORCID: 0009-0007-3078-6648 Annotatsiya. Ushbu maqolada an’anaviy eng kichik kvadratlar usuli (EKKU) jarayonlarni yagona uzluksiz funksiya orqali ifodalashda yirik xatoliklarga olib kelishi mumkinligi asoslab beriladi. Mazkur muammoni bartaraf etish maqsadida regressiya modellarini qurishning alternativ — differensial tenglamalarga asoslangan yondashuvi taklif etiladi. Taklif etilgan usulda jarayon miqdor jihatdan qismlarga ajratilib, har bir oraliqda funksiyaning mos matematik modeli differensial tenglama orqali aniqlanadi. Olingan natijalar mazkur alternativ yondashuvning aniqligi an’anaviy EKKUga nisbatan kam emasligini, ba’zi holatlarda esa yanada barqaror natijalar berishini ko‘rsatdi. Kalit soʻzlar: korrelyatsion modellar, eng kichik kvadratlar usuli, differensial tenglamalar, eksponensial model, chiziqli model, magnit maydon induksiyasi, alternativ usul, statistik yaqinlashtirish. Abstract. This article substantiates that the traditional Least Squares Method (LSM) may lead to significant errors when representing a process with a single continuous function. To address this issue, an alternative regression-modeling approach based on differential equations is proposed. In the suggested method, the process is divided into quantitative intervals, and for each interval the appropriate functional form is determined through a differential equation. The results demonstrate that the accuracy of the alternative approach is not inferior to that of the traditional LSM and, in some cases, provides more stable estimations. Key words: correlation models, least squares method, differential equations, exponential model, linear model, magnetic field induction, alternative method, statistical approximation. Аннотация. В статье обосновано, что традиционный метод наименьших квадратов (МНК) при аппроксимации процессов единой непрерывной функцией может приводить к существенным ошибкам. Для решения данной проблемы предлагается альтернативный подход построения регрессионных моделей, основанный на дифференциальных уравнениях. В предлагаемом методе процесс разделяется на интервалы по количественным признакам, и для каждого интервала соответствующая модель определяется с помощью дифференциального уравнения. Полученные результаты показывают, что точность альтернативного подхода не уступает традиционному МНК и в ряде случаев обеспечивает более устойчивые решения. Ключевые слова: корреляционные модели, метод наименьших квадратов, дифференциальные уравнения, экспоненциальная модель, линейная модель, индукция магнитного поля, альтернативный метод, статистическая аппроксимация. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1568 2025-yil, noyabr. № 11-son. KIRISH Hozirgi kunda jarayonlarning korrelyatsion modellarini qurish va ularni chuqur tahlil qilishga mo‘ljallangan dasturlarning aksariyatida statistik ma’lumotlar asosida model faqat bitta u=f(x)u = f(x)u=f(x) funksiyasi orqali quriladi va natija shu yondashuv bilan chegaralanadi. Biroq ko‘pchilik holatlarda haqiqiy qiymatlar bilan hisoblangan qiymatlar orasidagi tafovut sezilarli darajada katta bo‘ladi. Shuningdek, ayrim vaziyatlarda korrelyatsiya koeffitsienti juda past chiqadi. Bu hodisa ilmiy adabiyotlarda allaqachon qayd etilgan. Masalan, fizikada vakuumda elektr toki uchun volt-amper xarakteristikasini yagona funksiya yordamida ifodalashning imkoni yo‘qligi ma’lum. Bunday sharoitda o‘tkazuvchanlik faqat elektronlar hisobiga yuzaga keladi va kuchlanish ma’lum qiymatga yetgach, tok kuchi kuchlanishning ortishidan qat’i nazar o‘zgarmay qoladi. Natijada to‘yinish toki hosil bo‘ladi. Bu holat murakkab jarayonlarni bitta funksiya orqali tavsiflash har doim ham to‘liq va aniq natija bermasligini ko‘rsatadi (1-rasm). 1-rasm. Gazlarda elektr toki Bu jarayon esa Agar albatta gazlarda elektr toki hodisasi qaralsa, u holda jarayon yanada murakkabrok bo‘ladi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Korrelyatsion modellar va nochiziqli jarayonlarni matematik modellashtirish masalasi fizika, iqtisod, muhandislik hamda statistika kabi turli sohalarda muhim metodologik yo‘nalish sifatida shakllangan. Ilmiy adabiyotlarda ushbu jarayonlarni tavsiflashda asosan eng kichik kvadratlar usuli (EKKU) ustuvorlik qilib kelgan. Biroq so‘nggi yillarda murakkab, struktura jihatdan tabaqalanadigan va oraliqlarga ajraluvchi jarayonlar uchun an’anaviy yondashuvlarning yetarli emasligi haqidagi ilmiy qarashlar kuchaymoqda. Korrelyatsion va regressiya modellari nazariyasining zamonaviy asoslarini shakllantirgan muhim manbalardan biri — Montgomery, Peck va Viningning “Introduction to Linear Regression Analysis” asaridir. [1] Mualliflar ko‘plab tabiiy jarayonlar bir nechta oraliqda turlicha qonuniyatlarga bo‘ysunishini va ular yagona funksiya bilan to‘liq izohlanmasligini ta’kidlaydilar.[2] Iqtisodiy modellar hamda nochiziqli regressiya tahlilida Greene tomonidan yozilgan “Econometric Analysis” asari alohida ahamiyatga ega.[3] Wooldridge’ning “Introductory Econometrics” asarida esa funksional forma noto‘g‘ri tanlanganda prognoz va baholashlar sezilarli xatoliklarga olib kelishi mumkinligi ilmiy asosda ko‘rsatib beriladi.[4] Adabiyotlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, eng kichik kvadratlar usuli klassik va keng qo‘llaniladigan metod bo‘lishiga qaramay, funksional forma aniq belgilanmagan taqdirda baholash natijalarining aniqligi sezilarli darajada pasayadi. Bu, o‘z navbatida, nochiziqli, tez o‘zgaruvchan yoki bosqichma-bosqich o‘zgaruvchi jarayonlarni yagona funksiya orqali ifodalash har doim ham maqsadga muvofiq emasligini anglatadi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Tadqiqotni amalga oshirishda 3 ta bosqichdan foydalanildi. Birinchi bosqichda, ma’lumotlar magnit maydon induktsiyasi X va kuchlanganlik Y o’rtasidagi bog’lanish 0,4 dan 2,29 gacha bo’lgan intervalda 4 ta asosiy oralikka ajratildi: [0,4 – 0,48] — chiziqli bog’lanish, [0,49 – 1,25] — eksponensial, [1,26 – 1,96] — eksponensial, [1,97 – 2,29] — chiziqli. Ikkinchi bosqichda differentsial tenglamaga asoslangan yondashuv ishlab chiqildi. Agar funksiya chiziqli bo’lsa, , bu holda modeli tez aniqlanadi; eksponensial holda, dan kelib chiqib, o’rtacha qiymatlar asosida topiladi. Uchinchi bosqichda, an’anaviy IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1569 2025-yil, noyabr. № 11-son. eng kichik kvadratlar usuli bilan solishtirish amalga oshirildi. Har bir intervalda alternativ usul va KKU orqali hisoblangan qiymatlar taqqoslandi. Xatoliklar: mutlaq farq , nisbiy farq, grafik solishtirish orqali baholandi. TAHLIL VA NATIJALAR Izlanishning to‘liq mazmunini tushuntirish uchun energetika sohasi tadqiqotchilarining kuzatuvlari natijalaridan foydalandik (1-jadval). 1-jadval. Energetika sohasi tadqiqotchilarining kuzatuvlari natijalari 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,6 0,6 0,6 96 97 98 99 100 102 104 106 108 111 114 117 120 123 126 129 132 136 140 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,7 0,7 0,7 0,7 0,7 0,7 0,7 0,7 0,7 0,7 0,8 0,8 144 148 152 156 160 164 168 172 177 182 187 192 197 202 208 214 220 226 233 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 1 240 247 254 261 268 275 282 289 296 303 310 317 325 333 341 349 358 367 376 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 1 1 1 1 1 1 1 1 1,1 1,1 1,1 1,1 1,1 1,1 1,1 1,1 1,1 1,1 1,2 385 394 404 414 424 435 446 458 470 483 496 510 524 538 553 569 586 604 623 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 643 664 685 707 730 754 780 810 840 870 900 940 980 1030 1080 1140 1200 1270 1340 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1410 1490 1590 1600 1720 1940 2060 2200 2340 2500 2700 2920 3140 3370 3600 3850 4060 4290 4520 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 1,5 1,5 1,6 1,6 1,6 1,6 1,6 1,6 1,6 1,6 1,6 1,6 1,7 1,7 1,7 1,7 1,7 1,7 1,7 4760 5000 5300 5650 6000 6350 6700 7100 7600 8100 8650 9300 10000 10700 11400 12200 13000 14000 15000 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 1,7 1,7 1,7 1,8 1,8 1,8 1,8 1,8 1,8 1,8 1,8 1,8 1,8 1,9 1,9 1,9 1,9 1,9 1,9 16000 17000 18000 19000 20000 21000 22000 23000 24000 25000 26000 27000 28000 29000 30000 31200 32500 34000 35500 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 1,9 1,9 1,9 1,9 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2,1 2,1 2,1 2,1 2,1 37000 38500 40500 42500 45000 51000 57000 63000 70000 77000 84500 92000 100000 108000 116000 124000 138000 140000 148000 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 2,1 2,1 2,1 2,1 2,1 2,2 2,2 2,2 2,2 2,2 2,2 2,2 2,2 2,2 2,2 2,3 2,3 2,3 2,3 156000 164000 172000 180000 188000 196000 204000 212000 220000 228000 236000 244000 252000 260000 268000 276000 284000 292000 300000 Yuqoridagi jadvalda tadqiqotchilar magnit maydon induksiyasi va magnit maydon kuchlanganligi orasidagi bog‘lanishning kuzatish raqamlari keltirilgan. Bunda x o‘zgaruvchi ya’ni magnit maydon induksiyasini o‘zgarishi juda kichik bo‘lib ∆x=0.01ga teng. Bu xolat bizning tekshirishlarimizga to‘g‘ri keladigan jarayon bo‘lib xisoblanadi. Bu jarayonlarni umumiy bitta funksiya orqali bajarilsa, ko‘p xatoliklarga yuzaga keladi. Shuni inobatga olib, jarayonni ma’lum qismlarga bo‘lindi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1570 2025-yil, noyabr. № 11-son. Berilgan raqamlardagi magnit maydon induksiyasini ya’ni “x”ni [0,4;0.48]dagi miqdorlarini ko‘rib chiqamiz (2-jadval). 2-jadval. Magnit maydon induksiyasini ya’ni “x”ni [0,4;0.48]dagi miqdorlari bilan hisob-kitob natijalari (alternativ usulda) X y ∆x ∆y ∆y/∆x ŷ y-ŷ 0,4 96 96,0 0 0,41 97 0,01 1 100,0 97,5 -0,5 0,42 98 0,01 1 100,0 99,0 -1 0,43 99 0,01 1 100,0 100,5 -1,5 0,44 100 0,01 1 100,0 102,0 -2 0,45 102 0,01 2 200,0 103,5 -1,5 0,46 104 0,01 2 200,0 105,0 -1 0,47 106 0,01 2 200,0 106,5 -0,5 0,48 108 0,01 2 200,0 108,0 0 Bu oraliqda magnit maydon induksiyasi va magnit maydon kuchlanganligi o‘zaro chiziqli bog‘langanligini sezish mumkin. Biz kiritgan nazariyaga ko‘ra (1) (bu yerda ∆x= va ∆u= ) bo‘lganda x0 nuqtada hosilani qiymatini ifodalaydi. Agar izlanayotgan funksiyani hosilasi mavjud bo‘lsa, u xolda (1) tenglikni x0 nuqtaning kichik atrofida o‘rinli bo‘lgan quyidagi taqribiy tenglik bilan almashtiramiz. yoki ≈ ∆x→0 Biz barcha nuqtalarda larni hisoblashlar tugatilgandan so‘ng, quyidagi hollar kuzatilishi mumkin. A) i=1;N Bunday holda bog‘lanish funksional bo‘lib, u=a0+bx ko‘rinishga ega bo‘ladi. Boshlang‘ich shartlardan foydalanib, koeffitsientlar tezda topish imkoniyati paydo bo‘ladi. ni integrallab u=bx+c0 ga ega bo‘lamiz. u(x0)=bx0+c0 dan a0=y(x0)-Bx0 ham topiladi. B) bo‘lib Bi lar o‘zgarmas son emas. Agar bu sonlarning o‘rtacha miqdori atrofida tebranishi juda kichik bo‘lsa, ya’ni yetarlicha kichik bo‘lsa, u holda deb qabul qilish mumkin. Bu yerda Bi= va Endi oxirgi sharti bo‘lib, ט= ya’ni dispersiya o‘rtacha miqdorni qancha qismini tashkil etishini aniqlash hisoblanadi. Bizni holda u holda (1-jadval) Bu asosida biz deb olishga haqli ekanligimiz aniq bo‘ladi. Shunday qilib, quyidagi ko‘rinishdagi differensial tenglamaga ega bo‘lamiz: IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1571 2025-yil, noyabr. № 11-son. Bu tenglamani boshlag‘ich shartlar asosida yechib, u=150x+36ni qilamiz. Funksiya grafigini haqiqiy ko‘rsatkichlar bilan solishtirish orqali alternativ metodning imkoniyatlarini ko‘rish mumkin (2-rasm). 2-rasm. Alternativ usulda hakikiy va xisoblablangan boglanishlarni ko‘rsatuvchi grafik Agar 3-jadval raqamlariga e’tibor bersak, haqiqiy va hisoblangan qiymatlar orasidagi farqning maksimal qiymatini haqiqiy qiymatni atigi 2 foizini tashkil etganiga guvox bo‘lamiz. Shu masalani an’anaviy metodlar bilan yechib, natijalarni solishtirish taklif qilingan usulni afzalligini ko‘rish mumkin (3-jadval). 3-jadval. Magnit maydon induksiyasini ya’ni “x”ni [0,4;0.48] oralig‘idagi miqdorlari bilan hisob-kitob natijalari (an’anaviy usulda) x y Ŷ y-ŷ 0,4 96 95,1 -0,9 0,41 97 96,6 -0,4 0,42 98 98,1 0,1 0,43 99 99,6 0,6 0,44 100 101,1 1,1 0,45 102 102,6 0,6 0,46 104 104,1 0,1 0,47 106 105,6 -0,4 0,48 108 107,1 -0,9 3-rasm. An’anaviy usulda hakikiy va xisoblablangan boglanishlarni ko‘rsatuvchi grafik IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1572 2025-yil, noyabr. № 11-son. 4-jadval. Haqiqatdagi ko‘rsatkichlarni alternativ va an’anaviy usul bilan taqqoslash jadvali Xaqiqatda Muqobil usulda An’anaviy usulda 96 96 95,1 97 97,5 96,6 98 99 98,1 99 100,5 99,6 100 102 101,1 102 103,5 102,6 104 105 104,1 106 106,5 105,6 108 108 107,1 4-rasm. Haqiqatdagi ko‘rsatkichlarni alternativ va an’anaviy usul bilan solishtirma grafigi Berilgan raqamlarni x[0.49-1.26] oralig‘iga e’tibor bersak, u xolda “u” ni nochiziqligi o‘zgarayotganini ma’lum bo‘ladi. Bu qismda magnit maydon kuchlanganligi qanday qonun bilan o‘zgarishi haqida fikr yuritamiz. Izlanishlar, shu oraliqda bog‘lanish grafigi eksponensial ekanligiga ishora qiladi. Demak, u=AeBX ko‘rinishda izlanadi. Ammo, bizda faqat funksiyaning xi nuqtalardagi ui qiymatlari mavjud xalos. Kichik kvadratlar usuliday emas, balki, alternativ usul ya’ni differensial tenglamalar usulidan foydalaniladi. Demak, u=Aebx deb olinadi, u holda u’=AVex bo‘ladi. Endi chekli ayirmalarga o‘tamiz ya’ni anligidan izlanayotgan funksiyani hamma nuqtalarida hosilasi bor deb xisoblab, tenglikdan foydalanib, bog‘lanish agar ko‘rsatkichli (eksponensial) bo‘lsa, qanday shartlar bajarilishini qarab chiqamiz. Ma’lumki, lekin u=Aeb∆x bo‘lgani uchun Demak, agar bog‘lanish eksponensial bo‘lsa, bulishi kerak. Endi qaralayotgan raqamlar uchun ∆ui va ∆xi larni hisoblaymiz va ularga asoslanib, ifodalarni hisoblab chiqamiz. 5-jadvalni 6-ustundagi raqamlar ning qiymatlari bo‘lib xisoblanadi va bu kiymat 2,2-3,13 oralig‘ida o‘zgaradi. Demak, biz V sifatida 6 ustunning o‘rtacha qiymatini deb kabul kilishimiz mumkin va u holda ga ega bo‘lamiz. Shunday kilib, V 6-ustunning o‘rtachasiga teng bo‘lib, V=2,7 ga teng ekanligi ma’lum buldi. Vning qiymatlari ma’lum bulgani uchun u=Aebx ga faqat “A”ni boshlang‘ich shart asosida aniqlaymiz. Bunda u=Ae2,7 IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1579 2025-yil, noyabr. № 11-son. 2,12 164000 0,01 8000 800000 167719 4,88 164844,2 -844,2 2,13 172000 0,01 8000 800000 175500 4,65 172743,1 -743,1 2,14 180000 0,01 8000 800000 183281 4,44 180642 -642 2,15 188000 0,01 8000 800000 191062 4,26 188540,9 -540,9 2,16 196000 0,01 8000 800000 198844 4,08 196439,8 -439,8 2,17 204000 0,01 8000 800000 206625 3,92 204338,7 -338,7 2,18 212000 0,01 8000 800000 214406 3,77 212237,6 -237,6 2,19 220000 0,01 8000 800000 222187 3,64 220136,5 -136,5 2,2 228000 0,01 8000 800000 229969 3,51 228035,4 -35,4 2,21 236000 0,01 8000 800000 237750 3,39 235934,3 65,7 2,22 244000 0,01 8000 800000 245531 3,28 243833,2 166,8 2,23 252000 0,01 8000 800000 253312 3,17 251732,1 267,9 2,24 260000 0,01 8000 800000 261094 3,08 259631 369 2,25 268000 0,01 8000 800000 268875 2,99 267529,9 470,1 2,26 276000 0,01 8000 800000 276656 2,90 275428,8 571,2 2,27 284000 0,01 8000 800000 284437 2,82 283327,7 672,3 2,28 292000 0,01 8000 800000 292219 2,74 291226,6 773,4 2,29 300000 0,01 8000 800000 300000 2,67 299125,5 874,5 Demak, bitta funksiya deb faraz qilingan jarayonni aniqligini oshirish maqsadida 4 ta funksiyaga ega bo‘lish mumkin: 1. u=150x+36 agar x [0.4-0.48] oralig‘ida 2. agar x [0.49-1.25] oralig‘ida 3. agar x [1.26-1.96] oralig‘ida 4. u=7781125x-1481906,3 agar x [1.97-2.27] oralig‘ida XULOSA VA TAKLIFLAR Xulosa qilib, shu ni aytish mumkin ki, tadqiqot natijasida quyidagi muammolarni hal qilish imkoniyati mavjudligi ko’rib chiqildi: Muraqqab jarayonlarni modellashda yagona funktsiya emas, balki qismlar o’raliklariga bo’lib, pa gonali ravishda o’rganish afzalroq ekanligi nazariy va amaliy tasdiqlandi. Modellash jarayonida mualliflar tomonidan taklif etilayotgan differentsial metod mavjud metodlardan farq qilmasdan tadbiq etilishi mumkinligi isbotlandi. Bu faktni isbotlashda muraqqab hisoblash jarayonlari va grafiklarni taqqoslash usullaridan foydalanildi. ko’rinishidagi modellarning differentsial metod yordamida qurilishi tanlash mezonlari taxminan o’zgarmas bo’lishi va haqiqiy deb qabul qilish mumkinligi nazariyasi misollarda isbotlab berildi. Shuningdek, tadqiqot davomida modelni yanada takomillashtirish va natijalar aniqligini oshirish uchun qo’shimcha metodlar, masalan, statistik regressiya va optimizatsiya algoritmlari, muhim rol o’ynashi mumkinligi ko’rsatilgan. Bu usullar, o’z navbatida, modelning nazariy asoslarini amaliyotga joriy etish jarayonida yanada aniqroq va ishonchli natijalar olish imkonini beradi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1580 2025-yil, noyabr. № 11-son. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Montgomery D., Peck E., Vining G. Introduction to Linear Regression Analysis. — Nyu-York: Wiley, 2021. — 712 p. (Montgomery D., Peck E., Vining G. — Introduction to Linear Regression Analysis (2021)). www.kwcsangli.in 2. Draper N., Smith G. Applied Regression Analysis. — Nyu-York: Wiley, 1998. — 736 p. 3. Greene W. H. Econometric Analysis. — Nyu-York: Pearson, 2018. — 1178 p. 4. Wooldridge J. Introductory Econometrics: A Modern Approach. — Boston: Cengage, 2020. — 824 p. 5. Ochilov Sh. B., Boboev A. Ch., Akramova O. K. Puti povysheniya investitsionnoy privlekatelnosti regionov za schet snizheniya investitsionnykh riskov v selskom khozyaystve // Informatika. Ekonomika. Upravlenie / Informatics. Economics. Management. — 2024. — T. 3. — № 1. — S. 0401–0410. 6. Ochilov Sh. B., Akramova O. K., Rasulova N. N. Alternativnyy metod postroeniya korrelyatsionnykh modeley kolebatelnykh protsessov // Informatika. Ekonomika. Upravlenie / Informatics. Economics. Management. — 2025. — T. 4. — № 1. — S. 2001–2009. 7. Boboev A. Ch., Bazarova M. S. Xorijiy investitsiyalarning jozibadorligini oshirish // Internauka. — 2019. — 22-3-son. — B. 88–90. 8. Ochilov S. et al. Application of Computational Method for Differential Equations for Constructing Correlation Models // Optical and Computational Technologies for Measurements and Industrial Applications (OptiComp 2025). — SPIE, 2025. — T. 13803. — S. 230–237. 9. Raximova D. D., Abdikahorov A. A. Export Potential of Branded Textile Enterprises in Uzbekistan on the Global Market // International Journal of Management and Economics Fundamental. — 2024. — 4(11). — P. 171–178. Manzilimiz: Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani Kumushkon koʻchasi, 26-uy. Jurnal sayti: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2025. № 11 Ingliz tili muharriri: Feruz Hakimov Musahhih: Zokir ALIBEKOV Sahifalovchi va dizayner: Oloviddin Sobir o‘g‘li © Materiallar koʻchirib bosilganda ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali manba sifatida koʻrsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Jurnalga istalgan payt quyidagi rekvizitlar orqali obuna boʻlishingiz mumkin. Obuna boʻlgach, @iqtisodiyot_77 telegram sahifamizga toʻlov haqidagi ma’lumotni skrinshot yoki foto shaklida joʻnatishingizni soʻraymiz. Shu asosda har oygi jurnal yangi sonini manzilingizga joʻnatamiz. Mazkur jurnalda maqolalar chop etish uchun quyidagi havolalarga maqola, reklama, hikoya va boshqa ijodiy materiallar yuborishingiz mumkin. Materiallar va reklamalar pullik asosda chop etiladi. El.Pochta: [email protected] Bot: @iqtisodiyot_77 Tel.: 93 718 40 07 ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali 03.11.2022-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №566955 reyestr raqami tartibi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazilgan. Litsenziya raqami: №046523. PNFL: 30407832680027