XAYOL

Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 327 XAYOL Kurolboyeva Madina Sherzod Qizi Ulmasova Maftuna Xusan Qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika institute Biologiya ta’lim yo’nalishi 1-bosqich talabalari Anotatsiya: ushbu maqola xayol haqidagi tushunchalar ularning turlari jarayonlari sifatlari va xususiyatlari, xayol mavzusini oʻrganishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar haqida maʼlumot beradi Kalit so'zlar: Zamonaviy pedagogik texnologiyalar, agglyutinatsiya, Aksentlash, gipperbolizatsiya, Inklyuziv, Integration, Evristik, Inversion, Kognitiv. Аннотация: в статье дается информация о понятиях воображения, их видах, процессах, качествах и характеристиках, а также современных педагогических технологиях в изучении предмета воображения. Ключевые слова: Современные педагогические технологии, агглютинация, акцентуация, гиперболизация, инклюзивность, интеграция, эвристика, инверсия. Когнитивный. Abstract: this article provides information about the concepts of imagination, their types, processes, qualities and characteristics, and modern pedagogical technologies in studying the subject of imagination. Keywords: Modern pedagogical technologies, agglutination, Accentuation, hyperbolization, Inclusive, Integration, Heuristic, Inversion. Cognitive. Kirish Xayol odam ongida ilgaridan bor boʻlgan vaqtli aloqalarning ( assotsiatsiyalarni) qaytadan tiklanishi. Va bir biri bilan yangicha qoʻshilishi orqali narsa va hodisalarning yangi obrazlarni hosil qilishga aytiladi. Xayolning nerv fiziologik jarayonini I.P.Povlov bu taʼlimotni oʻrganib chiqqan edi. Xayolning nerv fiziologik asosida ham miyaning poʻstida ilgari hosil qilingan vaqtli aloqalarning (assotsiatsiyalarning yana qayta tiklanib bir biri bilan yangicha qoʻshilish jarayoni hisoblanadi. Xayol jarayonlarining bir qancha turlari mavjud boʻlib ulardan baʼzilari bilan tanishib chiqamiz 1. Agglyutinatsiya-"yelimlash" degan maʼnoni bildirib uning turli qismlaridan bitta qilib yangi obraz yaratiladi. Masalan: kentavr, ssfinks, suv parisi. 2. Gipperbolizatsiya-obrazlarni kattalashtirish yoki kichraytirish shuningdek, alohida Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 328 qismlarning oʻzgartirilishi. Masalan: Guliver, Lilliput, Alpomish obrazlari kiradi. Tizimlashtirisho'hshatish orqali ayrim tasavvurlarni ular orasidagi farqlarni silliqlash. Tipiklashtirish-bir xil obrazlarni qaytarilishi boʻlib har bir davr uchun tipik boʻlgan obrazlarni yaratish. 4. Aksentlashtirish-ayrim belgilarni takidlash orqali obrazlar yaratish. Masalan: oʻrtoqlik hazillari. Hayol jarayonlarining turlari kabi xayolning ham koʻplab turlari mavjud. 1. Passiv xayol 2. Aktiv xayol 3. Ixtiyoriy xayol 4. Ixtiyorsiz xayol 5. Shirin hayol 6. Tush koʻrish 7. Gallyusinasiya 8. Qayta tiklovchi a) Ijodiy b) orzu Tasavvur xayolideb oʻtmishda boʻlib oʻtgan yoki hozirda bor boʻlgan lekin bizning turmush tajribamizda shu paytgacha uchratmagan, ya'ni biz idrok qilmagan tasavvur va obrazlar yaratishga aytiladi. Ixtiyorsiz xayol debodam oʻzining oldiga hech qanday maqsad qo'ymasdan irodani ishga solmasdan, qandaydir o'z-o'ziga obraz va tasavvurlarni yaratishiga aytiladi. Ixtiyoriy xayoldeb oldindan belgilangan maqsad asosida iroda kuchini ishga solib muayyan obraz tasavvurlarni yaratishga aytiladi. Ijodiy xayol - deb tajribamizda boʻlmagan va voqelikning oʻzida ham uchratmagan narsa va hodisalar haqida tasavvur hamda obrazlar yaratishdan iborat xayol turiga aytiladi. Realistik xayol - turida voqelik aks ettiriladi, orzular amalga oshadi. Fantastik xayol - amalga oshmaydigan xayol turidir. Xayolning sifatlariga uning kengligi, mazmundorligi, kuchi va realligi, fantaziyaga boyligi va boshqalar kiradi. Xayol jarayonlari xususiyatlaridan biri shuki, xayol odamning ehtiy ojlari qiziqishlari va oʻz oldiga qoʻygan vazifalari bilan bogʻliq holda yuzaga keladi. Yana bir xususiyati esa xayol hamisha boy tajriba hamda bilimlarga asoslanadi. Xayol tushunchasini oʻrganishda pedagogik texnologiyalarning bir qancha yoʻnalishlari mavjud boʻlib ulardan asosiylari emperik yunoncha "empira"- tajriba) Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 329 kreativ (inglizcha. "Ereative"- yaratuvchan, ijodiy) Kognitiv ( lotincha "cohnitio" bilish), Evristik (yunoncha "evrika" topaman, aniqlayman), Inversion (lotincha "Inversion"- oʻzgartirish, oʻgʻirlash), integrativ (lotincha "integration"- oʻrnatish, qoʻyish), adoptiv (lotincha "adapto" - moslashtiraman), inklyuziv ( lotincha "includo" - kiritaman) pedagogik texnologiyalardir. Bu yoʻnalishning asosiy xususiyatlari quyidagilardir. Tasavvur xayolideb oʻtmishda boʻlib oʻtgan yoki hozirda bor boʻlgan lekin bizning turmush tajribamizda shu paytgacha uchratmagan, ya'ni biz idrok qilmagan tasavvur va obrazlar yaratishga aytiladi. Ixtiyorsiz xayol debodam oʻzining oldiga hech qanday maqsad qo'ymasdan irodani ishga solmasdan, qandaydir o'z-o'ziga obraz va tasavvurlarni yaratishiga aytiladi. Ixtiyoriy xayoldeb oldindan belgilangan maqsad asosida iroda kuchini ishga solib muayyan obraz tasavvurlarni yaratishga aytiladi. Ijodiy xayol - deb tajribamizda boʻlmagan va voqelikning oʻzida ham uchratmagan narsa va hodisalar haqida tasavvur hamda obrazlar yaratishdan iborat xayol turiga aytiladi. Realistik xayol - turida voqelik aks ettiriladi, orzular amalga oshadi. Fantastik xayol - amalga oshmaydigan xayol turidir. Xayolning sifatlariga uning kengligi, mazmundorligi, kuchi va realligi, fantaziyaga boyligi va boshqalar kiradi. Xayol jarayonlari xususiyatlaridan biri shuki, xayol odamning ehtiyojlari qiziqishlari va oʻz oldiga qoʻygan vazifalari bilan bogʻliq holda yuzaga keladi. Yana bir xususiyati esa xayol hamisha boy tajriba hamda bilimlarga asoslanadi. Xayol tushunchasini oʻrganishda pedagogik texnologiyalarning bir qancha yoʻnalishlari mavjud boʻlib ulardan asosiylari emperik yunoncha "empira"- tajriba) kreativ (inglizcha. "Ereative"- yaratuvchan, ijodiy) Kognitiv ( lotincha "cohnitio" bilish), Evristik (yunoncha "evrika" topaman, aniqlayman), Inversion (lotincha "Inversion"- oʻzgartirish, oʻgʻirlash), integrativ (lotincha "integration"- oʻrnatish, qoʻyish), adoptiv (lotincha "adapto" - moslashtiraman), inklyuziv ( lotincha "includo" - kiritaman) pedagogik texnologiyalardir. Bu yoʻnalishning asosiy xususiyatlari quyidagilardir. Tasavvur xayolideb oʻtmishda boʻlib oʻtgan yoki hozirda bor boʻlgan lekin bizning turmush tajribamizda shu paytgacha uchratmagan, ya'ni biz idrok qilmagan tasavvur va obrazlar yaratishga aytiladi. Ixtiyorsiz xayol debodam oʻzining oldiga hech qanday maqsad qo'ymasdan irodani ishga solmasdan, qandaydir o'z-o'ziga obraz va tasavvurlarni yaratishiga aytiladi. Ixtiyoriy xayoldeb oldindan belgilangan maqsad asosida iroda kuchini ishga solib Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 330 muayyan obraz tasavvurlarni yaratishga aytiladi. Ijodiy xayol - deb tajribamizda boʻlmagan va voqelikning oʻzida ham uchratmagan narsa va hodisalar haqida tasavvur hamda obrazlar yaratishdan iborat xayol turiga aytiladi. Realistik xayol - turida voqelik aks ettiriladi, orzular amalga oshadi. Fantastik xayol - amalga oshmaydigan xayol turidir. Xayolning sifatlariga uning kengligi, mazmundorligi, kuchi va realligi, fantaziyaga boyligi va boshqalar kiradi. Xayol jarayonlari xususiyatlaridan biri shuki, xayol odamning ehtiyojlari qiziqishlari va oʻz oldiga qoʻygan vazifalari bilan bogʻliq holda yuzaga keladi. Yana bir xususiyati esa xayol hamisha boy tajriba hamda bilimlarga asoslanadi. Xayol tushunchasini oʻrganishda pedagogik texnologiyalarning bir qancha yoʻnalishlari mavjud boʻlib ulardan asosiylari emperik yunoncha "empira"- tajriba) kreativ (inglizcha. "Ereative"- yaratuvchan, ijodiy) Kognitiv ( lotincha "cohnitio" bilish), Evristik (yunoncha "evrika" topaman, aniqlayman), Inversion (lotincha "Inversion"- oʻzgartirish, oʻgʻirlash), integrativ (lotincha "integration"- oʻrnatish, qoʻyish), adoptiv (lotincha "adapto" - moslashtiraman), inklyuziv ( lotincha "includo" - kiritaman) pedagogik texnologiyalardir. Bu yoʻnalishning asosiy xususiyatlari quyidagilardir. Emperiksezgi aʼzolari orqali bilim olish. Bu tehnalogiyada asosiy eʼtibor sezgi aʼzolarining tabiiy rivojlanganlik imkoniyatlariga tayangan holda bilim berish va ularni yanada takomillashtirib berishga qaratiladi. Kognitivatrofdagi olam toʻgʻrisidagi bilimlar doirasini kengaytirish tehnalogiyasi. Ushbu tabaqalash tafakkurni shakllantiradi bilish ehtiyojlarini shakllantiradi. Evristik - yoʻnaltiruvchi savollar berish yoʻli bilan taʼlim berish tizimi. Topqirlik, faollikni rivojlantirishga xizmat qiluvchi, oʻquvizlanish taʼlim metodi boʻlib optimallashgan tafakkurni rivojlantirish. Kreativ - tadqiqot harakteriga ega boʻlib, oʻquvchilarda maqsadga yoʻnaltirilgan ijodiy tafakkurni jadal rivojlantiradi. Inversion - axborotlarni turli tomondan oʻrganish, oʻrnini almashtirish xususiyatiga ega bo'lib tafakkur tizimini shakllantiradi. Integrativ - axborotlarni tashkil qiluvchi cheksiz koʻp kichik qismlarning o'zaro ajralmas bog'liqligi ularning yaxlitligi, bir butunligi asosida to'g'ri xulosani aniqlash. Adaptiv - axborotlarni va ulardan foydalanish jarayonlarini oʻrganish hamda oʻrgatish uchun qulaylashtirish, moslashtirish asosida kutilgan natijaga erishish. Inklyuziv - taʼlim oluvchilarni koʻp hollarda imkoniyati cheklangan umumiy guruhga Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 331 kiritish oʻqituvchi va ularning oʻzaro munosabatlarida tenglik asosida taʼlim tarbiya jarayonini tashkil qilish barchaning imkoniyatini birlashtirish kiradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. F.I.Haydarov. N.I.Xalilova umumiy psixologiya//darslik/Toshkent/" INOVATSIYA - ZIYO" - 2021 360 bet 2. Bodalev. A.A.Lichnost и овщуенийа - M; pedagogika 3. Abdukarimovich, Y. T., & Melikmurodovich, S. U. B. (2022). Art Therapy in Eliminating Aggressiveness in the Individual. Global Scientific Review, 9, 1-4. 4. Abdukarimovich, Y. T., Melikboboyevich, S. U., & Yusufaliyevna, H. S. (2024). Educator’s Skill in Eliminating Aggressive Situations of Children Raised in Preschool Education Organization. Samaraly Ta’lim Va Barqaror innovatisyalar Jurnali, 1(6), 611-616. 5. Шомуротов , У. . (2024). ТЕХНОЛОГИЯ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МЕТОДОВ АРТ-ТЕРАПИИ В УСТРАНЕНИИ ЛИЧНОСТИ АГРЕССИИ. Предпринимательства и педагогика, 2(3), 178–181. 6. Melikboboyevich, S. U., Zafar o‘g‘li, S. L., Eshqul o‘g‘li, S. J., & Abbos o‘g‘li, Q. N. (2025). SHAXSDAGI AGRESSSIVLIKNI OLDINI OLISH CHORA TADBIRLARI. Advanced methods of ensuring the quality of education: problems and solutions, 2(3), 20-22.