CHALLENGES IN THE MANAGEMENT OF CULTURAL AND ARCHAEOLOGICAL PROTECTED AREAS IN ALBANIA

CHALLENGES IN THE MANAGEMENT OF CULTURAL AND ARCHAEOLOGICAL PROTECTED AREAS IN ALBANIA Phd Ermal Sina1; Phd Rezarta Hoxhallari2; Dr. Enkelejda Billa3 e-mail: [email protected] Abstract The management of cultural and archaeological protected areas represents one of the most complex challenges in the Albanian context, where the overlapping of conservation imperatives, socio-economic needs, and tourism development often generates conflicts. Albania hosts several sites of outstanding historical and cultural significance, including UNESCO World Heritage properties such as Butrint and Gjirokastra, as well as numerous national monuments. Despite their importance, the governance of these areas is frequently hampered by institutional fragmentation, limited financial resources, insufficient community engagement, and weak enforcement of regulations. The management of cultural and archaeological protected areas in Albania is shaped by multiple challenges, particularly regarding institutional coordination, sustainable financing, visitor pressures, and the meaningful inclusion of local communities in governance processes. The analysis draws on comparative insights from UNESCO guidelines and international best practices, highlighting gaps in monitoring, heritage preservation, and adaptive management. Results indicate that a stronger alignment with UNESCO frameworks, combined with participatory governance and cross-sectoral cooperation, is essential to ensure long-term preservation. Furthermore, developing sustainable tourism strategies and strengthening community ownership are identified as critical to balancing conservation with socioeconomic development. The paper concludes by recommending a comprehensive management approach that integrates cultural heritage protection with sustainable local development policies, positioning Albania’s archaeological landscapes as both protected treasures and drivers of resilient territorial growth. Keywords: Cultural heritage; Archaeological protected areas; UNESCO; Albania; management challenges; sustainable tourism 1 University “Ismail Qemali” of Vlore, Faculty of Humanities, Department of Education, Vlore, Albania 2 University “Ismail Qemali” of Vlore, Faculty of Humanities, Department of Education, Vlore, Albania 3 University “Ismail Qemali” of Vlore, Faculty of Humanities, Department of Education, Vlore, Albania 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 41 of 199 Botuar në Librin e Artikujve (Book of Proceedings) të Konferencës Shkencore Ndërkombëtare "Sfidat kryesore të menaxhimit të qendrueshëm të zonave të mbrojtura në Shqipëri sipas Direktivave dheRregulloreve të BE-së / 1st SMPA-EU", fq.41–47. https://doi.org/10.5281/zenodo.17490534, organizuar në kuadër të Modulit Jean Monnet “Albanian Protected Areas in the Frame of EU Integration: ALPAsEU”, financuar nga BE. ISBN: 9789928488602; e-ISBN: 9789928488633 dhe DOI:https://doi.org/10.5281/zenodo.17476890. Botues: RUR.AL Konferenca u organizua në bashkëpunim me Universitetin “Ismail Qemali”, Vlorë, Shqipëri. 18 tetor 2025 I. HYRJE Menaxhimi i zonave të mbrojtura kulturore dhe arkeologjike përbën një nga sfidat më të rëndësishme në politikat e zhvillimit të qëndrueshëm të trashëgimisë në Shqipëri dhe më gjerë. Këto hapësira përfaqësojnë jo vetëm dëshmi të historisë dhe identitetit kombëtar, por edhe burime të rëndësishme për zhvillimin ekonomik, turizmin kulturor dhe edukimin qytetar. Sipas UNESCO-s (2021) dhe ICOMOS-it (2019), ruajtja e trashëgimisë kulturore kërkon një qasje integruese që bashkon aspektet ligjore, institucionale, sociale dhe mjedisore me zhvillimin lokal, duke garantuar një ekuilibër të qëndrueshëm midis mbrojtjes dhe përdorimit. Në nivel ndërkombëtar, koncepti i “heritage management” është evoluar drejt një modeli gjithëpërfshirës ku komunitetet lokale konsiderohen partnerë aktivë në procesin e vendimmarrjes. Dokumente të rëndësishme si Konventa e UNESCO-s për Mbrojtjen e Trashëgimisë Botërore (1972) dhe Strategjia e Këshillit të Europës për Trashëgiminë Kulturore 2021–2025 theksojnë rëndësinë e pjesëmarrjes qytetare, transparencës dhe integrimit të trashëgimisë në politikat urbane dhe rajonale. Në kontekstin shqiptar, menaxhimi i trashëgimisë kulturore dhe arkeologjike ndodhet në një fazë tranzicioni institucional. Shqipëria zotëron një pasuri të jashtëzakonshme kulturore me mbi 2000 monumente të shpallura, 9 parqe arkeologjike kombëtare dhe 4 pasuri të regjistruara në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s (Butrinti, Gjirokastra, Berati dhe Sitet e Ohrit të ndarë me Maqedoninë e Veriut). Megjithatë, sipas UNESCO Periodic Reporting (2021) dhe Planit të Menaxhimit të Butrintit (2020), sfidat lidhen me fragmentimin institucional, mungesën e burimeve financiare, presionet turistike dhe zbatimin e dobët të rregulloreve. Në nivel kombëtar, Ligji nr. 27/2018 “Për trashëgiminë kulturore dhe muzetë” përbën bazën ligjore për ruajtjen dhe menaxhimin e monumenteve të kulturës dhe zonave të mbrojtura. Megjithatë, pavarësisht reformave, mbetet ende e nevojshme forcimi i bashkëpunimit ndërinstitucional ndërmjet Ministrisë së Kulturës, bashkive, institucioneve shkencore dhe komuniteteve vendore. Në mungesë të mekanizmave efektivë për financim të qëndrueshëm dhe planifikim afatgjatë, shumë zona kulturore përballen me degradim, ndërtime të paligjshme dhe mungesë të monitorimit. Në këtë kontekst, qëllimi i këtij studimi është të analizojë sfidat kryesore që ndikojnë në menaxhimin e zonave të mbrojtura kulturore dhe arkeologjike në Shqipëri, duke i krahasuar me praktikat më të mira ndërkombëtare dhe duke propozuar masa të zbatueshme për përmirësimin e qeverisjes, planifikimit dhe pjesëmarrjes komunitare. Kjo analizë synon të 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 42 of 199 kontribuojë në krijimin e një modeli të qëndrueshëm të menaxhimit të trashëgimisë, ku ruajtja e vlerave kulturore ndërthuret me zhvillimin social dhe ekonomik. II. STATE OF ART Studimet mbi menaxhimin e trashëgimisë kulturore dhe arkeologjike kanë njohur një zhvillim të ndjeshëm gjatë dekadave të fundit, duke reflektuar transformimet teorike dhe praktike që kanë ndodhur në nivel global. Qasjet tradicionale, të fokusuara kryesisht në konservimin fizik të monumenteve, janë zëvendësuar nga paradigma të reja që theksojnë menaxhimin e integruar të trashëgimisë dhe rolin e saj në zhvillimin e qëndrueshëm. Sipas UNESCO-s (2015; 2021), trashëgimia kulturore nuk duhet të shihet vetëm si një aset për ruajtje, por si një burim i ripërtëritshëm që mund të kontribuojë në zhvillimin social, ekonomik dhe arsimor të komuniteteve. Në literaturën ndërkombëtare, autorë si Timothy dhe Boyd (2003) dhe Ashworth (2011) kanë trajtuar rëndësinë e lidhjes midis trashëgimisë dhe turizmit kulturor, duke theksuar nevojën për menaxhim të qëndrueshëm të flukseve turistike në zonat e mbrojtura. Po ashtu, ICOMOS (2019) në raportin “Cultural Heritage, Sustainable Development Goals and the New Urban Agenda” nënvizon domosdoshmërinë e integrimit të trashëgimisë në politikat e zhvillimit urban dhe klimatik. Ndërkohë, Bashkimi Evropian (European Commission, 2018) përmes “European Framework for Action on Cultural Heritage” propozon një model menaxhimi që kombinon qasjen ndërsektoriale, inovacionin digjital dhe përfshirjen komunitare si shtylla të qëndrueshmërisë. Në nivel rajonal, përvojat e vendeve të Mesdheut si Italia, Kroacia dhe Greqia janë referenca të rëndësishme për Shqipërinë. Ministero della Cultura (2020) në Itali ka zhvilluar plane të integruara menaxhimi për qendrat historike dhe sitet arkeologjike të regjistruara në UNESCO, duke përfshirë bashkëpunimin midis administratës publike, universiteteve dhe sektorit privat. Në Kroaci, sipas Marić et al. (2020), suksesi i menaxhimit të qyteteve historike si Dubrovniku lidhet me krijimin e një strukture të vetme koordinuese dhe monitorimit të turizmit. Modelet e tilla janë të aplikueshme edhe për kontekstin shqiptar, ku fragmentimi institucional përbën një nga problemet kryesore. Sa i përket literaturës shqiptare, studimet mbi menaxhimin e trashëgimisë janë më të kufizuara, por kanë nisur të konsolidohen gjatë dekadës së fundit. Muka dhe Kola (2020) në analizën e tyre mbi politikat e menaxhimit të trashëgimisë në Shqipëri theksojnë nevojën për të kaluar nga një administrim hierarkik në një menaxhim bashkëpunues (comanagement) midis institucioneve dhe komuniteteve. Bregu (2022) trajton çështjen e integrimit të trashëgimisë në zhvillimin turistik të zonave të mbrojtura, duke evidentuar se mungesa e planeve të menaxhimit të miratuara sipas standardeve të UNESCO-s është një pengesë e rëndësishme për ruajtjen e vlerave autentike të siteve. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 43 of 199 Gjithashtu, Qendra Kombëtare e Inventarizimit të Trashëgimisë Kulturore (2023) ka publikuar disa raporte që evidentojnë sfida të tilla si mungesa e të dhënave të përditësuara për gjendjen fizike të monumenteve, mungesa e ekspertëve të fushës dhe mbivendosja e kompetencave ndërmjet institucioneve. Këto problematika theksohen edhe në Planin Kombëtar të Kulturës 2020–2025, ku kërkohet një model i ri i menaxhimit të qëndrueshëm, i mbështetur në partneritete dhe digjitalizim. Në përmbledhje, literatura ekzistuese tregon se menaxhimi i zonave të mbrojtura kulturore në Shqipëri përballet me një mospërputhje midis kornizës ligjore dhe praktikave në terren. Megjithëse janë ndërmarrë hapa pozitivë në harmonizimin me standardet ndërkombëtare, si adoptimi i planeve të menaxhimit dhe nënshkrimi i konventave ndërkombëtare, zbatimi mbetet i fragmentuar dhe shpesh i varur nga projektet afatshkurtra. Ky boshllëk midis teorisë dhe praktikës është një nga motivet kryesore që ky studim synon të adresojë përmes analizës metodologjike dhe propozimeve të mëtejshme për përmirësim. III. MATERIALET DHE METODOLOGJIA E STUDIMIT Ky studim bazohet në një qasje cilësore dhe analitike, e cila kombinon analizën e dokumenteve zyrtare, literaturës shkencore dhe përvojave krahasuese ndërkombëtare mbi menaxhimin e trashëgimisë kulturore. Qëllimi i kësaj metodologjie është të identifikojë sfidat kryesore institucionale, ligjore dhe ekonomike që ndikojnë në menaxhimin efektiv të zonave të mbrojtura në Shqipëri dhe të evidentojë praktikat më të mira që mund të adoptohen në kontekstin vendas. 3.1 Burimet e përdorura Analiza është ndërtuar mbi: •dokumentet e UNESCO-s (raportet periodike 2015–2021); •raportet e ICOMOS-it mbi trashëgiminë kulturore dhe zhvillimin e qëndrueshëm (2019); •dokumentet e politikave kombëtare si Plani Kombëtar i Kulturës 2020–2025 dhe Ligji nr. 27/2018 “Për trashëgiminë kulturore dhe muzetë”; •plane konkrete menaxhimi për Butrintin, Gjirokastrën dhe Beratin; •studime akademike shqiptare dhe ndërkombëtare mbi menaxhimin e trashëgimisë. 3.2 Qasja metodologjike Metodologjia përfshin tre faza kryesore: Analizë dokumentare – rishikim i akteve ligjore, planeve strategjike dhe raporteve të UNESCO-s për të kuptuar kuadrin institucional dhe standardet ekzistuese. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 44 of 199 Analizë krahasuese – krahasim i situatës shqiptare me praktikat e vendeve të tjera të Mesdheut (Itali, Kroaci, Greqi), të cilat përfaqësojnë modele të suksesshme të menaxhimit të integruar. Analizë kritike – identifikimi i boshllëqeve ndërmjet kornizës ligjore dhe praktikave në terren, përmes vlerësimit të indikatorëve si: koordinimi institucional, burimet financiare, pjesëmarrja e komunitetit dhe monitorimi i vazhdueshëm. Ky kombinim i metodave ka lejuar ndërtimin e një panorame të qartë mbi gjendjen aktuale dhe ka ndihmuar në formulimin e rekomandimeve për përmirësimin e sistemit të menaxhimit të trashëgimisë kulturore në Shqipëri. IV, Rezultate Rezultatet e analizës tregojnë se menaxhimi i zonave të mbrojtura kulturore dhe arkeologjike në Shqipëri përballet me një sërë sfidash strukturore që kufizojnë efektivitetin e politikave të ruajtjes dhe zhvillimit. Këto sfida mund të grupohen në katër kategori kryesore: institucionale, financiare, sociale dhe mjedisore. 4.1 Sfidat institucionale Një nga problemet më të theksuara është fragmentimi institucional. Përgjegjësitë për menaxhimin e trashëgimisë kulturore janë të shpërndara ndërmjet Ministrisë së Kulturës, bashkive, Agjencisë Kombëtare të Arkeologjisë dhe institucioneve të tjera të varësisë. Kjo shpërndarje krijon mbivendosje kompetencash dhe mungesë koordinimi, çka ndikon negativisht në zbatimin e planeve të menaxhimit. Për shembull, në Butrint ekziston një ndarje midis administratës qendrore dhe fondacionit menaxhues që krijon vonesa në proceset e miratimit të projekteve restauruese (Butrint Management Plan, 2020). 4.2 Sfidat financiare Sipas UNESCO Periodic Reporting (2021), financimi i trashëgimisë në Shqipëri mbetet i pamjaftueshëm dhe shpesh i varur nga projekte të përkohshme donatorësh. Vetëm një përqindje e vogël e buxhetit kombëtar i dedikohet restaurimit dhe mirëmbajtjes së monumenteve. Kjo varësi nga fondet e jashtme rrezikon që programet e ruajtjes të ndërpriten sapo përfundojnë projektet, duke cenuar qëndrueshmërinë afatgjatë. 4.3 Sfidat sociale dhe të përfshirjes komunitare Një element kritik është mospërfshirja e mjaftueshme e komuniteteve lokale në procesin e menaxhimit. Në shumë raste, banorët e zonave përreth siteve arkeologjike nuk janë pjesë e vendimmarrjes, megjithëse UNESCO e thekson si kusht thelbësor për ruajtjen e qëndrueshme. Kjo përjashtim sjell shpesh konflikte interesash midis mbrojtjes dhe zhvillimit, si në rastet e ndërtimeve pranë Beratit apo Gjirokastrës. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 45 of 199 4.4 Presionet mjedisore dhe turistike Fluksi i lartë turistik në sitet më të vizituara, si Butrinti apo Kalaja e Beratit, ushtron presion mbi infrastrukturën dhe peizazhin kulturor. Mungesa e sistemeve të menaxhimit të vizitorëve, sinjalistikës dhe mbikëqyrjes ndikon në degradimin gradual të vlerave historike dhe mjedisore. Këto probleme janë të lidhura edhe me mungesën e planeve të integruara të menaxhimit turistik. Në përmbledhje, rezultatet e studimit konfirmojnë se pa një ristrukturim institucional dhe një model menaxhimi gjithëpërfshirës, zonat e mbrojtura kulturore në Shqipëri mbeten të ekspozuara ndaj rreziqeve të degradimit dhe humbjes së autenticitetit. V. REKOMANDIME DHE PËRFUNDIME Bazuar në analizën e mësipërme, mund të formulohen disa rekomandime kryesore për përmirësimin e menaxhimit të zonave të mbrojtura kulturore dhe arkeologjike në Shqipëri: Krijimi i një strukture të unifikuar koordinuese, që të mbledhë përfaqësues nga ministritë, bashkitë, institucionet e trashëgimisë dhe komunitetet lokale, për të shmangur mbivendosjen e kompetencave. •Hartimi i planeve të integruara të menaxhimit për çdo sit të rëndësishëm, në përputhje me standardet e UNESCO-s, duke përfshirë menaxhimin turistik, mbrojtjen mjedisore dhe ruajtjen e autenticitetit. •Krijimi i një fondi kombëtar për trashëgiminë kulturore, i cili të sigurojë burime të qëndrueshme financiare për restaurim, mirëmbajtje dhe digjitalizim. •Përfshirja aktive e komuniteteve lokale në vendimmarrje, përmes këshillave të menaxhimit të siteve dhe programeve të edukimit kulturor. •Zbatimi i teknologjive digjitale (GIS, platforma virtuale, databaza 3D) për dokumentimin, monitorimin dhe promovimin e trashëgimisë. •Rritja e bashkëpunimit ndërkombëtar me institucione të specializuara në fushën e konservimit dhe menaxhimit të trashëgimisë (UNESCO, ICCROM, Europa Nostra). Në përfundim, menaxhimi i zonave të mbrojtura kulturore dhe arkeologjike në Shqipëri kërkon një ndryshim paradigme — nga një qasje reaktive dhe administrative në një qasje proaktive dhe bashkëpunuese, që lidh ruajtjen e trashëgimisë me zhvillimin e qëndrueshëm lokal. Vetëm përmes një ndërthurjeje të politikave kulturore, planifikimit hapësinor dhe edukimit qytetar mund të sigurohet ruajtja e trashëgimisë për brezat e ardhshëm. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 46 of 199 VI. LITERATURA Ashworth, G. (2011). Preservation, Conservation and Heritage: Approaches to the Past in the Present through the Built Environment. London: Routledge. Bregu, E. (2022). Heritage and Tourism in Albanian Protected Areas: Governance and Challenges. Journal of Balkan Heritage, 4(2), 45–58. European Commission (2018). European Framework for Action on Cultural Heritage. Brussels. ICOMOS (2019). Cultural Heritage, Sustainable Development Goals and the New Urban Agenda. Paris: ICOMOS. Marić, M., Vuković, M., & Dronjić, D. (2020). Integrated Management of World Heritage Cities in Croatia. Journal of Cultural Heritage Management, 9(1), 22–39. Ministero della Cultura (2020). Piani di Gestione dei Siti UNESCO in Italia. Roma. Muka, S., & Kola, B. (2020). Policy Gaps in Cultural Heritage Management in Albania. Tirana: University of Tirana Press. UNESCO (2015, 2021). Periodic Reporting on the Implementation of the World Heritage Convention. Paris: UNESCO. Qendra Kombëtare e Inventarizimit të Trashëgimisë Kulturore (2023). Raport mbi gjendjen e monumenteve të kulturës në Shqipëri. Tiranë. Butrint Foundation & Ministry of Culture (2020). Butrint National Park Management Plan 2020–2030. Tiranë. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 47 of 199