ROLI I KOMUNITETEVE LOKALE NË MENAXHIMIN E QËNDRUESHËM TË ZONAVE TË MBROJTURA NË SHQIPËRI RAST STUDIMI "ALPET SHQIPTARE DHE LAGUNA DIVJAKË-KARAVASTA

ROLI I KOMUNITETEVE LOKALE NË MENAXHIMIN E QËNDRUESHËM TË ZONAVE TË MBROJTURA NË SHQIPËRI RAST STUDIMI “ALPET SHQIPTARE DHE LAGUNA DIVJAKË-KARAVASTA Fatjon Bebja1* ; Runela Gjoka2 1Shkolla 9-vjeçare “Ahmet Zogu”, Tiranë, Shqipëri 2Shkolla e Mesme e Bashkuar “Haxhi Lata”, Klos, Shqipëri email: [email protected] Abstrakt Menaxhimi i qëndrueshëm i Zonave të Mbrojtura është një nga sfidat kryesore të politikave mjedisore në Shqipëri, veçanërisht në kontekstin e përafrimit me Direktivën e Habitateve dhe Direktivën e Shpendëve të Bashkimit Evropian. Përfshirja aktive e komuniteteve lokale në këtë proces shihet si një faktor kyç për suksesin afatgjatë të ruajtjes së biodiversitetit dhe zhvillimit të qëndrueshëm ekonomik. Ky studim synon të vlerësojë kapacitetet, nevojat dhe perceptimet e komuniteteve lokale në dy zona me rëndësi të lartë ekologjike dhe socio-ekonomike: Alpet Shqiptare dhe Laguna Divjakë–Karavasta. Metodologjia e studimit është bazuar kryesisht në përdorimin e pyetësorëve të strukturuar me banorë lokalë. Këto instrumente janë aplikuar për të evidentuar perceptimet e komuniteteve mbi përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore dhe rolin e tyre në proceset e menaxhimit. Analiza e të dhënave është plotësuar me shqyrtimin e dokumenteve strategjike dhe planeve të menaxhimit ekzistuese, duke ofruar një panoramë më të plotë mbi burimet aktuale dhe sfidat institucionale që ndikojnë në përfshirjen e komuniteteve. Rezultatet tregojnë një ndërgjegjësim në rritje për rëndësinë e mbrojtjes së natyrës dhe përfitimet që vijnë nga turizmi i qëndrueshëm. Megjithatë, evidentohen kufizime të rëndësishme si: mungesa e strukturave të përhershme të bashkëpunimit ndërmjet komuniteteve dhe institucioneve përgjegjëse, mungesa e programeve të vazhdueshme të trajnimit dhe burime të pamjaftueshme financiare. Një pjesë e konsiderueshme e banorëve shohin turizmin e qëndrueshëm si një mundësi konkrete për përmirësimin e kushteve ekonomike, por kërkojnë mbështetje teknike dhe institucionale për ta zhvilluar këtë potencial. Studimi rekomandon krijimin e mekanizmave të rregullt konsultativë mes aktorëve, forcimin e kapaciteteve lokale përmes trajnimeve dhe integrimin e turizmit të qëndrueshëm si instrument ekonomik. Gjithashtu, sugjerohet harmonizimi i praktikave menaxhuese me standardet e BE-së, me synim mbrojtjen afatgjatë dhe efektive të këtyre zonave me rëndësi kombëtare dhe ndërkombëtare. Fjalë kyçe: komunitetet lokale; zonat e mbrojtura; menaxhim i qëndrueshëm; turizëm i qëndrueshëm; Shqipëri. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 137 of 199 Botuar në Librin e Artikujve (Book of Proceedings) të Konferencës Shkencore Ndërkombëtare "Sfidat kryesore të menaxhimit të qendrueshëm të zonave të mbrojtura në Shqipëri sipas Direktivave dhe Rregulloreve të BE-së / 1st SMPA-EU", fq. 137–144. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17499626, organizuar në kuadër të Modulit Jean Monnet “Albanian Protected Areas in the Frame of EU Integration: ALPAsEU”, financuar nga BE. ISBN: 9789928488602; e-ISBN: 9789928488633 dhe DOI:https://doi.org/10.5281/zenodo.17476890. Botues: RUR.AL Konferenca u organizua në bashkëpunim me Universitetin “Ismail Qemali”, Vlorë, Shqipëri. 18 tetor 2025 1. HYRJE Menaxhimi i qëndrueshëm i Zonave të Mbrojtura (ZM) përbën një nga prioritetet kryesore të politikave mjedisore në Shqipëri, duke qenë se vendi karakterizohet nga një diversitet i lartë biologjik dhe peizazhe natyrore me vlera të veçanta kombëtare e ndërkombëtare. Përfshirja e Shqipërisë në procesin e integrimit evropian kërkon përafrimin e legjislacionit dhe praktikave menaxhuese me Direktivën e Habitateve (92/43/CEE) dhe Direktivën e Shpendëve (79/409/CEE), duke e vendosur mbrojtjen e natyrës në një dimension më të gjerë institucional dhe strategjik. Megjithatë, eksperiencat ndërkombëtare tregojnë se menaxhimi i qëndrueshëm i ZM-ve nuk mund të arrihet pa përfshirjen aktive të komuniteteve lokale, të cilat shpesh janë përdoruesit kryesorë të burimeve natyrore. Ky studim ka si qëllim vlerësimin e perceptimeve, nevojave dhe kapaciteteve të komuniteteve në dy zona të rëndësishme: Alpet Shqiptare dhe Laguna Divjakë– Karavasta, duke analizuar rolin e tyre si aktorë kyç në procesin e ruajtjes së biodiversitetit dhe zhvillimit të turizmit të qëndrueshëm. 2. KORNIZA TEORIKE DHE KONTEKSTI SHQIPTAR 2.1. Zonat e Mbrojtura si instrument i zhvillimit të qëndrueshëm ZM-të konsiderohen si hapësira ku ruajtja e natyrës mund të ndërthuret me zhvillimin socioekonomik. Sipas IUCN (2020), menaxhimi i qëndrueshëm kërkon balancimin midis ruajtjes së biodiversitetit dhe mirëqenies së popullsive lokale. ZM-të ofrojnë mundësi për zhvillimin e turizmit natyror, për ruajtjen e shërbimeve ekosistemike dhe për edukimin mjedisor. Në nivel teorik, koncepti i zhvillimit të qëndrueshëm (Brundtland Report, 1987) e lidh drejtpërdrejt ruajtjen e burimeve me përmirësimin e cilësisë së jetës. ZM-të, në këtë kuptim, nuk janë thjesht zona të izoluara, por pjesë të një sistemi më të gjerë të zhvillimit të qëndrueshëm rural.1 2.2. Roli i komuniteteve lokale Literatura ndërkombëtare e lidh fuqimisht efektivitetin e ruajtjes me përfshirjen e komuniteteve lokale. Sipas Berkes (2004) dhe Agraëal & Gibson (1999), ruajtja e suksesshme ndodh vetëm kur komunitetet kanë ndjesi pronësie mbi procesin dhe përfitojnë nga rezultatet. Modelet e ruajtjes me bazë komunitare (Community-Based Natural Resource Management) janë aplikuar me sukses në vende si Nepali, Kosta Rika dhe Tanzani. Në Shqipëri, përfshirja e komuniteteve në menaxhim është ende në fazë kalimtare. Mungesa e strukturave të qëndrueshme dhe e financimit e bën bashkëpunimin të fragmentuar.2 2.3. Konteksti i Shqipërisë Shqipëria ka shpallur mbi 18% të territorit si Zonë të Mbrojtur, me një diversitet kategorish që përfshin parqe kombëtare, rezervate natyrore dhe peizazhe të mbrojtura. Kuadri ligjor është 1 European Commission (1979). Birds Directive 79/409/EEC. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 138 of 199 përafruar me direktivat e BE-së, por zbatimi praktik has në sfida. Në zonat rurale, niveli i ndërgjegjësimit për përfitimet afatgjata të ruajtjes është ende i kufizuar, ndërkohë që ekonomitë lokale varen nga shfrytëzimi tradicional i burimeve. Alpet Shqiptare përfaqësojnë një ekosistem të pasur malor, me potencial për turizëm malor, kulturor dhe aventurë, por infrastrukturë të kufizuar. Ndërsa Laguna Divjakë–Karavasta, e njohur ndërkombëtarisht për rëndësinë e saj ekologjike (Konventa Ramsar), përballet me sfida të menaxhimit për shkak të konflikteve ndërmjet mbrojtjes së biodiversitetit dhe veprimtarive tradicionale si peshkimi e kullotja.3 3. METODOLOGJIA Studimi ka përdorur një kombinim të metodave sasiore dhe cilësore për të krijuar një pamje sa më gjithëpërfshirëse. Janë shpërndarë gjithsej 151 pyetësorë të strukturuar në dy zonat e studimit: 61 në Alpet Shqiptare dhe 90 në Lagunën Divjakë–Karavasta. Përzgjedhja e pjesëmarrësve është bërë përmes një mostre të përzgjedhur që përfaqëson kategori të ndryshme: fermerë, operatorë turistikë, peshkatarë dhe përfaqësues të pushtetit lokal. Pyetësorët përfshinin pyetje të mbyllura me shkallë Likert 1–5 për vlerësimin e qëndrimeve. Përpunimi i të dhënave është bërë përmes statistikave përshkruese dhe analizës tematike.Përveç kësaj, janë shqyrtuar dokumente zyrtare si “Plani Kombëtar i Zonave të Mbrojtura” (MTM, 2021), strategjitë e zhvillimit rajonal dhe raportet e projekteve ndërkombëtare (UNDP, GEF, ËËF). Analiza e literaturës është përdorur për të krahasuar situatën shqiptare me praktika të ngjashme në rajon. Një kufizim metodologjik i studimit lidhet me përmasën e mostrës dhe subjektivitetin e perceptimeve të banorëve, megjithatë rezultatet japin një panoramë të vlefshme për qëndrimet e komuniteteve lokale ndaj menaxhimit të ZM-ve. 3.1. Zona e Studimit Studimi është zhvilluar në dy nga zonat më përfaqësuese të ekosistemeve shqiptare: Alpet Shqiptare dhe Laguna Divjakë–Karavasta, të cilat përfaqësojnë dy realitete natyrore dhe socioekonomike të ndryshme, por me rëndësi të veçantë për zhvillimin e qëndrueshëm dhe ruajtjen e biodiversitetit. Zgjedhja e këtyre zonave është bërë për të analizuar mënyrën se si komunitetet lokale, të vendosura në kushte të ndryshme ekologjike dhe kulturore, e perceptojnë dhe kontribuojnë në menaxhimin e Zonave të Mbrojtura (ZM). Alpet Shqiptare përbëjnë pjesën më veriore dhe më të lartë të territorit të vendit, duke përfshirë Parkun Kombëtar të Valbonës dhe Parkun Kombëtar të Thethit. Kjo zonë karakterizohet nga peizazhe të thepisura malore, lumenj të pastër kristal dhe një biodiversitet të pasur që përfshin specie të rralla si rrëqebulli ballkanik (Lynx lynx balcanicus), arushi i murrmë (Ursus arctos), si dhe dhia e egër (Rupicapra rupicapra balcanica). Përveç vlerave natyrore, Alpet janë të njohura për trashëgiminë e pasur kulturore, arkitekturën tradicionale dhe mikpritjen karakteristike të komuniteteve lokale. Banorët e zonës mbështeten kryesisht në blegtori, bujqësi malore dhe turizëm të qëndrueshëm, duke e parë këtë të fundit si një mundësi për përmirësimin e kushteve ekonomike 3 S.Papathimiu, F.Bebja Natural heritage management in Albania and in the European union (A comparative analysis) 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 139 of 199 pa cenuar integritetin ekologjik të mjedisit. Megjithatë, mungesa e infrastrukturës, migracioni i të rinjve dhe burimet e kufizuara financiare mbeten sfida thelbësore për zhvillimin afatgjatë të qëndrueshëm.4 Në krahun tjetër, Laguna Divjakë–Karavasta përfaqëson një nga ekosistemet më të rëndësishme ligatinore në Shqipëri dhe në rajonin e Mesdheut, pjesë e Parkut Kombëtar me të njëjtin emër dhe e përfshirë në Listën e Zonave Ramsar. Me një sipërfaqe prej rreth 22,000 hektarësh, kjo lagunë është habitat i mbi 250 llojeve të shpendëve, përfshirë pelikanin kaçurrel (Pelecanus crispus), një specie e mbrojtur sipas Direktivës së Shpendëve të BE-së. Përveç rëndësisë ekologjike, laguna luan rol kyç në jetesën e komuniteteve përreth, të cilat varen nga peshkimi tradicional, bujqësia e vogël dhe turizmi sezonal. Megjithatë, rritja e presioneve antropogjene, ndotja dhe mungesa e koordinimit institucional kanë sjellë sfida për ruajtjen e ekuilibrit midis zhvillimit ekonomik dhe mbrojtjes së natyrës.5 Në analizë krahasuese, Alpet Shqiptare dhe Laguna Divjakë–Karavasta paraqesin kontraste të theksuara ekologjike, por edhe ngjashmëri në problematikat e menaxhimit. Në të dyja rastet, përfshirja e komuniteteve lokale mbetet element kyç për suksesin e menaxhimit të qëndrueshëm. Në zonat malore, sfida lidhet me zhvillimin e infrastrukturës dhe ruajtjen e autenticitetit kulturor, ndërsa në zonat lagunare, theksi vendoset mbi kontrollin e ndotjes dhe menaxhimin e resurseve ujore. Këto dy zona përfaqësojnë laboratorë natyrorë të vlefshëm për zbatimin e praktikave të menaxhimit të qëndrueshëm në përputhje me Direktivën e Habitateve dhe politikat e Bashkimit Evropian për ruajtjen e biodiversitetit. 4 S.Papathimiu, A. Kosovrasti, F.Bebja, E.Laçi Landcover and Landuse Changes of Albanian National Parks and Their Main Management Challenges (Case Studies: NPs of Albanian Alps, Tomorri Mountain and Divjaka-Karavasta) 5 Ministria e Turizmit dhe Mjedisit, Shqipëri (2021). Raporti Kombëtar mbi Zonat e Mbrojtura. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 140 of 199 4. ANALIZA E PYETËSORIT Për të kuptuar më mirë perceptimet e komuniteteve lokale mbi menaxhimin e qëndrueshëm të zonave të mbrojtura, u shpërndanë gjithsej 120 pyetësorë të strukturuar. •72% e të anketuarve deklaruan se janë të vetëdijshëm për statusin ligjor të zonës ku jetojnë. •92% mendojnë se statusi i mbrojtur ndikon pozitivisht në jetën e përditshme. •39% e banorëve vlerësojnë bashkëpunimin midis komunitetit dhe institucioneve menaxhuese. •93% mendojnë se përfshirja e komunitetit në planifikimin turistik do të përmirësonte cilësinë e menaxhimit të zones. 2% 4% 22% 72% Aspak Pak Mesatarisht Shumë 92% 5% 3% Po, pozitivisht Jo, negativisht Nuk ka ndikim 14% 36% 39% 11% Shumë i mirë Mesatar I dobët Nuk ekziston 93% 7% Po Jo 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 141 of 199 5. REZULTATET KRYESORE 5.1. Ndërgjegjësimi dhe perceptimet lokale Shumica e banorëve shfaqën ndërgjegjësim të rritur për rëndësinë e mbrojtjes së natyrës. Turizmi i qëndrueshëm perceptohet si mundësi kryesore ekonomike, veçanërisht në Alpet Shqiptare. 5.2. Kufizimet dhe sfidat Mungesa e strukturave të përhershme të bashkëpunimit ndërmjet komuniteteve dhe institucioneve shtetërore. Burime të pamjaftueshme financiare dhe projekte të fragmentuara. Mungesë programesh të rregullta trajnimi, veçanërisht në fushat e turizmit, marketingut dhe menaxhimit të burimeve natyrore. 5.3. Diferencat midis zonave të studiuara Në Alpet Shqiptare, turizmi malor dhe kulturor shihet si potencial i madh, por kufizimet infrastrukturore pengojnë zhvillimin. Në Lagunën Divjakë–Karavasta, sfidat lidhen më shumë me konfliktet midis mbrojtjes së lagunës dhe përdorimit tradicional të burimeve (peshkim, kullota). 5. Diskutimi Rezultatet tregojnë se komunitetet janë të gatshme të përfshihen në menaxhim, por mungesa e një kuadri të qartë bashkëpunimi dhe mbështetjeje institucionale pengon realizimin e plotë të këtij potenciali. Nga perspektiva e integrimit evropian, përputhja e praktikave menaxhuese me direktivat e BE-së kërkon jo vetëm instrumente ligjore, por edhe mekanizma pjesëmarrës, ku komunitetet të kenë rol të qartë vendimmarrës. Nëse komunitetet lokale shihen si partnerë të barabartë, jo si përdorues pasivë, menaxhimi i ZMve mund të shndërrohet në një proces të qëndrueshëm socialisht dhe ekonomikisht. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 142 of 199 6. PËRFUNDIMET DHE REKOMANDIMET 6.1. Përfundime Komunitetet lokale kanë perceptime pozitive për rëndësinë e mbrojtjes së natyrës dhe shohin turizmin e qëndrueshëm si instrument zhvillimi. Mungesa e strukturave të qëndrueshme bashkëpunuese, burimeve financiare dhe trajnimeve kufizon rolin e tyre real në menaxhim. Potencialet natyrore dhe kulturore të zonave studimore janë të mëdha, por kërkojnë planifikim afatgjatë dhe mbështetje institucionale. 6.2. Rekomandime Krijimi i mekanizmave të rregullt konsultativë mes institucioneve shtetërore dhe komuniteteve lokale. Forcimi i kapaciteteve lokale përmes programeve të vazhdueshme trajnimi dhe projekteve zhvillimore. Integrimi i turizmit të qëndrueshëm në planet e menaxhimit të ZM-ve si instrument kryesor ekonomik. Harmonizimi i praktikave menaxhuese me standardet e BE-së, duke u fokusuar në përfshirjen e komuniteteve si aktorë të rëndësishëm. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 143 of 199 LITERATURA I. European Commission (1992). Habitats Directive 92/43/EEC. II. European Commission (1979). Birds Directive 79/409/EEC. III. IUCN (2020). Guidelines for Protected Area Management. IV. WWF (2019). Community-based conservation approaches. V. Ministria e Turizmit dhe Mjedisit, Shqipëri (2021). Raporti Kombëtar mbi Zonat e Mbrojtura. VI. Papathimiu, S., Bebja, F., Natural heritage management in Albania and in the European union (A comparative analysis) 2020 VII. Papathimiu,S., Kosovrasti,A., Bebja, F., Laçi, E., Landcover and Landuse Changes of Albanian National Parks and Their Main Management Challenges (Case Studies: NPs of Albanian Alps, Tomorri Mountain and Divjaka-Karavasta) 2024 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 144 of 199