scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

तंत्रज्ञानाच्या युगातील लोकसंस्कृती: परंपरा, परिवर्तन आणि आव्हाने

पवार, किरण सर्जेराव

Abstract

सारांश (Abstract) लोकसंस्कृती ही कोणत्याही समाजाच्या ओळखीची आणि आत्म्याची मूळ अभिव्यक्ती असते. तिच्या माध्यमातून त्या समाजातील लोकांचे विचार, श्रद्धा, सण, कलेचे प्रकार, भाषा आणि सामाजिक मूल्यव्यवस्था प्रतिबिंबित होतात. पारंपरिक काळात लोकसंस्कृती तोंडी परंपरेतून आणि सामूहिक अनुभवातून पुढे आली; परंतु आजच्या तंत्रज्ञानप्रधान युगात तिच्या अभिव्यक्तीचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. इंटरनेट, मोबाईल तंत्रज्ञान, सोशल मीडिया, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि डिजिटल माध्यमांनी लोकसंस्कृतीच्या प्रसाराला नवे आयाम दिले आहेत. एकीकडे डिजिटल माध्यमांनी लोककला, लोकनाट्य, लोकसंगीत यांना जागतिक पातळीवर पोहोचविण्याची संधी दिली आहे, तर दुसरीकडे त्याच माध्यमांनी पारंपरिकता, मौलिकता आणि स्थानिक ओळख यांवरही नवे आव्हान उभे केले आहे. या संशोधनात्मक लेखात लोकसंस्कृतीच्या परंपरागत स्वरूपाचे वैशिष्ट्य, तंत्रज्ञानामुळे झालेल्या बदलांचे स्वरूप, आणि आधुनिक काळातील सांस्कृतिक अस्मितेवरील परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात येतो. या विवेचनात माहिती तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून लोकसंस्कृतीच्या जतनाच्या संधींसह तिच्या व्यापारीकरण, भाषिक एकरूपता आणि सर्जनशीलतेवरील परिणामांचा समीक्षात्मक विचारही केला आहे. त्यामुळे या निबंधाचा हेतू केवळ तंत्रज्ञानाच्या प्रभावाचे वर्णन करणे नसून, लोकसंस्कृतीच्या भविष्यासंबंधी चिंतन निर्माण करणे हा आहे.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 14 󰭃󰫥󰫳  󰬎: , 󰲐󰫦  󰬋 󰭈. 󰲑 󰰘 󰭑 󰫿󰰉   󰬁,  󰫦 󰫼  󰫦 ,  Email: pawarkiran18[email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171004 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10 (III) Pp. 14-17 October 2025 Submitted: 10 Sept. 2025 Revised: 20 Sept. 2025 Accepted: 05 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025  (Abstract) 󰬎  󰫽 󰫳   󰫽󰬆  󰱿󰱇󰲒 . 󰫳 󰬀 󰫽   , 󰭑󰱮, ,  󰭈,    󰬉󰱿󰬎 󰭈󰲓 . 󰲐  󰬎 󰰣      ;  󰫳 󰭃󰫥󰭈  󰫳 󰱿󰱇󰲒 󰬎󰰉 󰱘  . ,  󰭃󰫥,  , 󰭃 󰱮󰰌   󰬀 󰬎󰫳 󰭈   󰲑 . 󰲒  󰬀 , 󰱘,     󰫼  󰲑 ,   󰫽 󰬀 󰲐,   󰬎    󰬋   .  󰫽  󰬎󰫳  󰬎󰰉 󰬍󰱘, 󰭃󰫥 󰬉  󰬎󰰉,    󰬎 󰬎 󰲐  󰬅 󰫼 .    󰭃󰫥󰫳 󰬀 󰬎󰫳 󰫳 󰰎 󰫳 󰱿,  󰰉  󰫦 󰲐 󰫤󰫽   . 󰫽     󰭃󰫥󰫳 󰭈 󰫦  , 󰬎󰫳 󰬍 󰲓 󰫦   . 󰫯 󰬄: 󰬎, , 󰭃󰫥,  󰬀,  󰲐󰫦, , 󰬎 󰬎, 󰱿,  󰰉, 󰱮  󰱆, 󰫦, 󰲒, 󰭈󰬎 󰫳  ‘󰬎’  󰫦 󰭈  󰭈 󰬎   .  󰬎 󰫳  󰬎, 󰭑       .  , 󰲗󰫦 , , 󰫽, 󰱘, 󰭃, 󰰌󰭃, 󰲐 ,   󰬆  󰫦 󰬎   .  󰬀  ,   󰭑󰱮 󰱠󰬁󰱠 󰬎󰲐  . 󰰏 󰬎  󰰣     󰲐 . 󰫽   󰬀 󰭈󰫽󰫤 , 󰫽 󰲕   .  󰱿 󰫳 󰰌󰫦 󰭈󰬀   󰭃󰫥 󰭈 󰬉 󰬎 󰭈 󰫦 .  󰬀, , 󰫦    Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: 󰭈. 󰲑 󰰘 , 󰭑 󰫿󰰉   󰬁,  󰫦 󰫼  󰫦 ,  How to cite this article:  󰲑 󰰘 . ( 2025). 󰭃󰫥󰫳  󰬎: , 󰲐󰫦  󰬋 Journal of Research & Development, 17 (10 (IIl), 14 – 17. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 15  󰱿 󰬎󰰉  . 󰭃󰫥 󰬎 󰬎   ,  󰫽 󰫳    󰫦 󰲐  ⁵.   󰫳, 󰬋 󰬂󰫦󰫳   󰬶󰫳 󰬀   󰭈 󰫮  ⁶. 󰫦, 󰲇 ,  󰲕    YouTube  Instagram 󰫯  󰭈  .    󰬎   󰰉  , 󰫳  󰰩   󰲑  ⁷. 󰭃󰫥  󰫦   󰬎 󰫦   .       󰱳, 󰬃 󰲕  󰫦󰫳 󰰉  .  󰫦 󰬎󰫦   󰲐 󰰦󰫦󰲆,   󰬉󰱿󰬎 󰫼 󰬋   ⁸.   󰱯  󰲒, “󰬎”  “󰭃󰫥”   󰬎 󰬬  󰬎  , 󰫽 󰲐󰫦  󰬎󰰉      󰬎󰫳  󰫽 󰲑 󰬌    .  󰱨  󰬎󰲆   󰲒, 󰭃󰫥   󰲐󰫦  , 󰬎󰫳 󰬎󰫽   󰬋   󰬁 . 󰭃󰫥󰫳 󰱘   󰬉   󰬎   󰬎󰰉  󰬁󰰎    . 󰲐 , , 󰫽󰭈       󰬶 󰫦󰲑  ;       . 󰭃󰫥 󰬎 , 󰭈  󰰈󰱐    ,  󰭈󰲑󰬴  󰬋 󰫦  .  󰲒,  󰱿, 󰬎   󰱮  󰱆 󰭈󰲅.  󰫦   , 󰬎  󰭃󰫥 󰫳 󰬎 󰬅    󰬌 . . 󰬎 󰲐 󰬎󰰉    󰬎  󰫳 󰫽󰬆 󰱿󰱇󰲒  .  󰫳   󰫦 ,  󰬎   󰫳 󰲑     󰬎 󰭈󰲑󰬴 . , , 󰫽, 󰱘, , 󰬆, 󰭑󰱮     󰬉󰱿󰬎, , 󰫦  󰲆 󰬎󰲆 󰭈󰲓 .  󰬎 󰬄󰫤 , 󰰎󰫤   󰫽  󰰍 .  󰬎  󰰣  󰲐  , 󰬆  󰰣󰰎󰫤 󰬎,   󰭈󰫽󰫤   󰲐.  󰭈󰲑󰬴  󰬎󰰉 󰬎,      . 󰫦, 󰲇 , , 󰰉  󰬎   ,  󰰌  󰲒, , 󰬋   󰰉 . 󰬎 󰲑󰱯󰲆       󰬀󰫽 󰬉   .   󰲌-󰰈  ,        . 󰬆   󰫽  ,    󰬎 . . 󰭃󰫥 󰬎  󰲐󰫦 󰭈: 󰱿 󰫳 󰰌󰫦 󰭃󰫥 󰫳 󰫦 󰫤󰭃 󰭈 . , 󰫦,    󰬎󰫳 󰱿󰱇󰲒  󰫦  . 󰰏 ,  󰲕 󰫽  󰬬    󰬀   .  󰲐󰫦 󰫳 󰱿󰱇󰲒 󰬎󰮇 ,  󰭈󰫤󰫦 󰬎 . ,  󰭈󰲑󰬴 󰬎   󰫦 󰫼  󰱿󰱇 . 󰫦,  󰲕   󰱿 , 󰭃 󰲕     ,  󰫳  󰲂󰫦 ,   ,  󰲐 󰬄 󰫦  󰲑. 󰭃󰫥 󰬎󰫳 󰭈     󰫽  󰬎 󰬎 .  󰰍  󰬎 󰬉   󰫳 󰫽   . 󰬆  󰬎   󰫤 󰫽 󰬆  󰲑. Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 16 .  󰬀    :   ‘ 󰬎’ . YouTube, Instagram, Facebook, Spotify 󰫯 󰬀    󰫳 󰬋, 󰬀 󰲕 󰬎󰬀 󰰈󰲐 .  󰱿 󰬎󰰉 󰬎  , 󰫦    .  󰬎  󰱳 󰬎   󰫼 󰭈󰱡 󰰉  . 󰫦,  󰫳 󰬎 󰭃 ‘IGNCA Digital Archives’  󰬴󰫦  󰱘, 󰫽, 󰱳   󰬎  .  󰭈󰱡     ,   󰬅  󰭓 󰬄  . ,  󰬀    ‘󰲑’  ‘’  . 󰲐 󰫳   󰲑󰬴  . 󰲐 󰬎 󰬎 , ,   󰬎 󰬉    . . 󰬎  󰬋: 󰭃󰫥󰫳 󰬎 󰬎   󰭈󰲅   .  󰬆  󰰉 .  󰬀 󰭈󰫯 󰬶 󰲕 󰲓  󰭈 󰬉 󰬎    .   󰰎 󰫦     .  󰬋 󰬆 󰬎 󰬉 󰱿 .    ‘󰬋’ 󰫼󰫳   󰬎󰰉 . 󰫽 󰲐,  󰰍 .  󰬎 󰱯 󰬆      .  󰬆 󰱮  󰱆 (Intellectual Property Rights) .    󰲗󰫦 ;   󰱇  .     󰭈󰲅   . 󰫳  󰲐  󰲕  󰬉   󰫦 . 󰫽 ‘󰬎 󰲒 ?’  󰭈󰲅    . . 󰬎 󰫦 : 󰭃󰫥󰫳 󰬇 󰫮  󰲑 󰭃󰫥  󰬎󰫳 󰲐󰫦     󰫳 󰫦 󰭈 󰬀 󰰉 .  󰬶,   󰬂󰫦, 󰫤  󰫦󰬋󰬏   󰬎 󰬉 󰭈 󰰈󰱐 󰫮  . 󰫦, 󰲇 󰰣 󰭃,  󰰗󰲔,       . 󰫤  󰭃󰫥󰫳  󰬎 󰬅    .  󰰣,  󰲒󰬉󰫦           . 󰭃󰫥          .  󰬶    󰭈󰫤  .   󰬎󰲆  󰲒 󰭃󰫥   󰬋,  󰫽 󰫰   󰬌 . 󰬎 󰬉,    ,  󰲒 󰬋    󰫯 󰬋 .  󰬎  󰫳  󰬎,  󰫦     . 󰭃󰫥󰫳    󰫽,  󰫽 󰲐󰫦  .    󰬄, 󰭈  󰫤  ;  󰫳 󰫽       . 󰭃󰫥 󰫰  󰰉 󰬎 󰫦,   󰭈 󰫮 .   󰱿 󰲕       .   󰬴     󰬎󰫳 󰬍 󰰍 󰫦 . 󰫦 1. , . .,  󰬎 󰲐󰫦, 󰫽 ,  󰲑󰬉, , . . 2. 󰫦, ,  󰬎  ,  󰭈,  󰲑󰬉, , . . 3. 󰲓, 󰭈,   󰫦, 󰫽 , , , . . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 17 4. Vatsayan, Kapila, Indian Folk Traditions and Cultural Heritage, Publications Division, New Delhi, 2003, p. 22. 5. Joshi, S., Folk Media and Technology Interface in Rural India, Indian Journal of Communication Studies, Mumbai, 2021, p. 48. 6. Geertz, Clifford, The Interpretation of Cultures, Basic Books, New York, 1973, p. 89. 7. Castells, Manuel, The Rise of the Network Society, Wiley-Blackwell, London, 1996, p. 41. 8. , ,   , 󰬁󰰗 󰬄󰬁, , , . . 9. Ministry of Culture, IGNCA Digital Archives, Government of India, New Delhi, 2019, p. 12. 10. Ghosh, Arpita, Language Loss and Media Influence, Oxford University Press, Delhi, 2017, p. 27. 11. Gupta, N., Digital Ethics in Cultural Preservation, Sage Publications, New Delhi, 2020, p. 73. 12. Verma, Neha, Copyright and Folk-Art Protection, Legal Studies Journal, Delhi, 2021, p. 40. 13. , .,  󰲌 󰬅,  󰫮, , , . .