scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

ई-कॉमर्सचा भारतीय अर्थव्यवस्थेतील प्रवाह

पाटील, मनीषा हिंदुराव

Abstract

गोषवारा अँड्रॉइड मोबाईल, लॅपटॉप व इतर इलेक्ट्रॉनिक साधनांचा वापर केला जात असल्याने तसेच जगभर इंटरनेटचे जाळे विणले गेल्याने सबंध जगाची बाजारपेठ अत्यंत जवळ आली आहे. त्यामुळे ई-कॉमर्स मध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढ होत आहे. भारतात ई-कॉमर्सची प्रगती वेगाने झाली आहे. कारण इंटरनेट वापर करणाऱ्या लोकांची संख्या वेगाने वाढत आहे. 2021 मध्ये इंटरनेट वापरकर्त्यांची संख्या 700 दशलक्ष इतकी होती. 2023 मध्ये ती 918 दशलक्ष इतकी झाली. श्रीमंत लोकांबरोबरच सर्वसामान्य लोकांच्या हातात अँड्रॉइड मोबाईल आल्याने ऑनलाइन खरेदीचे प्रमाण वाढले आहे. शहरी भागाबरोबरच ग्रामीण भागात ऑनलाइन खरेदी- विक्री करण्याचे प्रमाण सातत्याने वाढत आहे.कारण या व्यवहारातील सुलभता आणि विश्वास, रास्त कींमती, पेमेंट करण्याच्या विविध पद्धती, भारत सरकारने डिजिटल इंडिया साठी दिलेले प्रोत्साहन आणि जगभरच्या वस्तूंचा शोध घेण्याची भारतीयांची प्रवृत्ती यामुळे ई-कॉमर्स मध्ये गतीने वाढ झाली आहे. यामध्ये किराणा, फॅशन अँड ॲक्सेसरीज, इलेक्ट्रॉनिकच्या वस्तू, सौंदर्य आणि वैयक्तिक काळजी,तसेच आरोग्य आणि निरोगीपणा या संबंधित असणाऱ्या वस्तू लोकांच्याकडून सतत खरेदी केल्या जातात. भारतात पायाभूत सुविधांमध्ये सरकारी गुंतवणूक मोठ्या प्रमाणात होत असल्याने ऑनलाईन किरकोळ विक्रेत्यांना खेड्यात, दुर्गम भागात उत्पादने पोहोच करणे सुलभ झाले आहे. तसेच भारत सरकारने 100 % थेट परकीय गुंतवणुकीच्या मालकी असणाऱ्या ई-कॉमर्स कंपन्यांना भारतात परवानगी दिली आहे. 2030 पर्यंत भारत हा ऑनलाईन खरेदी मधील जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा देश असू शकेल. भारतात ॲमेझॉन इंडिया, फ्लिपकार्ट, मिंत्रा, स्नॅपडील इंडिया मार्ट, मीश टाटा क्लिक ,स्विगी आणि झोमॅटो यासारख्या ई-कॉमर्स कंपन्या कार्यरत आहेत.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 18 -󰫦  󰫦󰱿󰬎 󰭈 . 󰲓  󰫦󰲌  󰭈 󰭑  󰫸󰫦-󰬁 , - Email: manishap[email protected]m Manuscript ID: JRD -2025-171005 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10 (III) Pp. 18-22 October 2025 Submitted: 11 Sept. 2025 Revised: 21 Sept. 2025 Accepted: 05 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025  󰭀 ,    󰫮󰬾     󰬉      󰬉    󰫽   . 󰫽 -󰫦 󰬀 󰱚 󰭈   .  -󰫦 󰭈   .    󰬬  󰫯   . 2021 󰬀  󰫽󰰩 󰫯 700 󰫤 󰲒 . 2023 󰬀  918 󰫤 󰲒 . 󰭑  󰫦󰬁 󰫳  󰭀  󰬉   󰭈  .   󰬶   - 󰬴󰲒 󰫼 󰭈 󰫽  .  󰱿   󰲂, 󰬎 󰲖, 󰰗 󰫼󰫳  󰱮,      󰲑 󰭈󰫽  󰫳 󰬎  󰫼  󰭈󰰌  -󰫦 󰬀    . 󰬀 󰲑,   󰁰󰫮, 󰫮󰬾󰫳 󰬎, 󰰦󰫦  󰱇 , 󰫰     󰬬 󰬎 󰫳   󰬉 .   󰬀   󰱚 󰭈  󰬉  󰲑 󰬴󰫽 󰱞, 󰫦  󰫽     .    100 %  󰲒 󰲒󰫳 󰲒 󰬬 -󰫦 󰬁   󰲑 . 2030 󰰩       󰬬 󰬴   .  󰁰 , 󰬃󰫦, 󰲓󰭃, 󰲊  󰫦,   󰫮 ,󰬎   󰫯 -󰫦 󰬁 󰫦 . 󰭈󰬎  󰬎󰫳  󰫦 󰫼 󰰉 󰬉 󰬎 󰫳 󰱿 󰫵 󰬉 󰬎󰫽 . 󰬎  󰬎  󰬉 󰬄 󰬉 󰬎  󰱿󰱇󰲖    󰫽󰫳   󰬉 󰬎  .  󰱿 󰫽󰫳󰬀 󰬉    . 󰬆   󰬎    󰰉 󰬉 󰫵 󰬎󰫽  .  󰬴     󰭃 󰫼  󰭈󰲑󰬴    󰰉 󰬎     󰫼 󰫦  .  .   󰬄 .󰫽  󰫽 󰭈󰲑󰬴   .󰬶  󰬴  󰭃 󰫼   󰲐 󰫦   󰫽 󰬎  󰫳 - 󰬴󰲒 󰱿  .     ,    󰫮󰬾   . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: . 󰲓 , 󰫦󰲌  󰭈 󰭑  󰫸󰫦-󰬁 , - How to cite this article: . 󰲓  . ( 2025). -󰫦  󰫦󰱿󰬎 󰭈 Journal of Research & Development, 17 (10 (IIl), 18– 22. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 19      .󰫽    ,󰱿󰱇󰲒 -󰱿󰱇󰲒     󰫽  󰫼 󰫦 . 󰫽 ‘   󰱙 ’   󰭈   .󰫮󰬾  󰬉 󰬍    󰬉 󰱿, , , 󰱿󰬎 󰫽   .󰫽     󰬉 󰫵 󰱿 󰬉  󰫮  .󰫳 󰬇 󰫳 󰬬 󰬎      󰫽󰲐 󰬄  . 󰲐 󰫳  -󰫦, 󰫽   󰱿,   󰫵   .󰭈󰬎  ‘-󰫦  󰫦󰱿󰬎 󰭈’    .  󰱯:- ) -󰫦 󰬉  . ) -󰫦  󰭈 󰬅. ) -󰫦 󰱿 󰬬  󰬁 󰬎󰲆 . ) -󰫦  󰱿 󰬎󰲆 󰰉 󰫽 󰬅  .    󰫦󰱿󰬎 -󰫦󰫳 󰱿 󰰍  󰭈  .  󰱮 :-  󰫳 󰬅 󰫦󰫽  󰲄󰫽  󰱮  󰫼  .   󰫼 󰬇 󰬶  󰫼  . 󰫽 󰫦 󰬶, 󰬎, , 󰫦󰭃,󰲗󰫦 󰰘󰫤 ,  󰫽   󰫼  . -󰫦 󰬉 :- -󰫦   󰬆  󰲕 󰫮󰬾   󰫦 󰬆 󰬎    󰬴󰲒  . 󰬆 󰫮󰬾  󰫦   󰬄󰫳 󰭃 -󰫦  . The World Trade Organisation Defines E-commerce as “E-Commerce is the production, distribution, marketing, sales or delivery of goods and services by electronic means.” The Organisation For Economic Cooperation And Development (OECD) defines “E-Commerce as commercial transactions involving both organisations and individuals that are based upon the processing and transmission of digitised data including text sound and visuals image and that are carried out over open network (like the internet )or closed network( like AOL or Mintel )that have gateway onto an open network.” 󰬎    󰬴󰲒  󰫳 󰲕 󰫮󰬾 󰫳 󰬀   󰬋 󰫽 - 󰫦  󰬆.  󰬎   󰬴󰲒 󰫼󰫳 󰭈󰲑󰬴 󰫤  󰬎 󰲕 󰱿󰱇󰲖  󰬉 󰱿 󰭈󰲑󰬴 󰫼  󰲕 󰬎   . -󰫦 󰬆  󰱿 󰬬 󰫦 󰱮 .󰬆 󰫮󰬾 󰬀   󰲕   󰫽 󰲕  󰫽 󰭃 . -󰫦  󰱘  .1969 󰬀 󰲐 󰬎  󰬆󰬂    󰫦  .1980󰫳    󰬋   . 󰬋  󰭃󰫥 󰬎  󰫮󰰗 󰬎 .   󰱿 󰫦 󰬎      󰫼 󰬶 .1990 󰬀   󰭊 󰫽 󰬉󰫦     󰫼 .   󰫼 .     .  󰫦  󰬎  󰭈󰲗󰫦   󰁰    󰬁 󰫼󰰩   -󰫦 󰬂󰫦  . 󰫽   󰬶 󰫦   .󰬉 󰬎   󰬉  󰬌 󰫽 󰬎    .󰲐    󰬌 󰬎  󰫼   . 2012 󰬀 󰁰󰫳  󰫦󰬬  󰭉󰬁󰬎 󰬀 󰬁󰬎 󰫦 󰰉 . 󰫽 󰱿   󰬁󰬎 󰫦 300 󰰁  󰲇,󰭈  󰬎 󰬴󰫽  󰰉 󰬶󰫳 󰫦 󰬎, 󰬎    󰫽 󰬶󰰩 󰲐 󰫼 󰰈 .2018 󰰩 󰁰 󰰘 󰬋    -󰫦   . -󰫦 󰭈: 1.   󰫶(B2C): -  -󰫦  󰫦 󰭈  . 󰬎   󰬴󰲒   󰬶 󰫳   .. 󰁰, 󰬃󰫦 2.   (B2B) :- 󰬀 -󰫦 󰬶󰰗󰲑󰭅  󰱿󰬀 . B2B 󰬆  󰱿  󰫽 Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 20   󰬴 󰲕  󰬴  󰲑 󰬴  󰬎󰰉  󰱿 󰬬 󰱿 󰬎 . 󰫽  󰲑 󰬴  󰬎 󰬴󰲒 . 3. 󰫮  󰫶(D2C) :- -󰫦      . 󰫽 󰲕  󰭊 󰫽 󰫽  󰱿 󰲑 󰱿 󰲕       󰫽  .󰬎󰬴󰬂   󰭈  . 󰬎󰬶, 󰲓󰬎,󰲐  ,, 󰲊 󰫽 󰱨 D2C  󰭈 󰬂󰫦 . 4. 󰬶  󰬶 (C2C):- 󰬶 󰬉 󰬎   󰬬 󰬶 󰬴󰲒  . eBay, Etsy  Fivver  󰬂󰫦 . 5. 󰫶   (C2B) :-  󰬶 󰫽󰫳 󰬎   󰱳 󰱿 󰬎 . .󰫮  󰭈,󰭃, 󰬉 ,󰭉󰲒󰬁 . 6.   󰬋󰰙(B2G):-  b2a  󰬆  󰬎  󰬆 󰱿 󰬎  󰬶 󰬆  󰬎    .. 󰫦, ,󰱳  󰬎󰫳   󰫼  󰱿 󰬎 󰬎   . -󰫦 󰱿 󰬬 󰬁:-  -󰫦 󰱿 󰬬 󰬁󰬀 󰭈󰫯 󰁰   󰬃󰫦  󰫦 󰱚 󰬁  .   󰱿 󰬬  󰬁  󰫦 󰬉󰫳 󰲑 . 1. 󰁰 :-   󰫦  -󰫦  . 󰫳 󰬁  . 󰲓󰭃, 󰬃󰫦 , 󰬃󰫦 󰬉,󰫮 󰲐󰬾󰬂. 󰫽 1. Myntra: -    󰬎 󰫽   . 2. Snapdeal: -   -󰫦   󰭈 󰫽 󰬴󰲒 󰫼 󰫦 . 3. India Mart : -  B2B 󰱿   .    󰱳 ,    󰬎 . 󰱷 󰱳 󰫽    󰱿 . 4. Meesho :-    󰲑󰫳 󰬎  󰲗󰫦󰬴󰫽 󰫤 󰰗󰲑󰭅 . 5. TATA CLIQ:-    -󰫦  .   󰭈󰫳 󰬎 󰱿 . 6. Swiggy and Zomato:-  󰬁   󰬋 󰬉 .  -󰫦 : (20172030) (In Billion US Dollars) (Source -https ://startuptalky.com/ecommerce-industry-in-india/)  󰫮󰫽󰰉  󰬎󰲆  󰲒,  -󰫦 󰬀 󰬉  󰫦    󰲑 .2017 󰬀  -󰫦 󰱿 28.77  󰲐  . 2019 󰬀 45.77  󰲐   . 󰬆  28.77 36.28 45.77 64.77 85.42 88.29 113.55 135.08 162.12 175.51 191.44 350 0 50 100 150 200 250 300 350 400 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2030 In Bn US $ Year Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 21  󰫦 󰫳 -󰫦 󰱿 󰬀    󰲑 . 󰫽 2019  2025    󰱿 󰬀   󰲑 󰫽 󰰍  󰬆  ,  󰬎󰫦󰫳   , 󰭀 ,  󰬄       .  󰬀   󰱚 󰭈   . -󰫦 󰱿 󰫼   󰬶     󰫯 .2023 󰬀  28.9    󰲓  .  󰬶  󰲓 󰫼 󰱚 󰫯 󰲗󰫦  󰬉 󰲑 .  -󰫦 󰬀   󰫼󰬀   󰰍 . 1.  󰫽󰰩 󰫯   . 2021 󰬀 600 󰫤  󰫽󰰩 󰫯 . 2023 󰬀 󰫽    918 󰫤 󰲒 . 2. 2030 󰰩   󰬬 󰬴 󰫦   󰬶  . 󰫵 500  600 󰫤  . 3. 2020  2030 󰰩  󰭈  80%    󰫦 .   󰬶   󰬀       󰲐 󰫤󰭃󰫳  󰱿 󰫽 150 󰬄 󰫦  . 4.  󰬀 󰱚 󰭈  󰲒   . 󰫽  󰲑 󰬴󰫽 󰱞, 󰫦  󰫽     . 5.   100%  󰲒 󰲒󰫳 󰲒 󰬬 -󰫦 󰬁   . •  -󰫦       . 2030 󰰩    350  󰫦󰰩 󰫼 󰫮 . •   󰲐 󰱿  󰲐 󰫳 25%    2030 󰰩 󰫽 37% 󰲒  󰫼 󰫮 . •   󰲑 󰫤󰭃 2027 󰰩 27  󰫦 󰰩 󰫼 󰫮 .  󰫤󰭃 2021 󰬀   󰫦 . 󰫽 CAGR  33%  . •   󰱿 󰬬 󰫮󰫽 󰫯   󰬬 󰬴 . •  -󰫦󰫳 󰫦 󰫯 󰰏  24%   . 󰫵 󰫦  󰫦 , 󰬄   󰫤󰭃 .2023 󰰩 󰫳 󰫦󰫦 󰬀 %    . •  -󰫦  󰲇 󰫽 󰱚 󰭈  . - 1. 󰱍 󰫦 󰫽 (40%) 2.  󰬄  󰫽 (33%) 3.    󰫽  (31%)  -󰫦  󰰗 󰫼  󰬀     󰲓 󰫼 󰫵 󰫽 󰲑 . PCMI 󰫳  - 󰫦 󰰗 󰱮  . .  55%, . 󰬴 󰫦 25%, .   7%, .   󰬋 5% .  󰲕 3.5% .    󰱳.% .  󰫦 2%    󰫽  󰭈 . . 󰲑 29 % .   󰁰󰫮 21% . 󰫮󰬾󰫮 19% . 󰰦󰫦  󰱇  12% . 󰫰   8%  -󰫦  󰫼 󰰍   󰭈 . )   󰲂. ) 󰫰 󰲕  󰬎  󰬎 󰬄 . ) 󰰗 󰫼󰫳  󰱮 󰬄 . )     󰭈󰫽󰫽  󰬎 . )  󰬎    . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 22 )  -󰫦 󰫦  󰫰 󰬀 . 󰫽   󰬀󰫦 󰫰   󰭈󰬁 .   -󰫦     .󰫽 󰰍  󰬆   ,     󰲑 󰭈󰫽,󰫮󰫽  󰬄  󰫽, , 󰫮󰫽   󰫽     󰬋   .  -󰫦 󰱿   󰬉    󰲐   -󰫦 󰫤󰭃      󰲀 . 󰫦 :- 1. https ://startuptalky.com/ecommerce-industry-in-india/ 2. https ://www.ibef.org/industry/ecommerce 3. Kumar.N.(2018). E-commerce in india: An Analysis of present Status, Challenges and Opportunities. International Journal of Management Studies,5(2),3. 4. Aggarwal, H., & Jain,S.(2020).E-commerce in india. E-commerce indiaEcon.Leg.Perspect,36 5. https ://share. Google/03V7eKHoYjOSqCHCD 6. ERetail Industry in India – Oct2024 7. India’s E-Commerce Market Growth: Trends & Key Data 2024-2025 https://paymentscmi.com/insights/indiaecommerce-market-growth-trends/