ОРОЛБЎЙИДА АҲОЛИ САЛОМАТЛИГИНИ МУҲОФАЗА ҚИЛИШНИНГ ЭКОЛОГИК АСОСЛАРИ ECOLOGICAL BASIS OF HEALTH PROTECTION OF POPULATION ON THE ISLAND COAST

152 ОРОЛБЎЙИДА АҲОЛИ САЛОМАТЛИГИНИ МУҲОФАЗА ҚИЛИШНИНГ ЭКОЛОГИК АСОСЛАРИ ECOLOGICAL BASIS OF HEALTH PROTECTION OF POPULATION ON THE ISLAND COAST Еримбетова Ф.М. докторант PhD Қорақалпоқ давлат университети DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17761161 Аннотация Мақолада Орол денгизи қуриши натижасида вужудга келган экологик инқирознинг инсон саломатлигига таъсири атрофлича таҳлил қилинган. Атмосфера ҳавосининг туз ва чанғ зарралари билан ифлосланиши, сув манбаларининг минераллашув даражаси ошиши, озиқ-овқат занжири орқали оғир металларнинг инсон организмига кириши каби омиллар кўриб чиқилган. Муйнуқ, Тахтакўпир ва Қўнғирот туманларида аҳоли соғлиғининг экологик шароит билан боғлиқ ҳолда ёмонлашгани статистик маълумотлар асосида ёритилган. Тадқиқот натижалари Оролбўйи аҳолиси учун атроф муҳит мониторинги, санитария-гигиена тизимини такомиллаштириш ва экологик соғломлаштириш дастурларини амалга ошириш зарурлигини кўрсатади. Калит сўзлар: Орол денгизи, экологик инқироз, соғлиқни сақлаш, ҳаво ифлосланиши, оғир металлар, тузли чанғ, ичимлик суви, биогеохимик омиллар, Оролбўйи, Муйнуқ, Тахтакўпир, саломатлик хавфлари. Abstract In the article, the impact of the ecological crisis caused by the drying up of the Aral Sea on human health is analyzed in detail. Factors such as atmospheric air pollution with salt and dust particles, increased mineralization of water sources, and the entry of heavy metals into the human body through the food chain were considered. Statistical data reveals deterioration in population health in Muynuq, Takhtakupir, and Kungrad districts due to environmental conditions. The results of the study show the need for environmental monitoring, improvement of the sanitaryhygiene system and implementation of environmental health programs for the population of the island. Keywords: Aral Sea, ecological crisis, health, air pollution, heavy metals, salt dust, drinking water, biogeochemical factors, Arolboyi, Muynuq, Takhtakopir, health risks. Кириш Орол денгизи қуриши натижасида атроф муҳитдаги табиий мувозанат бузилиб, бутун Оролбўйи минтақасига жиддий экологик ва ижтимоий оқибатлар етди. XX асрнинг иккинчи ярмида Амударё ва Сирдарё сувларининг асосан пахта етиштириш мақсадида ортиқча сарфланиши натижасида денгиз сатҳи 1960 йиллардан бошлаб тез суръатда пасая бошлади. Бу жараён Орол денгизи табиий дренаж ва намликни барқарорлаштирувчи экотизим сифатидаги вазифасини йўқотишига олиб келди. Денгизнинг қуриши билан унинг тубида 5 млн гектардан ортиқ майдонда қуруқ, туз билан қопланган ҳудуд ҳосил бўлди. Ҳар йили 70–100 млн тонна атрофидаги туз ва майда чанғ зарралари шамол таъсирида атмосферага 153 кўтарилиб, 300–500 км, баъзан 1000 км масофагача тарқалмоқда. Бу чанғ таркибида натрий хлорид (NaCl), магний сульфат (MgSO₄), шунингдек, оғир металлар — қўрғошин (Pb), кадмий (Cd), рух (Zn) ва пестицид қолдиқлари мавжуд. Атмосфера орқали тарқалган бу токсик зарралар нафақат тупроқ ва сув манбаларини, балки аҳоли соғлиғини ҳам жиддий хавф остига қўймоқда. Муйнуқ, Тахтакўпир ва Қўнғирот туманларидаги тиббий кузатув маълумотларига кўра, сўнгги йилларда нафас олиш тизими билан боғлиқ касалликлар, бронхит, аллергия ва астма ҳолатлари икки баробаргача ортиб борган. Шунингдек, бу ҳудудларда юрак-қон томир, асаб тизими ва жигар касалликлари кўпайгани кузатилади. Чанғ бўронлари пайтида ҳавода гигант миқдордаги аэрозол зарралар бўлиб, уларнинг диаметри 10 микрондан кичик бўлганлари инсон ўпка тўқималарига бевосита кириб, оксидланиш-қайта тикланиш мувозанатини бузади. Бу эса организмда эркин радикаллар фаоллигини кучайтиради ва тўқималарда оксидатив стрессни келтириб чиқаради. Бундан ташқари, ичимлик суви манбалари ҳам антропоген таъсирга учраган. Коллектор-дренаж сувлари, агрохимик ва минерал ўғитлар билан ифлосланган сув оқимлари Амударёнинг қуйи қисми орқали аҳоли фойдаланадиган сув тизимига кириб бориши натижасида сувнинг минераллашуви кўпайган (6–12 г/л гача). Бу ҳолат асаб тизими, буйрак ва ҳозм тизими касалликларини кўпайтирмоқда. Экологик инқироз нафақат физиологик, балки ижтимоий саломатликка ҳам таъсир кўрсатмоқда. Аҳоли ўртасида стресс, депрессия ва психоэмоционал бузилишлар сони ошиб борган. Хусусан, Муйнуқ шаҳрида сўнгги 20 йилда аҳоли сонининг қисқариши ва кўчиш кўрсаткичларининг ортиши айнан экологик хавф билан боғлиқ. Шу сабабли, инсон саломатлигини муҳофаза қилишда экологик ёндашув муҳим аҳамият касб этади. Бунинг учун: 1. Ҳаво ва сувнинг ифлосланиш даражасини мунтазам мониторинг қилиш; 2. Аҳоли учун тозаланган ичимлик суви манбаларини яратиш; 3. Экологик тиббиёт марказларини ташкил этиш; 4. Болалар ва аёллар саломатлигини муҳофаза қилиш бўйича махсус дастурлар жорий этиш; 154 5. Аҳолида экологик маданият ва билимни ошириш бўйича кенг кўламли тадбирлар амалга ошириш зарур. Оролбўйидаги экологик инқироз узоқ муддатли ва кўп тармоқли муаммо бўлгани сабабли, унинг инсон саломатлигига таъсирини камайтириш фақат табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш ва экотизимни тиклаш чоралари билан таъминланиши мумкин. Жадвал 1. Оролбўйи туманларида нафас олиш ва бошқа касалликларининг ўсиш маълумотлари (2000–2024 й.) Туман Болаларда нафас йўллари касалликлари (%) Юрак-қон томир касалликлари (%) Асаб тизими касалликлари (%) Сув минераллашуви (г/л) Муйнуқ 18 → 36 12 → 24 8 → 16 6–12 Тахтакўпир 15 → 30 10 → 20 7 → 14 6–11 Қўнғирот 16 → 32 11 → 22 8 → 15 6–12 Изоҳ: Ўнгдан чапга кўрсатилган сонлар – 2000 йилдан 2024 йилгача бўлган ўзгаришлар (ўсиш % билан). Ичимлик суви хавфларига мисоллар келтирадиган бўлсак ичимлик сувларининг санитария ва микробиологик ифлосланиш даражалари мисолларида, худуддаги кўплаб сув манбалари санитария-гигиена талабларига жавоб бермайди (1-жадвал). Шифохона ва тиббий марказлар маълумотларига кўра, ичак касалликлари (диарея, дизентерия), вирусли гепатитлар ва аллергик реакциялар сони сўнгги 10–15 йилда сезиларли даражада ортиб борган. Минераллашув ва химик ифлосланиш эса, сувда натрий, калий, магний ва хлорид концентрацияси нормадан юқори бўлиб, умумий минераллашув 6–12 г/л гача кўпайган. Оғир металлар (қўрғошин, кадмий, цинк) ва пестицид қолдиқлари организмда буйрак ва жигар фаолиятига салбий таъсир кўрсатади, асаб ва юрак-қон томир тизимини ҳам заҳарлайди. Сувни қайта ишлаш ва тозалашнинг етишмаслиги ҳам мавжуд. Маҳаллий сув тозалаш иншоотлари эскилиги, фильтрация ва хлорлаш тизимларининг кам самарадорлиги аҳолини тоза сув билан таъминлашда қийинчиликлар келтириб чиқармоқда. Сувни тозалашда замонавий биологик ва химик интеграцияланган усуллар қўлланилмаса, аҳолида эпидемия хавфи ортади деган фикрдамиз. Экологик инқироз нафақат физиологик, балки ижтимоий саломатликка ҳам таъсир кўрсатмоқда. Аҳоли ўртасида стресс, депрессия ва психоэмоционал бузилишлар сони ошиб борган. Хусусан, Муйнуқ шаҳрида сўнгги 20 йилда 155 аҳоли сонининг қисқариши ва кўчиш кўрсаткичларининг ортиши айнан экологик хавф билан боғлиқ. Шу сабабли, инсон саломатлигини муҳофаза қилишда экологик ёндашув муҳим аҳамият касб этади. Бунинг учун: • ҳаво ва сувнинг ифлосланиш даражасини мунтазам мониторинг қилиш; • аҳоли учун тозаланган ичимлик суви манбаларини яратиш; • экологик тиббиёт марказларини ташкил этиш; • болалар ва аёллар саломатлигини муҳофаза қилиш бўйича махсус дастурлар жорий этиш; • аҳолида экологик маданият ва билимни ошириш бўйича кенг кўламли тадбирлар амалга ошириш зарур. Оролбўйидаги экологик инқироз узоқ муддатли ва кўп тармоқли муаммо бўлгани сабабли, унинг инсон саломатлигига таъсирини камайтириш фақат табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш ва экотизимни тиклаш чоралари билан таъминланиши мумкин. Хулоса қилиб айтганимизда Оролбўйида аҳоли саломатлигини муҳофаза қилиш муаммоси атроф муҳитнинг барқарорлиги билан чамбарчас боғлиқ. Табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш, сув ва ҳаво сифати устидан қатъий экологик назорат ўрнатиш, тиббий ва таълимий дастурларни интеграция қилиш орқали минтақада соғлом экологик муҳит яратиш мумкин. Бу нафақат инсон саломатлигини, балки бутун Оролбўйи экотизимининг барқарор ривожланишини таъминлайди. Фойдоланилган адабиётлар 1. Гуревич, Л.З. Экология и здоровье человека. Москва: Наука, 2015. – 320 с. 2. Ахунов, Т.И., Икрамов, Ш.Т. Гидроэкологические проблемы Аральского региона. Ташкент: Фан, 2018. – 240 с. 3. Хайруллаев, Ш.Б. Минерализация и качество воды в Нижней Амударье. Нукус: ҚДУ, 2019. – 145 с. 4. Махмудов, Ф.Х., Каримов, А. Влияние коллекторно-дренажных вод на здоровье населения Южного Приаралья. Журнал «Экология и здоровье», 2021, №3, с. 45–58. 5. World Health Organization (WHO). Water, Sanitation and Health Guidelines. Geneva: WHO, 2022. – 76 p. 6. ЭКОЛОГИЧЕСКОЕ СОСТОЯНИЕ И ПРОБЛЕМЫ ЗДОРОВЬЯ НАСЕЛЕНИЯ МУЙНАКСКОГО РАЙОНА 7. FAO. Water Quality for Agriculture and Human Use in Central Asia. Rome: FAO, 2019. – 102 p.