JIGAR FUNKSIYALARIGA ALKOGOLNING TA'SIRI

Vol.2 №11 (2025). November “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 72 JIGAR FUNKSIYALARIGA ALKOGOLNING TA’SIRI Termiz Iqtisodiyot va Servis universiteti Tibbiyot fakulteti Davolash ishi yo’nalishi 24-14 guruh talabasi Ravshanova Dilorom Jahongir qizi E-mail [email protected] Telefon raqami.+998999390628 Termiz Iqtisodiyot va Servis Universiteti O’qituvchisi Mamadiyeva Zarifa [email protected] [email protected] Annotatsiya.Ushbu maqolada alkogolning jigar to‘qimalariga ko‘rsatadigan ta’siri, uning metabolik jarayonlarda ishtiroki va patologik o‘zgarishlar rivojlanish mexanizmlari yoritilgan. Alkogolning asosiy parchalanish bosqichlari — alkogol degidrogenaza (ADH), atsetaldegid degidrogenaza (ALDH) va mikrosomal etanol oksidlovchi tizim (MEOS)ning roli ilmiy asosda tahlil qilindi. Shuningdek, alkogol ta’sirida paydo bo‘ladigan jigar kasalliklari: yog‘li gepatoz, alkogolli gepatit, fibroz va sirozning rivojlanish mexanizmlari batafsil bayon etildi. Maqolada klinik oqibatlar, metabolik buzilishlar hamda alkogolning uzoq muddatli xavflari haqida ilmiy dalillarga asoslangan holda fikr yuritildi. Kalit so‘zlar:Jigar, alkogol, atsetaldegid, MEOS, yog‘li gepatoz, alkogolli gepatit, fibroz, siroz. Kirish .Jigar inson organizmidagi eng muhim metabolik va detoksikatsiya organlaridan biri bo‘lib, turli kimyoviy moddalar, zaharlar va dori vositalarini zararsizlantirish vazifasini bajaradi. Alkogol eng ko‘p iste’mol qilinadigan toksik moddalar sirasiga kirib, asosan jigarda parchalanadi. Alkogolning muntazam yoki me’yoridan ortiq iste’moli gepatotsitlarning shikastlanishiga, oksidlovchi stressning kuchayishiga va fibroz jarayonining boshlanishiga olib keladi. Natijada jigar funksiyalari izdan chiqib, alkogolli gepatoz, gepatit va siroz kabi jiddiy kasalliklar rivojlanadi. Asosiy qism 1. Alkogolning jigarda parchalanish mexanizmi Alkogol jigarda quyidagi fermentlar yordamida parchalanadi: 1. Alkogol degidrogenaza (ADH) Etanolni juda zaharli modda — atsetaldegidga aylantiradi. 2. Atsetaldegid degidrogenaza (ALDH) Atsetaldegidni atsetatga aylantiradi. Atsetat esa keyin uglerod(IV) oksidi va suvga parchalanadi. 3. MEOS (CYP2E1) Vol.2 №11 (2025). November “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 73 Etanolni oksidlaydi va ko‘p miqdorda erkin radikallar hosil qiladi. Bu esa oksidlovchi stressni kuchaytiradi va hujayralarni shikastlaydi. . Alkogolning jigarga patofiziologik ta’siri a) Gepatotsitlarga toksik ta’siri . Atsetaldegid: hujayra membranalarini shikastlaydi, oqsillarni denaturatsiya qiladi, mitoxondriyalarning energiya ishlab chiqarish qobiliyatini susaytiradi, yallig‘lanish mediatorlarini ko‘paytiradi. Bu jarayonlar hujayralarning o‘limiga — nekroz va apoptozga olib keladi. Yog‘li gepatoz (alkogolli steatoz) Alkogol lipid almashinuviga bevosita ta’sir qiladi: yog‘ kislotalari oksidlanishi sekinlashadi, triglitseridlar yig‘iladi, jigar hujayralari yog‘ bilan to‘ladi. Bu bosqich qaytar, ammo ichkilik davom etsa, jigar yana ham shikastlanib boradi. c) Alkogolli gepatit Bu jigar parenximasida kuchli yallig‘lanishdir. U quyidagilar bilan xarakterlanadi: Gepatotsit nekrozi Leikotsitar infiltratsiya Fibroblastlar faollashuvi Klinik alomatlari: sariqlik, jigar og‘riqi, ko‘ngil aynishi, umumiy holsizlik. Fibroz va siroz Alkogol ta’sirida jigar yulduzsimon (Ito, Stellate) hujayralari faollashadi. Ular ortiqcha kollagen ishlab chiqarib, normal jigar to‘qimasini biriktiruvchi to‘qima bilan almashtiradi. Natijada: jigar tuzilishi buziladi, portal gipertenziya rivojlanadi, jigar funksiyasi keskin pasayadi. Siroz — qaytmaydigan jarayon hisoblanadi. Alkogolning jigar funksiyalariga ta’siri Metabolik buzilishlar Oqsil sintezi kamayadi → shishlar, qon ivishining buzilishi. Lipid almashinuvi buziladi → qonda triglitseridlar oshadi. Glikogen zahiralari kamayadi → gipoplikemiya kuzatiladi. Detoksikatsiya jarayonining buzilishi Vol.2 №11 (2025). November “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 74 Alkogol CYP2E1 fermentini haddan tashqari faollashtirib, dori vositalarining metabolizmini buzadi. Ayniqsa paratsetamol bilan birga iste’mol qilish jigar o‘limiga olib kelishi mumkin. Immun tizimga ta’siri Kupfer hujayralari faoliyati pasayadi. Jigar yallig‘lanish jarayonlariga moyillashadi. Alkogolning uzoq muddatli oqibatlari Jigar sirozi,Gepatotsellyulyar karsinoma,Portal gipertenziya,Assit,Ovqat hazm qilish buzilishlari Jigar yetishmovchiligi,Organizm zaharlanishi. Xulosa Alkogolning jigarga ta’siri murakkab, ko‘p bosqichli va patofiziologik jarayonlarga boydir. U metabolik jarayonlarni buzib, yallig‘lanishni kuchaytiradi, gepatotsitlarning o‘limiga sabab bo‘ladi va natijada fibroz hamda siroz kabi og‘ir kasalliklarga olib keladi. Jarayonning dastlabki bosqichlari qaytishi mumkin, ammo siroz rivojlangach jigar to‘qimasi tiklanmaydi. Shuning uchun alkogol iste’molini kamaytirish va sog‘lom turmush tarziga o‘tish jigar salomatligini saqlashning eng samarali yo‘lidir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Harrison’s Principles of Internal Medicine. 2. Robbins and Cotran. Pathologic Basis of Disease. 3. WHO Alcohol and Health Report, 2024. 4 Guyton & Hall. Textbook of Medical Feruza Abduqodirovna, [27.11.2025 21:20] [email protected]