INULA HELENIUM L. ÒSIMLIGINIŃ DÁRILIK ÁHMIYETI

247 INULA HELENIUM L. ÒSIMLIGINIŃ DÁRILIK ÁHMIYETI Serekeeva G.A., Abizadiynova R. B. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17761617 Annotaciya Inula helenium L. ósimliginiń botanikalıq qásiyetleri, tarqalıwı arealı, ximiyalıq quramı hám farmakologiyalıq áhmiyeti keltirildi. Ósimliktiń tamırında toplanatuǵın biologiyalıq aktiv zatlardıń emlik qásiyetleri, medicinalıq hám xalıq medicinasında qollanılıwı ilimiy derekler tiykarında analizlengen. Sonday-aq, Inula helenium L. túrin jetistiriw agrotexnikası, resursların qorǵaw zárúrligi hám onıń farmacevtikadaǵı áhmiyeti keltirildi. Tayanısh sóz: efir maylı, inulin, farmakologiya, fitoterapiya, medicina, xalıq medicinası. Inula helenium L. - Biyik boylı andiz (Asteraceae) tuqımlasına kiretuǵın kóp jıllıq dárilik ósimlik bolıp, medicina, xalıq medicinasında hám fitoterapiyasına shekem keń qollanıladı. Ósimliktiń shıpalı qásiyetleri, bioximiyalıq quramı, farmakologiyalıq áhmiyeti hám ósimlik shiyki zatın qayta islew texnologiyası bul túrge bolǵan qızıǵıwshılıq házirgi kúnde artıp barmaqta. Sonıń ushın Inula helenium L. túriniń biologiyalıq qásiyetlerin úyreniw, onnan alınatuǵın preparatlardıń nátiyjeligin anıqlaw hám resursların qorǵaw boyınsha ilimiy izertlew jumısların alıp barıw úlken áhmiyetke iye. Inula helenium L. ósimligi Aziya, Evropa hám Oraylıq Aziya florasınıń áyyemgi hám bahalı túrlerinen biri bolıp esaplanadı. Onıń arnawlı biologiyalıq birikpelerge bay tamırı bolsa dem alıw jolları keselliklerin emlewde, immunitetti bekkemlew hám isiniwlerge qarsı tásiri menen ayrıqsha bahalanadı. Evropanıń oraylıq hám qubla aymaqlarında, Kavkaz, Túrkiya, Oraylıq Aziya, sonıń ishinde, Ózbekstannıń joqarı ıǵallıqqa iye taw aldı aymaqlarında hám tarqalǵan. Inula helenium L. ósimligi suwıqqa shıdamlı, biraq turaqlı ıǵallıqtı jaqsı kóredi. Sayalı jerlerde ósirilse efir mayı muǵdarı kemeyedi. Atmosfera hám topıraqtıń pataslanıwına judá sezgir ósimlik. Inula helenium L. 160-150 cm biyiklikke shekem ósetuǵın kóp jıllıq ósimlik. Japıraqları iri, ellips tárizli bolıp, gúlleri sarı rendegi sebetsheli topgúl. Gúllew dáwiri iyun-avgust, tuqımınıń pisiwi avgust-sentyabr aylarına tuwrı keledi. Ósimliktiń tamırı tiykarınan emlik qásiyetke iye, tamırınıń tómengi bóliminde kóp muǵdarda efir mayı, inulin hám basqa biologiyalıq aktiv zatlar toplanadı. Tamırınıń ózine tán xosh iyisi bar. İnullin (20-40%) bolıp qantlı diabette qollanıladi. Efir mayları (1-4%) - antiseptik, isiniwge qarsı hám mikroblarǵa qarsı tásir kórsetedi. Alantolakton hám gelinin - parazitlerge qarsı aktiv dárilik zatlar. Flavonoidlar - antioksidant qásiyetke iye. Saponinler - qaqırıq shıǵıwın jeńillestiredi, immunitetti asıradı. 248 Ósimliktiń tamırın demlew, nastoyka hám untaq halında qollanıladı. Pal menen aralastırılǵan tamır untaǵı ayazlaw, ókpe keselliklerinde hám immunitetti kóteriwde usınıs etiledi. Ayırım aymaqlarda asqazan-ishek keselliklerin emlew, revmatizm hám buwın awırıwların jeńillestiriwde de qollanıladı. Jetistiriw agrotexnikasına keletuǵın bolsa tuqım arqalı yamasa tamır bólekleri menen egiwdi usınıs etiledi. Eń qolaylı egiw waqtı mart-aprel. Qatar aralıǵı 60-70 sm, ósimliklerdiń aralıǵı 30-40 sm etip egiledi. Suwǵarıw norma menen máwsim dawamında 3-5 márte ámelge asırıladı. 2-3 jılda tamır jetilisiwi tolıq boladı hám shıpalı shiyki zat sıpatında jıynap alınadı. Biyik boylı andizdiń biologiyalıq ózgesheligi sonnan ibarat, 1-jıllı vegetatsiyası dáwirinde tek túbir aldı top japıraqlar payda etip, óz vegetatsiyasın tamamlaydi hám generativ faza vegetatsiyanı 2 jılınan baslanadı. Juwmaqlap aytqanda, Inula helenium L. biologiyalıq aktiv zatlarǵa bay, joqarı farmakologiyaǵa iye dárilik ósimlik bolıp, insan salamatlıǵın saqlawda úlken áhmiyetke iye. Onı plantaciyalarda kóbeytiw, ilimiy-izertlew jumısların kúsheytiw hám qayta islew texnologiyasın jetilistiriw áhmiyetli wazıypa esaplanadı. Paydalanılǵan ádebiyalar 1. Аллаяров М.У., Мамашарипов А.Ш. Ахмедов Э. Баланд бўйли андизни етиштириш технологияси Тошкент 2021. 36 Б. 2. Холматов Х. Х. Дикорастущие лекарственные растения Узбекистана. –Ташкент: Медицина, 1984. – 277с. 3. Холматов Х. Х., Ахмедов Ў.А. Фармакогнозия. –Ташкент: Ибн Сино, 1995. –351.