ENDOTELIAL DISFUNKTSIYA MARKERLARINING O'TKIR KORONAR SINDROM BILAN OG'RIGAN BEMORLARDAGI DIAGNOSTIK AHAMIYATI

258 ENDOTELIAL DISFUNKTSIYA MARKERLARINING O‘TKIR KORONAR SINDROM BILAN OG‘RIGAN BEMORLARDAGI DIAGNOSTIK AHAMIYATI Shukurova Ilhomjon Boltayevich Buxoro davlat tibbiyot instituti professori Husenov Behruz Qobil o‘g‘li Buxoro davlat tibbiyot instituti tayanch doktoranti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17761673 Annotatsiya: Ushbu tezis o‘tkir koronar sindrom (O‘KS) bilan og‘rigan bemorlarda endotelial faollashuv va endotelial disfunktsiya markerlarining klinik ahamiyatini baholashga qaratilgan. Tadqiqotda 24–50 yoshdagi 62 nafar erkak bemor ishtirok etgan. sE-selectin, sICAM-1, IL-6, C-reaktiv oqsil, annneksin V, gomosistein va deskvamatsiyalangan endotelial hujayralar miqdori o‘lchandi. Natijalarga ko‘ra, O‘KS bemorlarida barcha ko‘rsatkichlar nazorat guruhiga nisbatan sezilarli oshgan. Xususan, sE-selectin 28 %, IL-6 2,2 barobar, C-reaktiv oqsil 5 barobar oshdi. Endotelial disfunktsiya markerlarining keskin ko‘tarilishi Erta endotelial shikastlanish va yallig‘lanish jarayonlari O‘KS patogenezining asosiy bosqichi ekanini ko‘rsatadi. Tezisda ushbu biomarkerlarning diagnostik va prognostik ahamiyati yoritilgan. Kalit so‘zlar: O‘tkir koronar sindrom, endotelial disfunktsiya, E-selektin, ICAM-1, IL-6, biomarker, yallig‘lanish. Annotation: This thesis evaluates the clinical significance of endothelial activation and endothelial dysfunction markers in patients with acute coronary syndrome (ACS). The study included 62 male patients aged 24–50 years. Levels of sE-selectin, sICAM-1, IL-6, C-reactive protein, annexin V, homocysteine, and desquamated endothelial cells were measured. The findings demonstrated a significant increase in all biomarkers compared with the control group. Specifically, sE-selectin increased by 28%, IL-6 by 2.2-fold, and C-reactive protein by nearly fivefold. Elevated markers indicate early endothelial injury and inflammation as key components of ACS pathogenesis. The thesis outlines diagnostic and prognostic relevance of these biomarkers. Keywords: Acute coronary syndrome, endothelial dysfunction, E-selectin, ICAM-1, IL-6, biomarker, inflammation. O‘tkir koronar sindrom (O‘KS) bugungi kunda global mortalitetning yetakchi sabablaridan biri bo‘lib, uning rivojlanishida endoteliy holati va endotelial yallig‘lanish jarayonlari muhim rol o‘ynaydi. Ateroskleroz o‘choqlarining shakllanishi va trombotik asoratlarning yuzaga kelishi aynan endotelial faollashuvning erta bosqichlari bilan bog‘liq. Endotelial faollashuv va undan keyingi endotelial disfunktsiya o‘tkir koronar sindrom patogenezining asosiy mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Shu bois, ushbu jarayonlarni aks ettiruvchi molekulyar biomarkerlarni aniqlash O‘KSni erta tashxislashda va xavf baholashda muhim amaliy ahamiyatga ega. 259 Tadqiqotning maqsadi — endotelial faollashuv markerlari (sE-selectin, sICAM-1, IL-6, C-reaktiv oqsil) va endotelial disfunktsiya markerlari (deskvamatsiyalangan endotelial hujayralar, annneksin V, gomosistein) ning o‘tkir koronar sindromda klinik diagnostik ahamiyatini baholashdir. Materiallar va usullar. Tadqiqotga O‘KS tashxisi bilan shifoxonaga murojaat qilgan, 24–50 yosh oralig‘idagi 62 nafar erkak bemor jalb etildi. Tashxis umumqabul qilingan klinik mezonlarga asoslangan. Barcha bemorlar bo‘yicha klinik holat baholandi, anamnez yig‘ildi, arterial bosim, lipid almashinuvi, chekish, irsiy omillar va semirish holati qayd etildi. Laborator tekshiruvlar sifatida umumiy qon tahlili, biokimyoviy ko‘rsatkichlar, 12 o‘tkazuvchili EKG bajarildi. Biomarkerlarni aniqlash «HUMAN» firmasining ELISA to‘plamlari yordamida amalga oshirildi. Deskvamatsiyalangan endotelial hujayralar Hladovec (1978) usuli asosida mikroskopik hisoblangan. Ma’lumotlar STATISTICA 6.0 dasturi yordamida tahlil qilindi, ishonchlilik darajasi P < 0,05 deb qabul qilindi. Natijalar. O‘KS bilan og‘rigan bemorlarda endotelial faollashuv biomarkerlarining sezilarli oshishi qayd etildi. – sE-selectin darajasi nazorat guruhiga nisbatan o‘rtacha 28 % ga oshgan. Bu ko‘rsatkich endotelial faollashuvning erta bosqichini aniq ifodalaydi, chunki Eselektin faqat faollashgan endoteliyda ishlab chiqariladi. – sICAM-1 konsentratsiyasining oshishi endotelial yallig‘lanish jarayonining kuchayganini ko‘rsatdi. ICAM-1 yallig‘lanish sitokinlari ta’sirida oshib, leykotsitlarning endoteliyga yopishishini kuchaytiradi. – IL-6 miqdorining 3,42 pg/ml dan 7,45 pg/ml gacha oshishi o‘tkir yallig‘lanish jarayonining faol davom etayotganidan dalolat beradi. – C-reaktiv oqsil (CRP) darajasi qariyb 5 barobar oshgan bo‘lib, bu O‘KSda sistemaviy yallig‘lanishning kuchli faollashganini tasdiqlaydi. Endotelial disfunktsiya markerlarining o‘zgarishi ham sezilarli bo‘ldi: – Deskvamatsiyalangan endotelial hujayralar (DEK) miqdori 2,74 dan 5,47 gacha, ya’ni 2,3 barobar oshdi. Bu endotelial qatlamning struktural buzilishi va hujayralarning qon oqimiga tushishini ko‘rsatadi. – Annneksin V miqdori 2,4 barobar oshgan, bu endotelial hujayralarda apoptoz jarayonining faollashganini bildiradi. – Gomosistein darajasi 1,8 barobar oshgan. Gomosisteinning ko‘tarilishi NO sintezining pasayishiga, antikoagulyant tizimning susayishiga, trombogen faollikning ortishiga olib kelishi sababli endotelial disfunktsiyaning muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi. 260 Muhokama. Ushbu tadqiqot natijalari O‘KS bilan og‘rigan bemorlarda endotelial faollashuv va disfunktsiyaning molekulyar ko‘rsatkichlari keskin oshishini tasdiqlaydi. E-selektin, sICAM-1, IL-6 va CRP kabi markerlarning oshishi yallig‘lanishning erta bosqichini aks ettiradi, endotelial hujayralarning deskvamasiyasi va gomosistein darajasining ko‘tarilishi esa endoteliy shikastlanishining rivojlangan bosqichini ko‘rsatadi. Bu biomarkerlarning birgalikdagi tahlili shifokorlarga: – kasallikning erta bosqichini aniqlash – yallig‘lanish jarayonlarining faolligini baholash – endotelial disfunktsiya darajasini o‘lchash – individual davolash strategiyalarini tanlashda amaliy yordam beradi. Xulosa sifatida, endotelial faollashuv va endotelial disfunktsiya markerlarini birgalikda baholash O‘KSni erta tashxislash, prognozlashtirish va terapiya samaradorligini oshirishda yuqori amaliy ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Galkina, E., Ley, K. Vascular inflammation mechanisms. Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology, 2009; 29(5): 678–684. 2. Hansson, G. K. Immune mechanisms in atherosclerosis. Nature Immunology, 2011; 12(3): 204–212. 3. Libby, P. Inflammation in atherosclerosis. Nature, 2002; 420(6917): 868–874. 4. Mestas, J., Ley, K. Endothelial adhesion molecules in atherosclerosis. Journal of Clinical Investigation, 2008; 118(11): 3535–3543. 5. Ridker, P. M. High-sensitivity C-reactive protein and cardiovascular risk. Circulation, 2003; 107(3): 363–369. 6. Ross, R. Atherosclerosis—an inflammatory disease. New England Journal of Medicine, 1999; 340(2): 115–126. 7. Valdi, L. et al. Homocysteine and cardiovascular risk. Journal of Cardiology Research, 2014; 8(2): 112–118. 8. World Health Organization. Cardiovascular diseases: statistics report. WHO Press, Geneva, 2021; 62 pages. 9. Yeh, E. T. Biomarkers of endothelial activation and cardiovascular disease. Journal of the American College of Cardiology, 2004; 42(2): 83–92.