FILOSOFIYA - EKOLOGIYA ILIMINIŃ ULIWMALIQ METODOLOGIYASI

289 FILOSOFIYA - EKOLOGIYA ILIMINIŃ ULIWMALIQ METODOLOGIYASI Maqsudbay YAKUBOV Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq mugallimi, "Mehnat faxriysi" Sapardurdı ABAEV Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen xalıq bilimlendiriw xızmetkeri. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17761811 Annotatsiya. Maqalada jeke ilimlerdiń ulıwmalıq metodologiyası bolǵan filosofiyanıń ekologiya ilimi ushın áhmietli máseleleri sóz etilgen. Dialektika principleriniń nızam hám kategoriyalarınıń ekologiyalıq izertlewleri ushın róli bayanlanǵan. Tayanısh sózler: ekologiya, filosofiya, ekologiyalıq ortalıq, "jasıl maydan", dialektika, princip, nızam, kategoriya, ulıwma insanıylıq, global processler, metodologiyalıq funkciya. Аннотация. В статье рассматриваются вопросы значения философии для экологической науки, как общий методологии частных наук. Особо показываются значения принципов, законов и категорий диалектики для экологической исследовании. Ключевые слова: экология, философия, экологическая среда, "зелёная среда", диалектика, принцип, закон, категория, общечеловеческое, глобальные процессы, методологическая функция. Abstract. This article deals with the importance of philosophy for environmental science as a general methodology for specific sciences. Particular attention is paid to the importance of the principles, laws, and categories of dialectics for environmental research. Keywords: ecology, philosophy, ecological environment, "green environment", dialectics, principle, law, category, universal, global processes, methodological function. XX ásirdiń aqırı XXI ásirdiń baslarına kelip insaniyat kóplegen ulıwma insanıylıq mashqalalarǵa dus keldi. Usı mashqalalar hám olardıń sheshimlerine tiyisli máseleler búgingi kúnde oǵada aktual bolıp qalmaqta. Óytkeni ekologiyalıq mashqalalar globallıq xarakterge iye bolmaqta. Global processler hám mashqalalardıń payda bolıw tariyxı, búgingi ózgeshelikleri hám dárejeleri, milliy hám ulıwma insanıylıq tárepleri menen baylanıslı mashqalalarǵa itibar artıp barmaqta. Sebebi XXI ásirde ekologiya menen baylanıslı mashqalalar birinshi dárejeli mashqala sıpatında búgingi kúnniń ótkir wazıypasına aynalmaqta. Adamzat ázelden topıraqtı, suwdı, tábiyattı muqaddes dep bilgen. Sonlıqtan áwladlarımız bizden keyinde múnásip ekologiyalıq ortalıqta jasawı kerek. Onıń ushın biz ekologiyaǵa itibar beriwimiz, tek búgingi kúndi emes, jaqın hám uzaq keleshekti oylap háreket etiwimiz oǵada zárúr. Ekologiyalıq jaǵdaydı jaqsılaw, "jasıl mákan" ulıwma milliy joybarın ámelge asırıw búgingi kúnniń talabı bolıp tabıladı. Ekologiya filosofiya menen tikkeley dialektikalıq baylanısta bolıp esaplanadı. Bul máseleni 290 tereń túsiniwde hár bir ilimpaz filosofiyanıń tiykarǵı principleri, nızamları hám kategoriyaları menen tereń tanıs bolıwı, qurallanıwı lazım. Bul wazıypanı sheshiwde Qaraqalpaqstan jaǵdayında professor Alima Berdimuratovanıń miynetleri menen tanıs bolıw oǵada paydalı. Óytkeni ol ekologiyanıń filosofiyalıq máseleleri boyınsha tereń izertlewler alıp bardı. Usı mashqala boyınsha filosofiya ilimleriniń kandidatı hám doktorı boldı. Usı maqsetten kelip shıǵıp Alima Berdimuratovanıń filosofiya atlı miyneti haqqında sóz etiwdi maqul kórdik. Mine, usı kózqarastan alıp qarasaq, Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Sociallıq pánler kafedrasınıń baslıǵı, filosofiya ilimleriniń doktorı, professor, Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri Alima Berdimuratovanıń «Filosofiya» atlı oqıw qollanbası Tashkentte <<Sano-standart>> baspasında 28,5 baspa sabaq kóleminde jarıqqa shıǵıwı respublikanıń mádeniy turmısında úlken waqıya boldı. Kitap 10 bap, 456 betten ibarat. Bul bahalı oqıw qollanba Ózbekstan Respublikası Joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw ministrligi tárepinen usınılǵan bolıp, házirgi hárekettegi filosofiya baǵdarlamasına tolıq sáykes túrde tayarlandı. Bul kitaptı jazıwda Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevtiń bayanatları, basılıp shıqqan miynetleri metodologiyalıq tiykar sıpatında basshılıqqa alınǵan. Sonday-aq, jurtımız hám shet el filosof-alımları tárepinen dóretilgen ilimiy miynetler hám oqıw qollanbalar basshılıqqa alınǵan. Shıǵıs hám Batıs filosofiyasınıń dúrdanalıq, filosofiyalıq miyrası keńnen ulıwmalastırılǵan. Bugingi kúnde joqarı bilimlendiriw sistemasın rawajlandırıw boyınsha úlken isler alıp barılmaqta. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń «Joqarı bilimlendiriw sistemasın jáne de rawajlandırıwdıń is-ilajları haqqında»ǵı qararı tiykarında 20172021-jıllarda joqarı bilimlendiriwdiń sistemasın kompleksli rawajlandırıw baǵdarlaması islep shıǵılǵan edi. Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde bul baǵdarda kólemli isler ámelge asırılmaqta. Usı jerde respublikamızda filosofiya iliminiń rawajlanıwında Alima Berdimuratovanıń qosıp atırǵan úlesi haqqında toqtalıp ótiw zárúr dep esaplaymız. Onıń baslaması menen 2007-jılı Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde birinshi mártebe filosofiya bakalavr-filosof qánigeligi ashıldı. Házirgi kúnge shekem 450 den aslam filosof,sociolog-qánigeler shıǵarılıp, olar ruwxıy-aǵartıwshılıq tarawında jemisli miynet etip kelmekte. 2018-jılı Alima Berdimuratovanıń belsendiligi menen universitette filosofiya tarawı boyınsha magistratura qánigeligi hám tayanısh doktorantura shólkemlestirildi. Bul filosofiya ilimi menen shuǵıllanıwshı ilimpaz qánigelerdi jetilistiriwde úlken qádem boldı. Professor A.Berdimuratova bul miynetinde házirgi zaman filosofiya iliminiń tabıslarınan paydalanǵan, burınǵı sovet dáwirinde kommunistlik ideologiyanıń qısımı 291 menen filosofiyalıq oy-pikirdi bayanlaw baǵdarlamalarınan bas tartqan. Hár bir temanı talqılaǵanda dúnyalıq kólemde tarqalǵan táliymatlardan hám ataqlı oyshılalımlardıń unamlı pikirlerinen keńnen paydalanılǵan. Pikirler hám kózqaraslardıń kóp túrliligi, filosofiyalıq plyuralizm, erkin oylawshılıq, milliy hám ulıwma insanıylıqtıń birligi principlerin basshılıqqa alǵan. Álbette, bular student-jaslardıń demokratiyalıq sanasınıń qáliplesiwine dúnyalıq filosofiyalıq oy-pikirlerden xabardar bolıwǵa unamlı tásir etetuǵınlıǵı sózsiz. Kirispede dúnyaǵa kózqarastıń mánis-mazmunı, strukturası hám tiykarǵı tipleri, filosofiyanıń predmeti, filosofiyalıq bilimniń differenciyalasıwı, filosofiyalıq mashqalalardıń ózine tán ayrıqshalıqları, filosofiyanıń tiykarǵı máselesi, filosofiyanıń dúnyaǵa kózqaraslıq, gnoseologiyalıq, metodologiyalıq funkciyaları, filosofiyanıń mádeniyat sistemasındaǵı ornı tereń hám túsinikli til menen jetkerip berilgen. Kitapta filosofiyanıń baslı túsinigi bolǵan bolmıs, onıń túrleri, materiya hám onıń jasaw formaları, filosofiyada sana mashqalası tereń tallanǵan. Qollanbada bolmıstıń eń ulıwmalıq baylanısların sáwlelendiriwshi filosofiyalıq kategoriyalar bolǵan jekkelik, ulıwmalıq, ózgeshelik, bólek hám putin, element, sistema hám struktura, forma hám mazmun, sebep hám nátiyje, tosınnanlıq hám zárúrlilik, múmkinshilik hám haqıyqatlıq tuwralı máseleler hártárepleme sóz etilgen, metafizika, dialektika haqqında túsinikler berilgen. Avtor dialektikanıń sanlı ózgerislerinen sapa ózgerislerine óz-ara ótiw, qarama-qarsılıqlardıń birligi hám gúresi, biykarlawdı biykarlaw nızamların tereń tallaǵan, filosofiyalıq nızam hám kategoriyalardıń ilim hám tájiriybe ushın metodologiyalıq rolin ashıp kórsetken. Kitapta sociallıq filosofiya pánin, onıń atqaratuǵın xızmetin hám mashqalaların tallawǵa, jámiettiń rawajlanıwshı sistema ekenligin dálillep kórsetiwge ayrıqsha dıqqat awdarılǵan, usı jerde jámiettiń ruwxıy turmısı hám tariyx filosofiyası mashqalaları ortaǵa qoyılǵan. Qollanbanıń adam mashqalalarınıń filosofiya tariyxında ortaǵa qoyılıwı, onıń házirgi zamandaǵı ilimiy sheshimi máselelerine arnalǵan babı óziniń aktuallıǵı, túsinikli bayan etiliwi menen oqıwshıda qızıǵıwshılıq tuwdıradı. Házirgi zaman civilizaciyası ushın globallıq mashqalalardıń adamzat keleshegi ushın qanshelli áhmietli ekenligi óz-ózinen tusinikli. Kitapta bul máseleniń filosofiyalıq tallanıwına ayrıqsha dıqqat berilgen, globallıq mashqalalardıń mánismazmunı, onıń tiykarǵı kórinisleriniń óz-ara ǵárezliligi, bul mashqalalardı sheshiwdiń baslı jolı jámietlik qatnasıqlardı insanıylastırıw ekenligi tereń ilimiy tiykarda bayan etilgen. Bul jerde qollanba avtorı Alima Berdimuratovanıń globallıq 292 mashqalalardıń filosofiyalıq máseleleri boyınsha kórnekli qánige ekenligin, usı mashqala boyınsha doktorlıq dissertaciya qorǵaǵanın, kólemli monografiya hám maqalalar járiyalanǵanın atap ótiwdi orınlı dep esaplaymız. Ilimpazdıń «Filosofiya» atlı oqıw qollanbasınıń maqseti de studentlerdi házirgi zaman filosofiyasında dodalanılıp hám sheshilip atırǵan tiykarǵı mashqalalar menen tanıstırıwdan ibarat bolıp, ol oqıwshılardıń bul mashqalalardıń tiykarına kiriwin, olardıń dúnyaǵa kózqaraslıq hám metodologiyalıq áhmietin túsiniwine járdem beredi. Kitapta pedagogikadaǵı bilim, kónlikpe hám tájiriybeniń birligi principi basshılıqqa alınǵan. Hár tema onıń mazmunına sáykes, logikalıq pikirlewge baslawshı, berilgen teoriyalıq bilimlerdi qollanıwǵa qaratılǵan shınıǵıwlar menen bayıtılǵan. Arnawlı shınıǵıwlar menen hár temanıń bekkemleniwi respublikada filosofiya páni boyınsha ádebiyatlarda birinshi mártebe qollanılǵan. Filosofiyanıń predmeti tallanǵanda, anıqlamalar tuwrıdan-tuwrı berilip qoymastan, bul anıqlamanıń áhmietin ashıp beriw ushın anıqlamanıń kelip shıǵıw logikası, alternativalıq kózqaraslar menen salıstırılıp kórsetiledi. Filosofiya boyınsha kópshilik ádebiyatlarda filosofiya iliminiń rawajlanıw tariyxı sóz etilgende Shıǵıs oyshıllarınıń filosofiyasınıń áhmieti onshelli dárejede kórinbey qaladı. Bul kitapta filosofiya tariyxın túsindiriwden aldın Batıs hám Shıǵıs filosofiyasınıń uqsaslıq hám ózine tánlikleri kórsetilip ótilgen. Kitapta Shıǵıs filosofiyalıq oy-pikiriniń Batıs filosofiyası menen teńdey dúnya mádeniyatınıń quram bólegi retinde túsiniliwge tuwrı baǵdar berilip ótilgen. Kitaptıń tásirli tárepleriniń biri retinde dialektika nızamlarınıń analizin kórsetiwge boladı. Avtordıń elimizde dialektikanıń tiykarǵı nızamlarınıń biri - biykarlawdı biykarlaw nızamına jańasha názer taslawın kórsetip ótiwge boladı. Avtor bul nızamdı dialektikalıq sintez nızamı sıpatında analizleydi, bunda nızam dialektikalıq materializm kózqarasınan emes, al, tuwrıdan-tuwrı dialektikalıq metodtıń tiykarshılarınıń táliymatlarına tiykarlanadı. Sonday-aq, bul bólimde sinergetikanıń mánis-mazmunın ashıp beriliwi, onıń dialektikaǵa múnásibetiniń kórsetiliwi oǵada durıs bolǵan. Qollanbanıń sońında oqıwshılarǵa oqıw-metodikalıq járdem sıpatında diskussiyalar ushın tapsırmalar, slaydlar, ayırım filosofiyalıq túsiniklerdiń anıqlamaları, temalar boyınsha sxemalar berilgen. Olar tereńirek hám tolıǵıraq jańa pedagogikalıq usıllar menen úyreniwge járdem beredi. Bul miynette búgingi kúnniń eń ótkir ekologiyalıq mashqalalarınan biri - Aral apatshılıǵı sóz etilgen bolıp, onda teńizdiń qurıwı menen baylanıslı aqıbetlerdi xalıqaralıq kólemdegi is-háreketlerdi belsene birlestiriwdi talap etpekte. Sonlıqtan 293 ekologiyalıq ortalıqtı qásterlep saqlaw, suw, hawa hám tábiyattı taza uslaw házirgi dáwirimizdiń aktual, global mashqalaları bolıp tabıladı. Juwmaqlastırıp aytqanda, bul bahalı qollanba global filosofiyalıq-ekologiyalıq mashqalalardı óz ishine qamtıp alǵan, ilimiy tiykarda student-jaslarǵa túsinikli til menen jazılǵan. Professordıń bul qollanbası gúllán jámietshilikte filosofiyalıqekologiyalıq oy-pikiriniń ósiwine, respublikamızdıń bárshe joqarı oqıw orınları studentleri hám magistrleri ushın oǵada paydalı dep esaplaymız. Bul kitap jaslarımızdı, pútkil xalqımızdı házirgi zamanǵa say filosofiyalıq, ekologiyalıq ideyalar menen, dialektikalıq metod tiykarında oylaw hám ámeliy is júritiw jolları menen qurallandıradı.