MAKTABDA SINFDAN TASHQARI MUSIQIY TO'GARAKLAR TASHKIL ETISH

PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) MAKTABDA SINFDAN TASHQARI MUSIQIY TO‘GARAKLAR TASHKIL ETISH Andijon davlat pedagogika instituti “Tasviriy san’at va musiqa ta’lim” kafedrasi dotsenti Raimova Dilfuza Maxamatsaliyevna Andijon davlat pedagogika instituti “Ijtimoiy va amaliy fanlar” fakulteti “Musiqa taʼlimi” yoʻnalishi 2-bosqich 201-guruh talabasi Shavkatova Kamolaxon Dilshod qizi Annotatsiya: Ushbu maqolada maktablarda sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklarni tashkil etish jarayoni, metodik tamoyillar, mashg‘ulot uslublari va repertuar tanlash masalalari yoritiladi. Shuningdek, bunday to‘garaklar o‘quvchilarning ijodiy, ijtimoiy, estetik va psixologik rivojlanishiga qo‘shadigan hissasi va bugungi kunda dolzarbligi tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: musiqiy to‘garak, vokal mashg‘ulotlari, xor, ijodiy rivojlanish, sahna madaniyati, estetik tarbiya. ORGANIZING EXTRACURRICULAR MUSIC CLUBS IN SCHOOLS Abstract: This article examines the process of organizing extracurricular music clubs in schools, methodological principles, teaching approaches, and repertoire selection. In addition, it analyzes the contribution of such clubs to students’ creative, social, aesthetic, and psychological development, as well as their relevance in today’s context. Keywords: music club, vocal lessons, choir, creative development, stage culture, aesthetic education. ОРГАНИЗАЦИЯ ВНЕУРОЧНЫХ МУЗЫКАЛЬНЫХ КРУЖКОВ В ШКОЛАХ Аннотация: В статье рассматривается процесс организации внеурочных музыкальных кружков в школах, методические принципы, формы проведения занятий и подбор репертуара. Также анализируется вклад таких кружков в творческое, социальное, эстетическое и психологическое развитие учащихся, а также их актуальность в PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) современном контексте. Ключевые слова: музыкальный кружок, вокальные занятия, хор, творческое развитие, сценическая культура, эстетическое воспитание. KIRISH Maktabda sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklar tashkil etish o‘quvchilarning san’ati va madaniyatini rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. Bunday to‘garaklar o‘quvchilarga nafaqat musiqa ijro etish ko‘nikmalarini berish, balki ularni estetik did, ijodiy tafakkur va sahna madaniyati bilan tanishtirish imkonini yaratadi. Sinfdan tashqari to‘garaklar asosiy darslardan farqli ravishda interaktiv va amaliy mashg‘ulotlarga yo‘naltiriladi, bu esa o‘quvchilarda motivatsiyani oshiradi va mustaqil ijodiy faoliyatga rag‘batlantiradi. To‘garak faoliyati quyidagi yo‘nalishlarda olib borilishi mumkin: vokal ijro (xor va solo), cholg‘u asboblarida ijro, ritm mashqlari, musiqiy kompozitsiyalar yaratish va improvizatsiya. Mashg‘ulotlarda o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, ovoz diapazoni va qiziqishlari hisobga olinadi. Boshlang‘ich sinflarda ko‘proq sodda qo‘shiqlar va ritm mashqlari, yuqori sinflarda esa ko‘p ovozli ijro va musiqiy eksperimentlarga e’tibor qaratiladi. Musiqiy ta’lim o‘quvchilarning estetik didini shakllantirish, ijodiy qobiliyatini rivojlantirish va sahna madaniyati bilan tanishtirishda muhim o‘rin tutadi. Sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklar esa darslar bilan cheklanmagan, amaliy va interaktiv mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarning qiziqishi va motivatsiyasini oshirish imkonini beradi. Shu bois, maktablarda to‘garaklarni tashkil etish yoshlarning ruhiy, ijtimoiy va estetik rivojlanishi uchun muhim hisoblanadi. Hozirgi davrda o‘quvchilar raqamli texnologiyalar va tezkor axborot oqimi ta’sirida bo‘lib, ularni estetik va madaniy faoliyatga jalb qilish zaruriy ahamiyat kasb etadi. Sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklar ijodiy tafakkur, innovatsion ko‘nikmalar, ijtimoiy va psixologik rivojlanish, shuningdek, milliy va jahon musiqasini o‘rganish orqali ularning dunyoqarashini kengaytiradi 1 . Mashg‘ulotlarda amaliy natijalarni ko‘rish va konsertlar, tanlovlarda ishtirok etish bolalarning motivatsiyasini oshiradi. Shu sababli, sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklar bugungi kunda yoshlarning 1 Sodiqova, D. Bolalar musiqa ijodiyoti va xor ijrochiligi. Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2021-yil. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishi uchun dolzarb va zarur vosita hisoblanadi. METADALOGIYA Musiqa fani maktab ta’limining ajralmas qismi bo‘lib, o‘quvchilarning nafaqat estetik didini, balki shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu fan orqali o‘quvchilar: ritm va nota savodxonligini o‘rganadi, vokal va instrumental ijro ko‘nikmalarini rivojlantiradi, shuningdek, ijodiy tafakkur va hissiy ifodani oshiradi. Musiqa darslari bolalarga musiqa orqali o‘z fikr va his-tuyg‘ularini erkin ifoda etish imkonini yaratadi, bu esa ularning shaxsiy rivojlanishi va psixologik barqarorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklar esa musiqiy fan ta’limini yanada kengaytiradi. Darslarda o‘rganilgan nazariy bilimlar va texnik ko‘nikmalar to‘garak mashg‘ulotlarida amaliyotda mustahkamlanadi. Bundan tashqari, musiqiy fan o‘quvchilarda madaniy merosni qadrlash, estetik sezgirlik va ijodiy mustaqillikni rivojlantiradi. Musiqa ta’limi orqali bolalar milliy va jahon san’ati namunalarini o‘rganadi, bu esa ularning dunyoqarashini kengaytiradi va boshqa fanlarga nisbatan ham o‘rganish qobiliyatini oshiradi. Shu sababli, musiqiy fan maktab ta’limida ijodiy, estetik, ijtimoiy va psixologik rivojlanish uchun vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ko‘pgina umumta’lim maktablarida xor, vokal va instrumental to‘garaklar faoliyat yuritadi, ammo ularning tashkil etilishi va mashg‘ulot sifatida olib borilishi maktabdan maktabgacha farq qiladi. Ba’zi maktablarda to‘garaklar muntazam ravishda haftada bir necha marta o‘tkazilsa, boshqa maktablarda ular faqat bayram yoki tadbir kunlarida faoliyat yuritadi. Sinfdan tashqari musiqiy mashg‘ulotlar ko‘pincha maxsus jihozlar, pianino, skripka, ritm asboblari va ovoz yozish qurilmalari bilan ta’minlangan maktablarda samarali tashkil etiladi. Afsuski, barcha maktablarda zarur jihozlar mavjud emas, bu esa mashg‘ulot sifatiga salbiy ta’sir qiladi. Musiqiy to‘garaklarni olib boradigan o‘qituvchilar odatda musiqa fanini yaxshi biladi, ammo ba’zi holatlarda vokal, xor yoki zamonaviy musiqiy texnologiyalarni o‘qitish bo‘yicha maxsus tayyorgarlik yetarli emas. Shu bois, o‘quvchilarga keng qamrovli va sifatli musiqiy mashg‘ulotlar yetkazish qiyinlashishi mumkin. Maktablarda repertuar tanlash va mashg‘ulotlarni metodik jihatdan rejalashtirish darajasi turlicha. Ba’zi to‘garaklarda milliy va xalq musiqasi bilan bir qatorda jahon musiqasi namunalari ham ijro etiladi, ammo ayrim maktablarda repertuar cheklangan va zamonaviy pedagogik usullar yetarlicha PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) qo‘llanilmaydi 2 . Shunga qaramay, sinfdan tashqari musiqiy mashg‘ulotlar bugungi kunda yoshlarning ijodiy, estetik va ijtimoiy rivojlanishi uchun juda muhim bo‘lib, ularni yanada kengroq va tizimli yo‘lga qo‘yish, maktablarni zarur jihozlash va o‘qituvchilarni malakasini oshirish talab etiladi. Sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklar o‘quvchilarda sahna madaniyati, jamoada ishlash ko‘nikmasi, o‘ziga ishonch va hissiy intellektni rivojlantirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, ularning musiqaga bo‘lgan qiziqishi kuchayadi, stress kamayadi va umumiy ruhiy barqarorlik ortadi. To‘garak faoliyati maktabning ma’naviy-madaniy muhitini boyitadi, bayramlar, konsertlar va tanlovlarda ishtirok etish orqali o‘quvchilarning ijodiy salohiyati amalda sinovdan o‘tadi. Sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklar faoliyati bir necha yo‘nalishlarda olib boriladi: vokal mashg‘ulotlar, xor ijrosi, cholg‘u asboblarida ijro, ritm mashqlari, musiqiy eksperiment va improvizatsiya. Mashg‘ulotlar o‘quvchilarning yosh xususiyatlari va qobiliyatiga mos ravishda tashkil etiladi. Boshlang‘ich sinflarda sodda qo‘shiqlar va ritm mashqlari, yuqori sinflarda esa ko‘p ovozli ijro va musiqiy murakkabliklarga e’tibor qaratiladi. To‘garakda repertuar tanlash jarayoni muhim ahamiyatga ega. Tanlangan qo‘shiqlar yoshga mos, tarbiyaviy mazmunli, milliy va jahon musiqasi namunalarini o‘z ichiga olgan bo‘lishi lozim. Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish fonogrammalar, ovoz yozish dasturlari va elektron asboblar mashg‘ulotlarni yanada qiziqarli va samarali qiladi. ADABIYOTLAR TAHLILI Maktabda sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklarni tashkil etish jarayoni bir nechta muhim bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Avvalo, maktab ma’muriyati va musiqa o‘qituvchilari o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, qiziqishlari va mavjud resurslarni hisobga olib, to‘garak yo‘nalishini aniqlaydi. Masalan, xor va vokal, instrumental ijro, ritm mashqlari yoki musiqiy eksperiment yo‘nalishlari tanlanadi. Keyingi qadam esa, repertuar va mashg‘ulot dasturini tuzish. Dastur o‘quvchilarning yoshiga mos, tarbiyaviy mazmunli va ijodiy imkoniyatlarni kengaytiradigan bo‘lishi kerak. Mashg‘ulotlar interaktiv, amaliy va ijodiy jihatdan boy bo‘lishi lozim. Shu bilan birga, mashg‘ulotlarda milliy va jahon musiqasi namunalarini uyg‘unlashtirish, vokal va instrumental texnikalarni bosqichma-bosqich o‘rgatish muhim. Uchinchi jihat, jihoz va 2 Karimova, Z. Musiqa pedagogikasi nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: Sharq, 2018-yil. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) texnologiyalarni tayyorlash. To‘garak samarali ishlashi uchun pianino, skripka, ritm asboblari, mikrofon, ovoz yozish va tahrirlash dasturlari kabi vositalar tayyorlanadi. Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash mashg‘ulotlarni qiziqarli va interaktiv qiladi. Mashg‘ulotlarni olib borishda o‘qituvchilar pedagogik yondashuv va metodik tamoyillarga amal qiladi: har bir o‘quvchining ovoz diapazoni, qobiliyati va qiziqishini inobatga oladi, individual va guruh mashg‘ulotlarini uyg‘unlashtiradi, ijodiy va amaliy mashqlar orqali bilimlarni mustahkamlaydi. Oxirgi bosqich, amaliy faoliyat va baholash. O‘quvchilar o‘z ijodini maktab tadbirlari, konsertlar, tanlovlar va ijodiy loyihalarda namoyish etadi. Shu jarayon orqali ular sahna madaniyati, o‘ziga ishonch va jamoaviy ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Mashg‘ulotlar natijalari muntazam tahlil qilinadi va dasturga zarur o‘zgartirishlar kiritiladi. Shu tarzda, sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklarni tashkil etish jarayoni repertuar tanlashdan tortib amaliy ijro va baholashgacha tizimli, interaktiv va ijodiy asosda olib boriladi, bu esa o‘quvchilarning ijodiy, estetik va psixologik rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Bugungi kunda bolalar turli axborot oqimlari ostida bo‘lib, ularni ijodiy faoliyatga jalb qilish oson emas. Shu sababli, sinfdan tashqari musiqiy mashg‘ulotlar o‘quvchilarning qiziqishini uyg‘otish, hissiy barqarorlikni oshirish va shaxsiy motivatsiyasini rag‘batlantirishning samarali vositasi sifatida xizmat qiladi. Maktabda musiqiy to‘garaklarni rivojlantirish orqali yoshlar nafaqat musiqa bilimlarini, balki ma’naviy, ijtimoiy va estetik qadriyatlarni ham o‘zlashtiradi, bu esa ularning barkamol shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi. NATIJALAR Sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklarni tashkil etish orqali o‘quvchilarda bir qator ijobiy natijalarga erishish mumkin. Avvalo, ular ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi, o‘z fikr va his-tuyg‘ularini musiqiy vositalar orqali erkin ifoda etishni o‘rganadi. Shu bilan birga, ritm, nota savodxonligi va vokal texnikasi takomillashadi, bu esa ularning musiqa fanidagi bilimlarini mustahkamlaydi. To‘garak mashg‘ulotlari orqali bolalarda sahna madaniyati va o‘ziga ishonch shakllanadi, jamoaviy ijro esa ularni hamkorlik va mas’uliyatni bo‘lishish ko‘nikmalari bilan tanishtiradi. Shuningdek, stress kamayadi, ruhiy barqarorlik va motivatsiya oshadi, bu esa ularning maktabdagi umumiy muvaffaqiyatiga ijobiy ta’sir qiladi. Milliy va jahon musiqasi namunalarini o‘rganish orqali o‘quvchilarda madaniy savodxonlik va estetik did rivojlanadi. Shu tarzda, PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklar nafaqat musiqiy ko‘nikmalarni oshirish, balki o‘quvchilarning ijtimoiy, psixologik, estetik va ijodiy rivojlanishiga xizmat qiladigan kompleks vosita sifatida natijalar beradi. Shuningdek, o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini chuqurlashtiradi va ularni muammolarni musiqiy vositalar orqali hal qilishga o‘rgatadi. Shu jarayonda bolalar nafaqat vokal va ritm ko‘nikmalarini rivojlantiradi, balki o‘z shaxsiy ifodasini topadi va ijodiy qarorlar qabul qilish qobiliyatini oshiradi. Musiqiy mashg‘ulotlar psixologik barqarorlikni mustahkamlaydi, stressni kamaytiradi va bolalarda ijobiy ruhiy kayfiyatni shakllantiradi. Xor ijrosi va jamoaviy vokal mashg‘ulotlari orqali o‘quvchilar tinglash, uyg‘unlashish va hamkorlik ko‘nikmalarini amaliyotda egallaydi. To‘garaklar bolalarning estetik didini oshiradi, madaniy qadriyatlarni qadrlashga va turli janrdagi musiqalarni tahlil qilishga imkon beradi. Amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilar sahnada o‘zini ishonch bilan tutishni, intizom va mas’uliyatni his qilishni o‘rganadi. Zamonaviy pedagogik yondashuvlar va interaktiv metodlar bilan olib borilgan to‘garaklar har bir bolaning individual qobiliyatini aniqlash va rivojlantirish imkonini beradi, bu esa ularning kelajakda barkamol shaxs bo‘lib yetishishida muhim rol o‘ynaydi. XULOSA Xulosa qilib aytish mumkinki, umumta’lim maktablarda sinfdan tashqari musiqiy to‘garaklarni tashkil etish o‘quvchilarning ijodiy, estetik, psixologik va ijtimoiy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. To‘garaklar bolalarni sahnada o‘zini ifoda etishga, jamoaviy ishlashga, mas’uliyat va intizomni shakllantirishga o‘rgatadi. Shu bilan birga, milliy va jahon musiqasi namunalarini o‘rganish orqali o‘quvchilarning madaniy savodxonligi, estetik didi va ijodiy tafakkuri rivojlanadi. Sinfdan tashqari musiqiy mashg‘ulotlar o‘quvchilarda o‘z ustida ishlashga motivatsiya, ruhiy barqarorlik va o‘ziga ishonchni mustahkamlaydi. Shunday qilib, musiqiy to‘garaklar maktab ta’limining ajralmas qismi sifatida nafaqat musiqiy bilimlarni oshiradi, balki yoshlarni barkamol, ijodiy va madaniyatli shaxslar sifatida tarbiyalashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Sodiqova, D. Bolalar musiqa ijodiyoti va xor ijrochiligi. Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2021-yil. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) 2. Karimova, Z. Musiqa pedagogikasi nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: Sharq, 2018-yil. 3. Nurmatov, S. O‘rta maktablarda musiqa ta’limi. Toshkent: Ta’lim, 2015-yil. 4. Toshpo‘latov, F. Vokal san’ati va ijro metodikasi. Toshkent: O‘zbekiston San’ati, 2018-yil. 5. Abdullayeva, L. Musiqiy tarbiya va ijodiy rivojlanish. Toshkent: Ilm-Fan, 2020-yil. 6. Xolmirzaev, M. Maktabda xor va vokal mashg‘ulotlarini tashkil etish. Toshkent: Ta’lim va Pedagogika, 2017-yil.