Διδακτική της Τέχνης μέσω βιωματικού εργαστηρίου: Η περίπτωση της «Αφαίρεσης» στην Τέχνη (Teaching Art through Experiential Workshops: The Case of "Abstraction" in Visual Arts)

826 Διδακτική της Τέχνης μέσω βιωματικού εργαστηρίου: Η περίπτωση της «Αφαίρεσης» στην Τέχνη Ιωάννα Τριάντου Μέλος Ε.ΔΙ.Π, Σχολής Καλών Τεχνών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, [email protected] ΠΈΡΙΛΗΨΗ Στο πλαίσιο της δημιουργίας και της παρουσίασης της Πτυχιακής εργασίας της φοιτήτριας της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων με τίτλο «Πέρα από τη σελίδα», επιχειρήθηκε μια άλλη προσέγγιση της «Αφαίρεσης» στη Σύγχρονη Τέχνη, μέσω ενός βιωματικού εργαστηρίου για τα παιδιά της Ε’ Τάξης του Δημοτικού σχολείου. Το έργο είναι μία γλυπτική-εγκατάσταση, η οποία ανήκει στο ρεύμα της αφαιρετικής τέχνης, αντλώντας και στοιχεία από την μοντέρνα γλυπτική. Η διαδικασία αυτή υπήρξε πρωτοποριακή αφού τα παιδιά εκτός από την επαφή τους με την ζωή και την καλλιτεχνική αξία του ζωγράφου Kandinsky, δεν παρουσίασαν μόνο τις δικές τους δημιουργίες αλλά είχαν την ευκαιρία να βιώσουν τη διαδικασία της δημιουργίας ενός έργου τέχνης αφού «εργάστηκαν» μαζί με την εικαστική δημιουργό και «συνδιαμόρφωσαν» το έργο της. Η εκπαιδευτική δράση δομήθηκε σε δύο μέρη εκ των οποίων το πρώτο έγινε στις αίθουσες της Σχολής Καλών Τεχνών και το δεύτερο σε αίθουσα της βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων στην οποία «στήθηκε» και το εικαστικό έργο. Στόχος του πρώτου μέρους του εκπαιδευτικού προγράμματος ήταν, μέσα απότηνΤέχνη του Kandinsky να προσεγγιστεί η έννοια της αφαίρεσης στην Τέχνη. Το πρόγραμμα επικεντρώθηκε σε τέσσερις πίνακες του ζωγράφου και φιλοδοξούσε να δώσει στα παιδιά τις πληροφορίες αλλά και το έναυσμα της έκφρασης μέσα από τις σύγχρονες φόρμες και απεικονίσεις Σε μία διαδραστική διαδικασία τα παιδιά ήρθαν σε επαφή με τη «μουσικότητα» των έργων του ζωγράφου συνδέοντας τη μουσική με τα χρώματα και τις φόρμες στα έργα του ζωγράφου. Στόχος του δεύτερου μέρους ήταν η συμμετοχή των παιδιών στη διαδικασία της δημιουργίας του έργου, φέρνοντάς τα σε επαφή με βασικές εικαστικές έννοιες, όπως είναι ο όγκος, η φόρμα, το υλικό και το χρώμα. Ο ερευνητικός στόχος του προγράμματος ήταν να Ιωάννα Τριάντου Διδακτική της Τέχνης μέσω βιωματικού εργαστηρίου: Η περίπτωση … 827 διερευνηθούν οι προσλαμβάνουσες των παιδιών στην επαφή τους με εικόνες σύγχρονης Τέχνης, η γνώση που αποκόμισαν μέσα από αυτή την εκπαιδευτική-καλλιτεχνική δράση για την «Αφαίρεση στην Τέχνη», καθώς και αν και κατά πόσο χρησιμοποίησαν αυτούς τους νέους κώδικες στην εικαστική τους έκφραση. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιήθηκαν ερωτηματολόγια για τα παιδιά καθώς και τα έργα που δημιούργησαν κατά τη διάρκεια του προγράμματος. Τα παιδιά, μέσα από αυτή τη διδακτική εμπειρία μπόρεσαν να γνωρίσουν, να οικειοποιηθούν, να αφομοιώσουν την «αφαίρεση» στην Τέχνη, και τέλος να εκφραστούν τα ίδια εφαρμόζοντας τους κώδικες της Σύγχρονης Τέχνης. Λέξεις-κλειδιά: Διδακτική της Τέχνης, Αφαίρεση, Σύγχρονη Τέχνη, Δημοτικό Σχολείο ΈΙΣΑΓΩΓΗ Στο πλαίσιο της παρουσίασης της Πτυχιακής εργασίας της Μαργαρίτας Οικονόμου, φοιτήτριας της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, με τίτλο «Πέρα από τη σελίδα», κατά την δημιουργία της οποίας είχε γίνει ανοιχτή πρόσκληση σε εθελοντές που θα ήθελαν να συμμετέχουν στην ολοκλήρωσή της με την καθοδήγηση της καλλιτέχνιδας, επιχειρήθηκε μια άλλη προσέγγιση της «Αφαίρεσης» στη Σύγχρονη Τέχνη, μέσω ενός βιωματικού εργαστηρίου για τα παιδιά της Ε’ Τάξης του Δημοτικού σχολείου, τα οποία απαντώντας στην πρόσκληση της δημιουργού θα συμμετείχαν εθελοντικά σε αυτή την εικαστική διαδικασία. Το έργο είναι μία γλυπτική-εγκατάσταση, η οποία ανήκει στο ρεύμα της αφαιρετικής τέχνης, αντλώντας και στοιχεία από την μοντέρνα γλυπτική. Η διαδικασία αυτή υπήρξε πρωτοποριακή αφού τα παιδιά εκτός από την επαφή τους με την ζωή και την καλλιτεχνική αξία του ζωγράφου Kandinsky, δεν παρουσίασαν μόνο τις δικές τους δημιουργίες, αλλά είχαν την ευκαιρία να βιώσουν τη διαδικασία της δημιουργίας ενός έργου τέχνης αφού «εργάστηκαν» μαζί με την εικαστική δημιουργό και «συνδιαμόρφωσαν» το έργο της. Η εκπαιδευτική δράση δομήθηκε σε τρία μέρη εκ των οποίων το πρώτο έγινε στις αίθουσες της Σχολής Καλών Τεχνών, το δεύτερο σε αίθουσα της βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, στην οποία «στήθηκε» και το εικαστικό έργο και το τρίτο στα εργαστήρια της Σχολής Καλών Τεχνών. Στόχος του πρώτου μέρους του εκπαιδευτικού προγράμματος ήταν, μέσα Ιωάννα Τριάντου Διδακτική της Τέχνης μέσω βιωματικού εργαστηρίου: Η περίπτωση … 828 12ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ Ελληνική Παιδαγωγική και Εκπαιδευτική Έρευνα από τα έργα του Kandinsky να προσεγγιστεί η έννοια της αφαίρεσης στην Τέχνη, δίνοντας στα παιδιά τις απαραίτητες πληροφορίες για το ζωγράφο και την αφαίρεση αλλά και το έναυσμα της έκφρασης μέσα από τις σύγχρονες φόρμες και απεικονίσεις. Στόχος του δεύτερου μέρους ήταν η συμμετοχή των παιδιών στη διαδικασία της δημιουργίας του έργου, φέρνοντάς τα σε επαφή με βασικές εικαστικές έννοιες, όπως είναι ο όγκος, η φόρμα, το υλικό και το χρώμα. Ο ερευνητικός στόχος του προγράμματος ήταν να διερευνηθούν οι προσλαμβάνουσες των παιδιών στην επαφή τους με εικόνες σύγχρονης Τέχνης, η γνώση που αποκόμισαν μέσα από αυτή την εκπαιδευτική-καλλιτεχνική δράση για την «Αφαίρεση στην Τέχνη», καθώς και αν και κατά πόσο χρησιμοποίησαν αυτούς τους νέους κώδικες στην εικαστική τους έκφραση. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιήθηκαν ερωτηματολόγια (φύλλα εργασίας) για τα παιδιά καθώς και τα έργα που δημιούργησαν κατά τη διάρκεια του προγράμματος. Τα παιδιά, μέσα από αυτή τη διδακτική εμπειρία μπόρεσαν να γνωρίσουν, να οικειοποιηθούν, να αφομοιώσουν την «αφαίρεση» στην Τέχνη, και τέλος να εκφραστούν τα ίδια εφαρμόζοντας τους κώδικες της Σύγχρονης Τέχνης. Η ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΠΡΟΣΈΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Ο όρος αισθητική αγωγή ως παιδαγωγικός όρος αναφέρεται κυρίως για να περιγράψει ένα πλέγμα εκπαιδευτικών διαδικασιών που υποστηρίζονται από τις τέχνες, όπως είναι η προσέγγιση και η μελέτη έργων Τέχνης, οι τεχνικές και η συμβολική γλώσσα κάθε είδους Τέχνης, καθώς και οι σημασίες, οι εκδοχές και τα συναισθήματα που απορρέουν από την επαφή με την εικαστική δημιουργία και στοχεύουν, μέσα από την κινητοποίηση των αισθήσεων των μαθητών, στην εξέλιξη των διανοητικών τους ικανοτήτων. (Plummeridge 1998, Σάλλα, 2011). Έχοντας τοποθετηθεί σε ένα σημείο της εκπαιδευτικής διαδικασίας υπηρετώντας την ικανοποίηση και την έκφραση του παιδιού μέσα από την επαφή με την καλλιτεχνική διεργασία (Recalcati,2020)., στόχοι που προκύπτουν από το επιστημονικό περιεχόμενο του όρου της, δεν είναι λίγες οι φορές μέσα στο χρόνια που δημιουργήθηκε μία συζήτηση για την χρησιμότητά της αισθητικής αγωγής και για το πόσο είναι τελικά μια αν όχι άχρηστη, περιττή πολυτέλεια εν μέσω πιεστικών και “σημαντικών” μαθησιακών στόχων(- Γλυκοφρύδη – Λεοντσίνη,2002). Στον αντίποδα αυτής της υποτίμησης της θέσης των Τεχνών στο πλαίσιο Ιωάννα Τριάντου Διδακτική της Τέχνης μέσω βιωματικού εργαστηρίου: Η περίπτωση … 829 της διδακτικής διαδικασίας, βρίσκονται οι παιδαγωγικές και επιστημονικές αντιλήψεις οι οποίες αναδεικνύουν τον πολύ σημαντικό ρόλο της Αισθητικής Αγωγής στην πορεία μιας δημιουργικής εκπαίδευσης. (Redfern, 1986). Η παιδαγωγική έρευνα έχει αποδείξει ότι, μέσα από την ενασχόληση με την τέχνη, τα ίδια τα παιδιά αποκτούν τον έλεγχο των μέσων που έχουν στη διάθεσή τους για την έκφρασή τους, ενώ ταυτόχρονα μπαίνοντας διαρκώς σε διαδικασίες επίλυσης προβλημάτων τεχνικής κάνουν ένα βήμα προς τη δημιουργικότητα που αποτελεί ζητούμενο της εκπαίδευσης (Moore, 1998). Η αισθητική αγωγή στην παιδαγωγική της προσέγγιση δεν αποτελεί απλά ένα μαθησιακό αντικείμενο. Είναι ένα αυτόνομο πεδίο της αγωγής που στοχεύει στην αληθινή μόρφωση του ατόμου, στην ολιστική του ανάπτυξη που απαιτείται για την ένταξή του στην κοινωνία του αύριο. Αυτό επιτυγχάνεται γιατί το παιδί μέσω της επαφής του με την Τέχνη δεν έρχεται απλά σε επαφή με «γνώσεις’ που ίσως του φανούν χρήσιμες κάποια στιγμή, αλλά με την ευρύτερη «γνώση» που το σχολείο μπορεί να του προσφέρει, από το μακρινό παρελθόν της ανθρωπότητας ως την προοπτική της δημιουργίας του μέλλοντος(Καλούρη, Αντωνοπούλου,2006). Είναι ένας από τους τρεις πυλώνες ανάπτυξης που ο Dewey όρισε ως απαραίτητους για την εκπαίδευση ανθρώπων ικανών να ενεργήσουν μέσα στην κοινωνία και υπέρ αυτής, την επιστήμη, την τέχνη και την ιστορία(Dewey, 2001). Σύμφωνα με τον Kant, ο οποίος στήριξε την σπουδαιότητα της παρουσίας των Τεχνών στην εκπαίδευση, με το επιχείρημα ότι η αισθητική εμπειρία έχει μεγάλη αξία στην παιδαγωγική διαδικασία, αφού προσφέρει στο μαθητή τη δυνατότητα να αναπτύξει τις γνωστικές του ικανότητες, μέσα από δρόμους στους οποίους δεν είχε «ξαναβαδίσει», οδηγώντας τον σε μία διαφορετική καθ΄ όλα γόνιμη προοπτική(Ταίν, 1992). Συμπληρωματικά ο Dewey εντόπισε τον σπουδαίο ρόλο που παίζει η τέχνη στην εκπαιδευτική διαδικασία στην ανάπτυξη της φαντασίας, την οποία θεωρούσε βασική προϋπόθεση για την νοητική διεργασία της μάθησης (Gloton, 1976). Από τα μέσα του 20ου αιώνα ως σήμερα πολλοί ερευνητές, ψυχολόγοι και παιδαγωγοί έστρεψαν την προσοχή τους στην παιδαγωγική οντότητα της αισθητικής αγωγής. Το 1990 ο Howard Gardner κατά τη διερεύνηση ερευνώντας της ανάπτυξης της προσωπικότητας του ανθρώπου, συγκρότησε τη θεωρία του για τα πολλαπλά είδη νοημοσύνης που διαθέτει ο άνθρωπος και υποστήριξε ότι μέσα από την εκπαιδευτική διαδικασία πρέπει εκτός από τα λεκτικά συστήματα που να δίνεται έμφαση στην καλλιέργεια και την κινητοποίηση όλων των συμβολικών συστημάτων, που παραπέμπουν σε διαφορετικά είδη νοημοσύνης, ώστε να καταλήξει το κάθε άτομο να διαθέΙωάννα Τριάντου Διδακτική της Τέχνης μέσω βιωματικού εργαστηρίου: Η περίπτωση … 830 12ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ Ελληνική Παιδαγωγική και Εκπαιδευτική Έρευνα τει το δικό του σύστημα νοηματοδότησης των διαφορετικών εννοιών και ιδεών. Τόνισε ακόμη πόσο σημαντικό φαίνεται να είναι στις μικρότερες ηλικίες το να διευρυνθεί η χρήση των συμβόλων ώστε να εξασφαλιστεί η δυνατότητα κατανόησης και έκφρασης νοημάτων, συναισθημάτων και καταστάσεων, οι οποίες δεν φαίνεται να μπορούν να προσεγγιστούν παρά μόνο μέσω μεθόδων έξω από τα ορθολογικά επιχειρήματα (Gardner, 1990). Την άποψη του Gardner τεκμηρίωσαν με έρευνές τους οι μελετητές της επικοινωνίας του Palo Alto, οι οποίοι απέδειξαν ότι η ολοκληρωμένη ανάπτυξη των νοητικών λειτουργιών προϋποθέτει εκτός από την καλλιέργεια της λογικής και την καλλιέργεια της φαντασίας, της δημιουργικότητας, των συναισθημάτων και της διαίσθησης, δεξιότητες οι οποίες αποκτούνται αποκλειστικά μέσα από την επαφή του ατόμου με την τέχνη(Watzlawick, P., Beavin Bavelas, J., Jackson, D.,1967) μέσω της οποίας ενεργοποιείται κατά κύριο λόγο το δεξί ημισφαίριο του ανθρώπινου εγκεφάλου που στην ουσία, με την ικανότητά του να συλλαμβάνει ολιστικά τις σύνθετες καταστάσεις, οδηγεί τον νου στην πραγματική, ολοκληρωμένη αντίληψη του κόσμου γύρω του. (Watzlawick, 1981). ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ ΠΈΡΙΈΧΟΜΈΝΟ ΤΗΣ ΈΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΈΙΟ Βασικός στόχος του δημοτικού σχολείου είναι να προσφέρει στο μαθητή μία ολιστική διαδικασία εκπαίδευσης μέσα από την οποία, εκτός από την απόκτηση γνωστικών δεξιοτήτων, θα επιτύχει την συναισθηματική, σωματική και κοινωνική του ανάπτυξη. Η εικαστική αγωγή θεωρείται σημαντική στο Δημοτικό σχολείο επειδή ακριβώς μπορεί να αποτελέσει το σημαντικό πεδίο μέσω του οποίου ο μαθητής θα έχει την ευκαιρία να αναπτύξει τις ικανότητές του και μέσα από την παρατήρηση, να ευαισθητοποιηθεί απέναντι στο περιβάλλον του, να καλλιεργήσει τις αισθήσεις του, να «εκπαιδευτεί» στην έκφραση των συναισθημάτων του και έτσι να απελευθερώσει τις δημιουργικές του ικανότητες (Βάος, 2008). Ο μαθητής του δημοτικού έχει πραγματική ανάγκη να εμπλέκεται σε εικαστικές δραστηριότητες, αφού η ελευθερία που του δίνεται από την ίδια την εικαστική πρακτική, του προσφέρει ένα μοναδικό καταφύγιο έκφρασης σε μία υψηλής ποιότητας εκπαιδευτική διεργασία, η οποία του δίνει την ευκαιρία να αποκτήσει τον έλεγχο των πράξεών του και να γίνει ο ίδιος εξερευνητής των γνώσεων που κρύβονται πίσω από κάθε του πράξη (Efland,2002). Επίσης, ο πειραματισμός και η ανακάλυψη, στοιχεία άρρηκτα συνδεδεμέΙωάννα Τριάντου Διδακτική της Τέχνης μέσω βιωματικού εργαστηρίου: Η περίπτωση … 831 να με την κάθε εικαστική εμπειρία, αποτελούν για τους μαθητές της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης μέρος των αναπτυξιακών τους χαρακτηριστικών, τα οποία με την κατάλληλη παιδαγωγική αξιοποίηση συμβάλλουν ουσιαστικά στην υποστήριξη της μαθησιακής τους προσπάθειας και της ανάπτυξής τους (Chapman, 2018, Epstein &Τρίμη , 2005). Σύμφωνα με το νέο Πρόγραμμα Σπουδών για το μάθημα των Εικαστικών στο Δημοτικό Σχολείο «η εικαστική εκπαίδευση αφορά τη δημιουργική πράξη, καθώς και την οπτική αντίληψη, την καλλιέργεια του αισθητικού κριτηρίου και την παραγωγή νοημάτων μέσα από την επαφή με την τέχνη και τον οπτικό πολιτισμό. Το Πρόγραμμα Σπουδών θέτει στο επίκεντρο τη νοητική διάσταση της δημιουργικής διαδικασίας, καθώς τα παιδιά καλούνται στα μαθήματα των Εικαστικών να κάνουν επιλογές, να πάρουν αποφάσεις, να προβληματιστούν, να συνθέσουν, να σκεφτούν αναλυτικά και αφαιρετικά, να επινοήσουν, να διερευνήσουν και, ακόμα, να σκεφτούν κριτικά. Αυτό δεν σημαίνει ότι η δημιουργική διερεύνηση των μορφοπλαστικών στοιχείων και η τριβή με τα υλικά και τις τεχνικές τίθενται σε δεύτερη μοίρα. Αντίθετα, το κεντρικό ζητούμενο στις σύγχρονες προσεγγίσεις που αφορούν τη διδακτική της τέχνης είναι μια ολιστική προσέγγιση στην οποία η εικαστική πράξη και η νοηματική της πλαισίωση είναι αλληλεξαρτώμενες». (ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ Τεύχος B’ 312443024/08.05.2023). Στο νέο πρόγραμμα σπουδών για το δημοτικό σχολείο δίνεται έμφαση στην εικαστική πράξη, η οποία αποτελεί συνδετικό κρίκο με τον κόσμο των ιδεών, συνδέοντας τα μορφοπλαστικά στοιχεία και τις δυνατότητες των υλικών με την παραγωγή νοήματος και τη διαπραγμάτευση ιδεών, σκέψεων ή και κοινωνικών ζητημάτων. Μέσα από αυτές τις διαδικασίες το Νέο Πρόγραμμα σπουδών για τα Εικαστικά επιχειρεί να συνδέσει πολύτιμες μεταγνωστικές, κριτικές, κοινωνικές, διερευνητικές και δημιουργικές δεξιότητες με την εικαστική εμπειρία προωθώντας ταυτόχρονα και την πραγματική σύνδεση με το πολιτισμικό πλαίσιο του μαθητή αλλά και τη σύγχρονη κοινωνική, καλλιτεχνική και πολιτιστική οπτική (31244 ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ Τεύχος B’ 3024/08.05.2023). Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΤΈΧΝΗΣ ΜΈΣΑ ΑΠΟ ΣΤΟΧΈΥΜΈΝΈΣ ΈΙΚΑΣΤΙΚΈΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΈΣ Ως πρόσληψη της Τέχνης νοείται η αποκωδικοποίηση των μορφοπλαστικών στοιχείων ενός έργου αλλά και η αναζήτηση του εκφραστικού μηνύματος που εκείνο περιέχει. (Chapman, 1993).Η πρόσληψη της Τέχνης περιΙωάννα Τριάντου Διδακτική της Τέχνης μέσω βιωματικού εργαστηρίου: Η περίπτωση … 832 12ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ Ελληνική Παιδαγωγική και Εκπαιδευτική Έρευνα λαμβάνει ένα πλέγμα λειτουργιών το οποίο δεν διαχωρίζεται από τη διδακτική της Τέχνης, αποκτάται με την συνεχή θέαση, αλλά και δημιουργία εικαστικών έργων και αφορά στην παρατήρηση, την προσοχή, την ανάλυση, τη σύγκριση, την προσωπική αίσθηση. Στα παιδιά της Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι πολύ σημαντικό να εγείρουμε όλες αυτές τις λειτουργίες, αρχίζοντας την επαφή τους με ποικίλα έργα που σταδιακά παύουν να αποτελούν πιστή αναπαράσταση της πραγματικότητας και καταλήγοντας στην ίδια την ουσία της «συμμετοχής» στην Τέχνη που είναι η αναζήτηση του εκφραστικού μέσου που επιλέγει ο καλλιτέχνης για να μας συγκινήσει και να μας μεταδόσει το μήνυμά του(Μουρίκη, 2003). Ο μακροπρόθεσμος εκπαιδευτικός στόχος είναι οι μαθητές να μπουν στη διαδικασία να αναγνωρίσουν τη σημασία και την αξία των έργων Τέχνης, αποκτώντας με αυτό τον τρόπο τη δεξιότητα να μπορούν να εφαρμόσουν αυτή τη γνώση σε έργα που θα συναντήσουν στη ζωή τους και στην σχέση τους με την τέχνη γενικότερα(Adams, 2006). Ένας από τους στόχους της εικαστικής εκπαίδευσης είναι να φέρει τα παιδιά σε επαφή με τα έργα Τέχνης. Αυτή η επαφή βοηθά τα παιδιά να μάθουν ότι υπάρχει τρόπος για όλους να πουν ότι δε μπορεί να ειπωθεί. Αν αφήσουμε τους μαθητές να αποκαλύψουν τι συναισθήματα τους δημιουργεί ένα έργο Τέχνης, τότε πρέπει να καταφύγουν στις εκφραστικές τους ικανότητες για να βρουν τις κατάλληλες λέξεις, να απευθυνθούν και τα ίδια στους γύρω τους. Κατά την επαφή τους με τα έργα Τέχνης οι μαθητές αποκτούν εμπειρίες για κάθε θέμα που μπορεί κανείς να φανταστεί με τρόπο που καμία άλλη πηγή δε μπορεί να τους δώσει. (Eisner, 2002). ΤΟ ΈΚΠΑΙΔΈΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Με αφορμή την ανακοίνωση της Μαργαρίτας Οικονόμου, σύμφωνα με την οποία όποιος ήθελε μπορούσε να βοηθήσει στην ολοκλήρωση του γλυπτού τηςπου στηνόταν και ολοκληρωνόταν σταδιακά στο χώρο της βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων -προσκλήθηκε η Ε’ Δημοτικού του 7ου Δημοτικού σχολείου για να συμμετέχει στη δημιουργία. Το πρόγραμμα επικεντρώθηκε σε τέσσερις πίνακες του ζωγράφου και φιλοδοξούσε να δώσει Σε μία διαδραστική διαδικασία τα παιδιά ήρθαν σε επαφή με τη «μουσικότητα» των έργων του ζωγράφου συνδέοντας τη μουσική με τα χρώματα και τις φόρμες στα έργα του ζωγράφου. Ιωάννα Τριάντου Διδακτική της Τέχνης μέσω βιωματικού εργαστηρίου: Η περίπτωση … 833 Ο στόχος της διαδικασίας ήταν διττός: Εικαστικά θεωρήθηκε σημαντικό για τα παιδιά να έρθουν σε επαφή με σύγχρονες καλλιτεχνικές διαδικασίες, καθώς και με τον εκφραστικό-φανταστικό-συμβολικό τρόπο απεικόνισης στην Τέχνη. Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος σχεδιάστηκε το βιωματικό εργαστήριο με θέμα την αφαίρεση στην τέχνη μέσα από τα έργα του Kandinsky. Παιδαγωγικά θεωρήθηκε σημαντικό για τα παιδιά να ανταποκριθούν σε ένα κάλεσμα «εθελοντισμού». Εκτός αυτού, η συμμετοχή στη δημιουργία μέσα από μία ομαδοσυνεργατική διαδικασία ενισχύει τις κοινωνικές τους δεξιότητες καθώς και την αίσθηση ότι μπορούν να έχουν πρόσβαση στην Τέχνη, όχι μόνο ως θεατές αλλά και ως δημιουργοί. Το πρόγραμμαΑ’ Φάση «Το Χρώμα είναι τα πλήκτρα, τα μάτια είναι τα σφυριά, η ψυχή είναι το πιάνο με τις πολλές χορδές. Ο καλλιτέχνης είναι το χέρι που παίζει, ακουμπώντας το ένα ή το άλλο πλήκτρο (=φόρμα), τη μία νότα μετά την άλλη, για να δημιουργήσει δονήσεις στην ψυχή……» (Kandinsky, 1981). Στην πρώτη φάση του εργαστηρίου τα παιδιά είχαν την ευκαιρία να γνωριστούν με τον ζωγράφο Wassily Kandinsky,και μέσα από τέσσερα έργα του να κατανοήσουν την «αφαίρεση» στην τέχνη. Αναζητώντας τον ορισμό συζητήσαμε μαζί τους για τον τρόπο που ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί σχήματα, χρώματα, φόρμες και σημάδια, για να επιτύχει το αποτέλεσμα της δικής του πραγματικότητας και δεν προσπαθεί να αναπαραστήσει μια ακριβή απεικόνιση μιας οπτικής πραγματικότητας. Προς αυτή την κατεύθυνση χρησιμοποιήθηκαν τέσσερις πίνακες του καλλιτέχνη, τους οποίους προσεγγίσαμε και παρατηρήσαμε με τα παιδιά: • Η Αγελάδα, 1910 • Μόσχα, Η κόκκινη Πλατεία, 1916 • Ριγέ, 1934 • Αμοιβαίες συμφωνίες, 1942. Σε αυτή τη διαδικασία παρατηρήσαμε με τα παιδιά τους πίνακες. Με στόχο την εξοικείωση με την εικαστική γλώσσα, τη φόρμα, τα χρώματα, και τα σύμβολα που χρησιμοποιεί ο καλλιτέχνης ως εργαλεία έκφρασης, ζητήθηκε από τα παιδιά να αποτυπώσουν για τον κάθε πίνακα χωριστά μία λεπτομέρεια που τα εντυπωσίασε και να δώσουν τη δική τους ερμηνεία σε όσα βλέπουν. Με στόχο την κατανόηση από τα παιδιά ότι τα εργαλεία έκφρασης στην τέχνη είναι απεριόριστα αλλά και τη διαχρονική σχέση της ζωγραφιΙωάννα Τριάντου Διδακτική της Τέχνης μέσω βιωματικού εργαστηρίου: Η περίπτωση … 834 12ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ Ελληνική Παιδαγωγική και Εκπαιδευτική Έρευνα κής με τη μουσική και τα συναισθήματα, μιλήσαμε για την σύνδεση που ο ίδιος ο Kandinsky δημιούργησε ανάμεσα στα έργα του και τη μουσική. Για το λόγο αυτό χρησιμοποιήθηκε αντίστοιχο βίντεο και στη συνέχεια ζητήθηκε από τα παιδιά να «αποδώσουν» με χρώματα μουσικά κομμάτια με ένα όργανο κάθε φορά. Ακούστηκε σαξόφωνο, κιθάρα, τύμπανο, πιάνο και βιολί. Το πρόγραμμαΒ’ Φάση Στη δεύτερη φάση του βιωματικού εργαστηρίου τα παιδιά ήρθαν σε επαφή με το γλυπτό το οποίο δημιουργούνταν στο αίθριο της βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Αρχικά δόθηκαν στα παιδιά πληροφορίες για τα στάδια της καλλιτεχνικής δημιουργίας, για το υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένο, για το συμβολισμό του και το νόημα που έχει το γλυπτό, για τις τεχνικές της προσθετικής και αφαιρετικής μεθόδου που χρησιμοποιήθηκαν στο γλυπτό. Επίσης δόθηκαν λεπτομέρειες για τις τεχνικές της σύνθεσης και της δημιουργίας, όπως με ποιον τρόπο δημιουργήθηκαν οι όγκοι, πώς χρησιμοποιήθηκαν τα χρώματα για να υπάρξει αρμονία, ποια επεξεργασία έγινε στα χαρτιά πριν χρησιμοποιηθούν στο έργο. Όλα τα σημεία στα οποία δόθηκε έμφαση, προέκυψαν μέσα από μία διαδικασία στοχευμένων ερωτήσεων. Σημαντικό κομμάτι αυτού του εργαστηρίου ήταν η συμμετοχή των παιδιών στην δημιουργία, με τις οδηγίες της καλλιτέχνιδας. Τα παιδιά πρόσθεσαν το δικό τους κομμάτι δημιουργίας στο έργο και έτσι ήρθαν σε επαφή με το υλικό, την σύνθεση, την αρμονία και τα μοτίβα του συγκεκριμένου έργου, μέσω μίας βιωματικής διαδικασίας κατά την οποία τα παιδιά ήρθαν σε επαφή με την ουσία της εικαστικής δημιουργίας. Το πρόγραμμα -Γ΄ Φάση Στην Τρίτη φάση του εργαστηρίου τα παιδιά επισκέφτηκαν τα εγαστήρια της Σχολής Καλών Τεχνών, με στόχο την επαφή τους με τα είδη των εικαστικών Τεχνών, τα υλικά τα εργαλεία, τα αποτελέσματα της εικαστικής δημιουργίας.Τον περισσότερο χρόνο της επίσκεψής τους τον είχαν στο εργαστήριο γλυπτικής, όπου με την καθοδήγηση του γλύπτη-καθηγητή της σχολής κυρίου Κόκκαλη, είδαν έργα της κλασσικής και σύγχρονης γλυπτικής, έμαθαν για τα υλικά και τα εργαλεία, αλλά και για την «ιδέα» που είναι η αφετηρία κάθε εικαστικού έργου. Ιωάννα Τριάντου Διδακτική της Τέχνης μέσω βιωματικού εργαστηρίου: Η περίπτωση …