NANOTEXNOLOGIYAGA OID TUSHUNCHALAR, ULARNI YUTUQLARI VA MOVJUD MUAMMOLARNI YECHISH YO'LLARI

THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 199 NANOTEXNOLOGIYAGA OID TUSHUNCHALAR, ULARNI YUTUQLARI VA MOVJUD MUAMMOLARNI YECHISH YO’LLARI Tohirov Humoyun Maxsud o‘g‘li Toshkent shahridagi Belarus-O‘zbekiston qo‘shma tarmoqlararo amaliy texnik kvalifikatsiyalar institute https://doi.org/10.5281/zenodo.17767719 Hozirgi vaqtda ma’lumki, bugungi zamon hisoblash texnikasi texnologiyalari rivojlanishi bilan fizika va boshqa fanlarda kvant tushunchasi mikro va nano o’chamlar va nanotexnologiya bo’yicha amalga oshiralayotgan ilmiy ishlar va tadqiqot natijalari 3D animatsiya ko’rinish qilish imkoniyatlarini ochib berdi. Endi odamlar mikro olam haqida ozmi ko’pmi tushunchalarni egallaganligi uchun mikrosxematexnologiya taraqqiyoti ortidan nafaqat fizika sohasi, balki ilm fan yuqori cho’qqilarni zabt etdi. Misol uchun 1970 yillarda yarimo’tkazgichlar sohasining rivojlanishi sababli fizika sohasida yangi “Yarimo’tkazgichlar fizikasi” paydo bo’ldi. Shundan keyin soha rivoj topib mikrosxematexnologiya taraqqiy topib, insoniyatni qiynayotgan ko’pgina muammolarga yechim topildi. Har bir sohada afzalliklari bo’lgani kabi bu sohada ham ayrim kamchiliklar yillar o’tgan sari asta ko’rina boshlandi. Misol uchun endi biz hozirda o’tgan yillarga nisbatan super deb bilayotgan kompyuterlarni bazi hisoblash ishlarida oqsab qoldi. Mikrosxematenologiyaning birgina muammosi endi belgilangan yuzaga 10000 ta elementdan ortiq elementlar sig’dira olmasligi edi. Elementlar joylashtirilgan taqdirda ham tan narxining keskin ko’tarilib ketishi va bu bozor iqtisodiyotiga to’g’ri kelmay qolishligi edi. Lekin ilm-fan xech qachanon bir joyda to’xtab qolmadi va nano’lchamni o’rganishni boshladi. 20-asrdan farqli o’laroq olingan natijalarni olimlar qisman hisoblash texnologiyalari natijalarni hisoblashsa, 21-asrga kelib mikrosxematexnologiya rivojlanishi va mikrosxemalarda 1 sm2 yuzada endi belgilangan elementlar joylashtirish imkoniyati cheklangani uchun olimlar jiddiy muammoga yo’liqdi. Chunki olingan natijalarini hisoblashga kelganda superkompyuterlar ham ishlash chegarasi cheklanib hisoblash ishlarida belgilangan chegaradan o’ta olmay qoldi. "Nano" – bu boshlang'ich qiymatini milliard marta kamaytirish kerakligini ko'rsatuvchi o’chamdir. Agarda taqqoslash uchun metrni olib qarasak, 1 nanometr - metrning milliarddan bir qismi (1 nm = 10-9 m). Bu o’lcham yordamida insoniyat texnologiya rivojlanishining yangi bosqichini, ba'zan to'rtinchi sanoat inqilobi bo’lishi mumkin bo’lgannanotexnologiya davrini boshlab berdi. Nanotexnologiya barcha sohalarda qo'llaniladi, yangi imkoniyatlarni beradi va eng qiyin muammolarni hal qilishga yordam beradi. Nanotexnologiyani taraqqiy topishida zamonaviy ilmfan va sanoat misli ko’rilmagan darajada cheksiz imkoniyatlarini ko'rsatib berdi, zamonaviy yutuqlar bilan tanishish va nanotexnologiya muammosini yechishdan iborat. - nanotexnologiya sohasidagi yutuqlarning asosiy yo'nalishlari va usullarini va uning asosiy rivojlanish yo'nalishlarini o'rganish; - tibbiyot, kosmetologiya, qurilish, axborot texnologiyalari, robototexnika, elektronika sohasida nanotexnologiyaning rivojlanishi bosqichlari haqida o’rganish; Nanotexnologiyaning rivojlanish tarixi. Materiya alohida birliklardan iborat degan fikr juda qadimiy. U Gretsiya va Hindiston kabi ko'plab qadimiy madaniyatlarda paydo bo'lgan. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 200 "Atom" so'zi qadimgi yunoncha. “bo’linmas” degan maʼnoni bildiruvchi “ἄtomos” soʻzini Suqrotgacha boʻlgan yunon faylasufi Levkipp va uning shogirdi Demokrit (miloddan avvalgi 460370) fayalasufona fikrni ilgari surgan. Demokrit atomlarning soni cheksiz, ular yaratilgan va abadiy emas, ob'ektning sifatlari uni tashkil etuvchi atomlarning turlariga bog'liq deb o'rgatgan. Demokritning atom haqidagi fikrlarini keyingi yunon faylasufi Epikur (miloddan avvalgi 341-270) va rim epikurchi shoiri Lukretsiy (miloddan avvalgi 99-55) tomonidan takomillashtirilgan va rivojlangan. G‘arbiy Yevropada ilk o‘rta asrlarda atomizm deyarli unutilgan edi. 12-asrda u Aristotelning yaqinda topilgan asarlarida unga havolalar tufayli G'arbiy Evropada yana mashhur bo'ldi. XIV asrda atomistik ta'limotni tavsiflovchi yirik asarlarning, jumladan, “De rerum natura Lucretius” va “Mashhur faylasuflar Diogen Laertiusning hayoti, ta'limoti va so'zlari to'g'risida” ning qayta kashf etilishi olimlarning ushbu mavzuga e'tiborining kuchayishiga olib keldi. Biroq atomizm pravoslav xristian ta’limotlariga zid bo‘lgan epikurizm falsafasi bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli, atomlarga bo‘lgan e’tiqod ko‘pchilik Yevropa faylasuflari uchun maqbul hisoblanmadi. Frantsuz katolik ruhoniysi Per Gassendi (1592-1655) epikur atomizmini modifikatsiyalar bilan jonlantirib, atomlarni Xudo yaratgan va ular ko'p bo'lsa-da, ular cheksiz emasligini ta'kidladi. U birinchi bo‘lib atomlarning yig‘ilishini tavsiflash uchun “molekula” atamasini ishlatgan. Gassendining modifikatsiyalangan atomlar nazariyasi Fransiyada shifokor Fransua Bernier (16201688) va Angliyada tabiat faylasufi Valter Charlton (1619-1707) tomonidan ommalashtirildi. Kimyogar Robert Boyl (1627-1691) va fizik Isaak Nyuton (16421727) atomizmni himoya qildilar va 17-asr oxirida u ilmiy jamoatchilik tomonidan qabul qilindi. Ko‘pgina manbalar, birinchi navbatda, ingliz tilida, keyinchalik nanotexnologiya deb ataladigan usullarning birinchi eslatmasini Richard Feynmanning 1959-yilda Kaliforniya Texnologiya Institutida qilgan mashhur “Quyida juda ko'p joy” nutqi bilan bog'laydi Amerika jismoniy jamiyatining yillik yig‘ilishi. Richard Feynman tegishli o'lchamdagi manipulyator yordamida bitta atomni mexanik ravishda ko‘chirish mumkinligini, hech bo‘lmaganda bunday jarayon hozirgi kungacha ma'lum bo‘lgan fizik qonunlarga zid bo'lmasligini aytib o‘tdi. U ushbu manipulyatorni quyidagi tarzda qilishni taklif qildi. O‘z nusxasini yaratadigan mexanizmni yaratish kerak, faqat kichikroq tartib. Yaratilgan kichikroq mexanizm yana o‘z nusxasini yaratishi kerak, yana kichikroq kattalik tartibini va mexanizmning o‘lchami bir atom tartibining o‘lchamiga mos kelguncha davom etishi kerak. Bunday holda, ushbu mexanizmning tuzilishiga o‘zgartirishlar kiritish kerak bo‘ladi, chunki makrodunyoda harakat qiluvchi tortishish kuchlari kamroq va kamroq ta'sir qiladi va molekulalararo o'zaro ta'sir kuchlari va Van der Vaals kuchlari tobora ko'proq ta'sir qiladi. Mexanizim ishlashi: Oxirgi bosqich - hosil bo'lgan mexanizm uning nusxasini alohida atomlardan yig'adi. Aslida, bunday nusxalar soni cheksizdir, qisqa vaqt ichida bunday mashinalarning o'zboshimchalik sonini yaratish mumkin bo'ladi. Ushbu mashinalar xuddi shu tarzda, atom yig'ish orqali makro narsalarni yig'ish imkoniyatiga ega bo'ladi. Bu narsalarni katta hajmdagiga nisbatan arzonlashtiradi - bunday robotlarga (nanorobotlarga) faqat kerakli miqdordagi molekulalar va energiya berilishi va kerakli narsalarni yig'ish dasturini yozish kerak bo'ladi. Hozirgacha hech kim bu imkoniyatni inkor eta olmadi, ammo bunday mexanizmlarni yaratishda hali hech kim muvaffaqiyatga erisha olmadi. R. Feynman o'zining taxmin qilingan manipulyatorini qanday tasvirlab bergan: - Men operatorning “qo‘llari”ning to‘rt baravar kichik nusxalari ko‘rinishida an’anaviy ishlab chiqarilgan “xizmat robotlari”dan foydalanadigan elektr bilan boshqariladigan tizim yaratish haqida o‘ylayapman. Bunday mikromexanizmlar kichraytirilgan miqyosdagi THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 201 operatsiyalarni osonlik bilan bajarishga qodir bo'ladi. Men servo motorlar va kichik "qo'llar" bilan jihozlangan kichik robotlar haqida gapirayapman, ular bir xil darajada kichik murvat va gaykalarni torting, juda kichik teshiklarni burg'ulash va hokazo. Qisqasi, ular barcha ishlarni 1: 4 o'lchovida bajarishi mumkin. Buni amalga oshirish uchun, albatta, siz birinchi navbatda odatdagi o'lchamning to'rtdan birida kerakli mexanizmlar, asboblar va manipulyator qo'llarini yasashingiz kerak (aslida, bu barcha aloqa yuzalarini 16 marta qisqartirishni anglatishi aniq). Oxirgi bosqichda ushbu qurilmalar servo motorlar bilan jihozlangan (quvvati 16 marta qisqartirilgan) va an'anaviy elektr boshqaruv tizimiga ulanadi. Shundan so'ng, 16 marta qisqartirilgan manipulyator qo'llaridan foydalanish mumkin bo'ladi! Bunday mikrorobotlarni, shuningdek, mikromashinalarni qo'llash doirasi ancha keng bo'lishi mumkin - jarrohlik operatsiyalaridan tortib, radioaktiv materiallarni tashish va qayta ishlashgacha. Umid qilamanki, taklif etilayotgan dastur tamoyili, shuningdek, u bilan bog‘liq kutilmagan muammolar va yorqin imkoniyatlar tushuniladi. Bundan tashqari, miqyosni yanada sezilarli darajada qisqartirish imkoniyati haqida o'ylash mumkin, bu, albatta, keyingi tarkibiy o'zgarishlar va modifikatsiyalarni talab qiladi (aytmoqchi, ma'lum bir bosqichda "qo'llardan" voz kechish kerak bo'lishi mumkin. odatiy shakl), lekin tasvirlangan turdagi yangi, ancha ilg'or qurilmalarni ishlab chiqarishga imkon beradi. Ushbu jarayonni davom ettirishga va xohlagancha ko'plab mayda mashinalarni yaratishga hech narsa to'sqinlik qilmaydi, chunki mashinalarni joylashtirish yoki ularning moddiy iste'moli bilan bog'liq hech qanday cheklovlar yo'q. Ularning hajmi har doim prototip hajmidan ancha past bo'ladi. Hisoblash oson, 1 million mashinaning umumiy hajmi 4000 baravarga (va, demak, ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan materiallarning massasi) an'anaviy mashinaning hajmi va og'irligidan 2% dan kam bo'ladi. o'lchamlari. Bu darhol materiallarning narxi muammosini bartaraf etishi aniq. Asosan, millionlab bir xil miniatyura fabrikalarini tashkil qilish mumkin edi, ularda mayda mashinalar doimiy ravishda teshiklarni, shtamp qismlarni va hokazolarni burg'ilaydi. Biz o'lchamlarni kichraytirishimiz bilan biz doimo juda g'ayrioddiy jismoniy hodisalarga duch kelamiz. Hayotda uchrashishingiz kerak bo'lgan hamma narsa keng ko'lamli omillarga bog'liq. Bundan tashqari, molekulalararo kuchlar (van der Vaals kuchlari deb ataladigan) ta'sirida materiallarning "bir-biriga yopishishi" muammosi ham mavjud, bu makroskopik shkalalar uchun odatiy bo'lmagan ta'sirga olib kelishi mumkin. Misol uchun, yong'oq bo'shashgandan keyin murvatdan ajralmaydi va ba'zi hollarda sirtga mahkam yopishadi va hokazo. Mikroskopik mexanizmlarni loyihalash va qurishda ushbu turdagi bir nechta jismoniy muammolarni yodda tutish kerak. Hozir nanoobektlar deb ataladigan narsa, odamlar o'z hayotlarida uzoq vaqt davomida nanotexnologiyadan foydalanganlar. Misrliklar, yunonlar va rimliklar bir necha ming yil avval bo'yoqlar yaratish uchun nanopartikulalardan foydalanganlar. Frantsuz muzeylarini tadqiq qilish va qayta tiklash markazida o'tkazilgan tadqiqotlarda qadimgi bo’yoqchi usta kosmetologlar qo'rg'oshinli birikmalardan foydalanganligini aniqladi, ulardan diametri atigi 5 nanometr bo'lgan zarralar yasalgan edi. Nanozarrachalar: Kichkinalashtirishning zamonaviy tendentsiyasi shuni koʻrsatdiki, agar moddaning juda kichik zarrachasi hosil qilinsa, bu holda modda butunlay yangi xususiyatlarga ega boʻlishi mumkin. Oʻlchamlari 1 dan 100 nanometrgacha boʻlgan zarralar odatda " nanozarrachalar " deb ataladi. Masalan, baʼzi materiallarning nanozarralari juda yaxshi katalitik va adsorbsion xususiyatlarga ega ekanligi maʼlum boʻldi. Nanozarrachalarning koʻpgina fizik-kimyoviy xususiyatlari, quyma materiallardan farqli oʻlaroq, ularning hajmiga bogʻliq boʻlganligi sababli, soʻnggi yillarda eritmalardagi nanozarrachalar hajmini oʻlchash usullariga katta qiziqish bor. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 202 Nanometrlar tartibidagi zarralar yoki nanozarrachalar, ilmiy doiralarda deyilganidek, ulardan foydalanishga katta xalaqit beradigan bitta xususiyatga ega. Ular aglomeratlar hosil qilishi mumkin, yaʼni bir-biriga yopishadi. Nanozarrachalar keramika, metallurgiya sohalarida istiqbolli boʻlganligi sababli, bu muammoni hal qilish kerak. Mumkin boʻlgan yechimlardan biri ammoniy sitrat (suvli eritma), imidazolin, oleyk spirti (suvda erimaydigan) kabi dispersantlardan foydalanishdir. Nanomateriallar: Grafen, Uglerod nanotrubalari, Fullerenlar, Nanokristallar, Aerojellar, Aerografiya, Nanoakkumulyatorlar, Lotus effektli yuzalar. Nanomateriallarni olish usullari Nanomateriallarni olishning mavjud usullari qatoriga quyidagilar kiradi: fullerenlarni, uglerod nanotrubalarini olish uchun plazmadagi grafit elektrodlari orasidagi elektr yoy razryadidan foydalanish, fullerenlarni yuqori haroratda olishning gaz fazali usuli, yuqori haroratda uglevodorodlarning parchalanishi va katalizator, chang texnologiyasi, presslash va deformatsiya usullari, plyonka qoplamalarini fizik va kimyoviy choʻktirish usullari. Tadqiqot usullari Nanotexnologiya fanlararo fan boʻlganligi sababli, ilmiy tadqiqotlarni oʻtkazish uchun „klassik“ biologiya, kimyo va fizika kabi usullardan foydalaniladi. Nanotexnologiya sohasidagi nisbatan yangi tadqiqot usullaridan biri bu skanlovchi zondli mikroskopik usuli. Hozirgi vaqtda tadqiqot laboratoriyalarida nafaqat „klassik“ zond mikroskoplari, balki optik va elektron mikroskoplar bilan birgalikda qoʻllaniladi. Nanorobotlar yoki nanobotlar — oʻlchami molekulalarga teng keladigan (100 nm dan kam), harakatlanish, ahborotni qayta ishlash va uzatish, dasturlarni bajarish funksiyasiga ega boʻlgan robotlar Mana yana bir yorqin misol (so'zma-so'z va majoziy ma'noda) - bu ko'p rangli ko'zoynaklar. Masalan, eramizdan avvalgi IV asrda yaratilgan. Britaniya muzeyida saqlanayotgan Likurg kubogi tashqi tomondan yoritilganda yashil rangda, ichkaridan esa binafsha-qizil rangda bo'ladi. Elektron mikroskop yordamida o'tkazilgan so'nggi tadqiqotlar ko'rsatganidek, bu g'ayrioddiy ta'sir oynada oltin va kumushning nanolangan zarrachalari borligini ko’rishimiz mumkin. Avvaliga odamlar kuzatish uchun maxsus asboblar kerak bo'lmagan oddiy dunyoni o'rganishdi. Mikroskopning paydo bo'lishi tufayli XIX asr oxiri asrlar davomida olimlar atomga kirib, uning tuzilishini o'rgana boshladilar. 1909 yilda Rezerford alfa zarrachalarini (o'lchamlari taxminan 10 -13 m bo'lgan geliy yadrolari) ishlatib, oltin atomining yadrosini "ko'rishga" muvaffaq bo'ldi. Bu tajribalar asosida yaratilgan atomning Bor-Rezerford sayyoraviy modeli, quyosh sistemasining kosmik bo'shlig’i bilan taqqoslanadigan, atomdagi "bo'sh" makonning kengligi haqida yorqin tasavvur beradi. Oxirgi yillar ilmiy-texnik taraqqiyot sur'ati sun'iy ravishda yaratilgan nanometrli ob'ektlardan foydalanishga bog'liq bo'la boshladi (yunoncha "cho'kma" so'zi "gnome" degan ma'noni anglatadi). Ularning asosida yaratilgan o'lchamlari 1100 nm bo'lgan moddalar va narsalar nanomateriallar, ularni ishlab chiqarish va ishlatish usullari esa nanotexnologiyalar deb ataladi. Yalang'och ko'z bilan odam diametri 10 ming nanometrga yaqin bo'lgan ob'ektni ko'ra oladi. Nanotasvirdagi materiallarning xossalari katta hajmdagi xususiyatlardan farq qiladi, chunki nanotasvirda birlik hajmining sirt maydoni juda katta. Keng ma'noda nanotexnologiya - bu atom, molekulyar va makromolekulyar darajada yuzdan nanometrgacha bo'lgan miqyosdagi tadqiqot va ishlanmalar; juda kichik o'lchamlari tufayli sezilarli darajada yangi xususiyatlar va funktsiyalarga ega bo'lgan sun'iy tuzilmalar, qurilmalar va THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 203 tizimlarni yaratish va ulardan foydalanish; atom masofasi shkalasida moddani manipulyatsiya qilish. Nanorobot Nanotexnologiya kutilayotgan natijalar. Hozirgi kunda insonlarning texnologiyalarga bo‘lgan qiziqishlari ortib borishi bilan texnologiyalar juda ham jadal tarzda rivojlanib bormoqda. Foydalaniladigan qurilmalarning imkoniyatlari yanada ko‘proq bo‘lishini,hamyonbop bo’lishini va tejamkor bo’lishini hamma ham xohlaydi. Shu sababdan ham mikrotexnologiyadan nanotexnologiyaga o‘tilmoqda. Nanotexnologiya sohasida ko’pkina ijobiy natijalarga ham erishildi. Ushbu sohada yaratilgan ilmiy ixtirolar iqtisodiyot, tibbiyot, biologiya, ekologiya, aviatsiya, radioelektronika kabi ko‘plab muhim sohalarda juda yaxshi samaradorlik, aniqlik, qulaylik va tejamkorlikka erishish imkonyatini yaratmoqda.Hayotimizga shiddat bilan kirib kelayotgan nanotexnologiya tushunchasi jamiyatimiz taraqqiyotini yanada jadallashtirish, turmushimiz farovonligini oshirish, hayotimizda o‘z yechimini kutayotgan ekologik, ijtimoiy va boshqa muammolarni bartaraf etishda muhim rul o’ynaydi. Chunki ilm-fanning bunday kashfiyotlari noyob xususiyatlarga ega yangi meta-materiallar va ekstremal sharoitlarga chidamli nanomateriallar olish va ularni tatbiq etishga xizmat qiladi. Shu bois jahonda nanotexnologik tadqiqotlar ko‘lamini oshirish va bu boradagi innovatsion texnologiyalardan tobora keng foydalanishga e’tibor kuchayib bormoqda. Masalan, kompyuter texnologiyalari sohasida olib borilayotgan ishlar sababli kvant informatikasi fani yuzaga keldi. Ushbu soha nanoo‘lchamli protsessorlarga ega bo‘lgan kvant kompyuterlarini yaratish va ular uchun dasturlar ishlab chiqishni o‘z ichiga oladi. Kvant kompyuterlarida bir birlik axborotni yozish uchun bitta yoki bir nechta atomdan foydalaniladi. Biz foydalanayotgan hozirgi zamon kompyuterlarida bu jarayonni bajarish uchun esa bir necha milliard atom sarflanadi. Demak, kvant kompyuterlarida hisoblash jarayonida o‘z-o‘zidan o‘ta yuqori tezlik, ixchamlik va samaradorlik oshadi. Nanotexnologiyalar yutuqlari. Nanotexnologiyalar ilmiy tadqiqotlar sohasiga juda tez va undan juda faol kiritilgan “kundalik hayot”. Sun'iy ravishda nanoobjeksiyalar tomonidan yaratilgan tadqiqotchilar o'zlarining xususiyatlari bilan ajablanib, ularni qo'llashning eng kutilmagan istiqbollarini va'da qilmoqdalar. Nanoproge odamningning jismoniy va ruhiy holatiga eng kuchli ta'sir qiladi. Nanotexnologiyalar sohasidagi o'zgarishlar deyarli har qanday sohada qo'llaniladi: tibbiyot, muhandislik, gerontika, sanoat, qishloq xo'jaligi, biologiya, kibernetika, ekologiya. Nanotexnologiya yordamida master, toza moyni, ko'plab viruslarni yutib olish, robotlarni yaratish, tabiatni himoya qilish, tezkor kompyuterlarni qurish mumkin. Nanotexnologiya rivojlanishi insoniyatning hayotini, bug 'transport vositasi yoki elektr energiyasini ishlab chiqishdan ko'ra ko'proq o'zgartiradi. Nanomasra murakkab va hanuzgacha nisbatan kamroq o'rganilgan, ammo biz bundan bir necha yil oldin, bizdan unchalik uzoq THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 204 bo'lmagan. Xulosa qilib aytganda, nano o'lchov-bu molekulyar darajadan molekulalardan tashkil topgan barcha tirik mavjudotlarning mavjudligiga asos bo'lib, tiriklar darajasiga, o'z-o'zini ko'paytiruvchi tuzilmalar va supramolekulyar bo'lgan nanopartikullarning mavjudligiga asos bo'lgan o'tish davri. molekulalararo o'zaro ta'sir kuchlari bilan barqarorlashtirilgan tuzilmalar - individual molekulalardan murakkab molekulalarga o'tish shakli. Funktsional tizimlar. Tabiat ancha oldin tirik tizimlarda supramolekulyar tuzilmalarni ixtiro qilgan va ishlatadi. Biz har doim ham tabiat oson va tabiiy ravishda nima qilayotganini tushunishga qodir emasmiz. Nanotexnologiya dunyoni teskarisiga aylantiradi, chunki axborot texnologiyalari ilgari ham uni ag'darib tashlagan. Avvaliga odamlar raqamlarni ma'lumotga aylantirdilar, bu esa kompyuterlarning paydo bo'lishiga olib keldi FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. M.Aripоv, A. Xaydarоv, N. Muxitdinоva. Algоritm asоslari va algоritmik tillar (ma`ruzalar matni). Tоshkent,2000. 2. M.Aripоv . Infоrmatika va xisоblash texnikasi asоslari buyicha inglizcha kiskartmalarning inglizcha-ruscha-uzbekcha lugati.Universitet nashriyoti., 2001 3. M.Payk, D.Gibbоns,D.Fоks,A.Vestenburg ,D. Kreven. Internet (entsiklоpediya, rus tilida),S.- Peterburg, 1996,635b 4. A.Sh. Daliev, B.J. Bоltaev, M. Maxkamоv. Infоrmatika va xisоblash texnikasi asоslari. 11sinf uchun kullanma. Tоshkent 1999. 4. O‘. Tolipov, M. Usmonboyeva «Pedagogik texnologiya: nazariya va amaliyot» Toshkent 2005 yi 5. Gaussian 09, Revision A.02. M. J. Frisch, et.al., Gaussian, Inc., Wallingford CT, 2009. 6. Geyzenberg V., Fizicheskiye prinsipi kvantovoy teorii, L. — M., 1932; 7. Dirak P., Prinsipi kvantovoy mexaniki,per.s angl., M, 1960; 8. Feynman R. P., Xibs A., Kvantovaya mexanika i integrali po trayektoriyam, per. s angl., M., 1968; 9. Nanotexnologiya: insoniyat taraqqiyotining yangi bosqichi / tahr.V.G. Timiryasova. - 2 -nashr, Qo'shish. va qayta ko'rib chiqilgan - Qozon: 10. Nanotexnologiyaning jozibasi / U. Xartmann; [boshiga. nemis T. bilan N. Zaxarova; ed L. N. Patrikeeva]. - 2 -nashr, Rev. - M.: BINOM. Bilimlar laboratoriyasi, 2010. 11. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fb/Nanotexnologiya_5.png