OʻZBEKISTON VA QOZOGʻISTONDAGI AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA INVESTITSION LOYIHALARNI BAHOLASHNING NAZARIY ASOSLARI VA KORPORATIV BOSHQARUV OMILLARI

Vol.2 №11 (2025). November “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 90 OʻZBEKISTON VA QOZOGʻISTONDAGI AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA INVESTITSION LOYIHALARNI BAHOLASHNING NAZARIY ASOSLARI VA KORPORATIV BOSHQARUV OMILLARI Dilnozaxon Muxitdinova “Korporativ moliya va qimmatli qog'ozlar”kafedrasi,Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, Toshkent, Oʻzbekiston, dilnozakhnmukhitdi[email protected]om Aksiyadorlik jamiyatlari korporativ sektorning asosiy institutsional shakli boʻlib, ularning investitsion qarorlari iqtisodiyotning tarkibiy oʻzgarishi va barqaror oʻsish surʼatlarini belgilab beradi. Investitsion loyihalarni toʻgʻri baholash kapitalni eng samarali yoʻnalishlarga taqsimlash, aksiyadorlar boyligini maksimal darajada oshirish va korxonaning uzoq muddatli raqobatbardoshligini taʼminlash imkonini beradi. Shu bois Oʻzbekiston va Qozogʻistondagi aksiyadorlik jamiyatlarida kapital byudjetlashtirishning nazariy asoslarini qayta koʻrib chiqish va ularni amaldagi institutsional muhit bilan uygʻunlashtirish dolzarb masala hisoblanadi. Moliya nazariyasida investitsion loyihalarni baholash NPV (sof joriy qiymat), IRR (ichki foyda normasi), PI (daromadlilik indeksi), diskontlangan va oddiy toʻlov muddati kabi usullar orqali amalga oshiriladi. Diskontlangan pul oqimlari konsepsiyasi kapital qiymatini kelajakdagi pul oqimlarining hozirgi qiymati orqali aniqlashni nazarda tutadi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasida NPV va IRR eng asosiy mezonlar sifatida tan olingan, chunki ular loyihaning korxona qiymatiga keltiradigan sof taʼsirini ham, kapital qiymati bilan bogʻliq xatarlarni ham hisobga olish imkonini beradi. Rivojlanayotgan bozorlar sharoitida, jumladan Oʻzbekiston va Qozogʻistonda, tarixan oddiy toʻlov muddati va hisob-kitob rentabelligi kabi soddalashtirilgan usullar keng qoʻllanib kelgan. Bunga statistik maʼlumotlarning yetarlicha chuqur emasligi, pul bozoridagi barqarorlik yetishmasligi hamda xatarlarni miqdoriy baholashning murakkabligi sabab boʻlgan. Biroq oxirgi yillarda korporativ boshqaruv standartlarining takomillashuvi, xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga moslashuv va fond bozorini rivojlantirish natijasida diskontlangan pul oqimlariga asoslangan usullarning qoʻllanishi sezilarli darajada kengayib bormoqda. Korporativ boshqaruv investitsion qarorlar sifati va samaradorligiga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir koʻrsatadi. La Porta va hammualliflarining tadqiqotlari investor huquqlarini himoya qilish darajasi past boʻlgan mamlakatlarda tashqi moliyalashtirish hajmi cheklanganini, yirik va uzoq muddatli loyihalarga kirishish esa sezilarli xatar bilan bogʻliqligini koʻrsatadi. Claessens, Rajan va Zingales kabi tadqiqotchilar korporativ boshqaruv sifati va institutsional rivojlanish investitsion loyihalar strukturasini, kapital tuzilmasini va risk profilini belgilovchi Vol.2 №11 (2025). November “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 91 muhim omil ekanini taʼkidlaydilar. Oʻzbekiston va Qozogʻistonda oxirgi oʻn yillikda korporativ boshqaruv kodekslarining joriy etilishi, kuzatuv kengashlari vakolatlarining kengayishi, mustaqil direktorlar instituti, audit qoʻmitalari, axborot oshkoraligi va IFRS ga bosqichma-bosqich oʻtish kabi islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu jarayonlar aksiyadorlik jamiyatlarida investitsion loyihalarni baholashni faqat qisqa muddatli moliyaviy natijalar bilan emas, balki uzoq muddatli qiymat yaratuvchi omillar bilan bogʻlashga imkon bermoqda. 1-jadval O‘zbekiston va Qozog‘iston aksiyadorlik jamiyatlarida investitsion loyihalarni baholashning qiyosiy tahlili Ko‘rsatkic h / yo‘nalish O‘zbekiston aksiyadorlik jamiyatlari Qozog‘iston aksiyadorlik jamiyatlari Qiyosiy tahlil Kapital byudjetlas htirishning asosiy maqsadi Uzoq muddatli o‘sish va modernizatsiyani ta’minlash, lekin ko‘p hollarda qisqa muddatli likvidlik va tez qaytish omili kuchli ta’sir qiladi. Uzoq muddatli qiymat yaratish, xalqaro investorlar talablariga mos rentabellik va barqarorlikni ta’minlashga ko‘proq yo‘naltirilgan. Har ikkala mamlakatda ham maqsad o‘xshash, lekin Qozog‘istonda bozor mexanizmlariga tayangan, O‘zbekistonda esa o‘tish davri omillari hamon sezilib turadi. Eng ko‘p qo‘llanilad igan baholash usullari Yirik kompaniyalarda NPV, IRR, diskontlangan to‘lov muddati; o‘rta va kichik subyektlarda hanuzgacha oddiy payback va rentabellik koeffitsientlari keng tarqalgan. Yirik AJlarda NPV va IRR deyarli standart, payback ko‘proq qo‘shimcha indikator sifatida qo‘llanadi. Diskontlangan pul oqimlariga asoslangan usullar Qozog‘istonda nisbatan barqaror va tizimli, O‘zbekistonda esa asta-sekin ustunlikka chiqmoqda. Diskont stavkasini shakllantir ish Ko‘p hollarda yuqori “zaxira bilan” olinadi (20–25% atrofida), mamlakat xatari va inflyatsiya sezilarli qo‘shiladi, CAPM to‘liq qo‘llanmaydi. Bozor rentabelligi, reytinglar, CAPM elementlari, mamlakat xatar prеmiyasi hisobga olinib, nisbatan tizimli yondashuv qo‘llanadi. O‘zbekistonda ehtiyotkorlik yuqori, natijada ayrim loyihalar haddan ziyod ehtiyotkor baholanishi mumkin; Qozog‘istonda risk va rentabellik muvozanati bozorga yaqinroq. Vol.2 №11 (2025). November “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 92 Korporati v boshqaruv tizimi Korporativ boshqaruv kodeksi joriy etilgan, kuzatuv kengashlari va mustaqil direktorlar instituti shakllanmoqda, lekin amaliyotda sifat farqlari mavjud. Korporativ boshqaruv elementlari (kuzatuv kengashi, komitetlar, mustaqil direktorlar) yirik kompaniyalarda ancha ilgari shakllangan. Har ikkala mamlakatda formal talablar mavjud, Qozog‘istonda uzoqroq tajriba tufayli amaliyot nisbatan barqarorroq. Axborot ochiqligi va moliyaviy hisobot Yirik AJlarda IFRSga o‘tish bosqichmabosqich amalga oshirilmoqda, lekin axborot oshkoraligi bo‘yicha kompaniyalararo tafovut katta. Ko‘plab yirik kompaniyalar IFRS bo‘yicha auditorlikdan o‘tadi, yillik hisobot va prezentatsiyalar orqali investorlar bilan muloqot shakllangan. O‘zbekistonda axborot ochiqligi o‘sish bosqichida, Qozog‘istonda esa bozor ishtirokchilariga ma’lumot yetkazish tizimi ancha shakllangan. Xatarlarni baholash va boshqarish Xatarlar ko‘p hollarda diskont stavkasini “ko‘tarish” orqali hisobga olinadi, senariy va sezgirlik tahlili kamroq qo‘llanadi. Xatarlarni senariy tahlili, “stress-test”, sezgirlik tahlili orqali baholash usullari yirik korxonalarda kengroq qo‘llanadi. Nazariy jihatdan bir xil, amalda esa Qozog‘istonda riskmenejment vositalari to‘laroq ishlatiladi; O‘zbekistonda shu yo‘nalishda salohiyatni oshirish zarur. Davlat ishtirokida gi loyihalar ulushi Davlat ulushi yuqori bo‘lgan AJlar ko‘p, yirik infratuzilma va ijtimoiy ahamiyatga ega loyihalarda davlat roli dominant. Yirik davlat kompaniyalari mavjud, lekin ularning bir qismi IPO/SPO orqali bozorga chiqarilgan, xususiy investorlar ulushi oshib bormoqda. O‘zbekistonda davlat roli kuchliroq, Qozog‘istonda esa bosqichma-bosqich bozorlashuv va xususiylashtirish jarayoni chuqurroq. Strategik va ijtimoiy mezonlarn i inobatga olish Investitsion qarorlarda eksport, import o‘rnini bosish, hududiy rivojlanish, bandlik kabi mezonlar muhim o‘rin egallaydi, ba’zan moliyaviy mezonlardan Strategik va ijtimoiy maqsadlar ham muhim, lekin aksariyat yirik loyihalar bozor rentabelligi va risk-return profilidan kelib chiqqan holda asoslanadi. Har ikkala mamlakatda strategik omillar muhim, ammo O‘zbekistonda davlat dasturlari doirasidagi loyihalarda ijtimoiy mezonlar ustunroq, Qozog‘istonda Vol.2 №11 (2025). November “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 93 ustun qo‘yiladi. esa bozor mezonlari kuchliroq. Jadvaldan ko‘rinadiki, har ikki mamlakatda kapital byudjetlashtirishning asosiy maqsadi bir xil bo‘lsa-da, O‘zbekistonda qisqa muddatli likvidlik va tez qaytadigan loyihalarga, Qozog‘istonda esa uzoq muddatli qiymat yaratishga ko‘proq urg‘u beriladi. Yirik aksiyadorlik jamiyatlarida NPV va IRR qo‘llanadi, ammo O‘zbekistonda kichik va o‘rta korxonalarda hanuz sodda usullar (payback, rentabellik koeffitsienti) ustun, Qozog‘istonda esa zamonaviy usullar tizimliroq qo‘llanadi. Diskont stavkasi O‘zbekistonda ko‘pincha “zaxira bilan” juda yuqori olinadi, Qozog‘istonda esa CAPM va bozor ko‘rsatkichlariga tayangan yondashuv kuchliroq. Korporativ boshqaruv, IFRS va axborot ochiqligi bo‘yicha Qozog‘iston amaliyoti nisbatan shakllangan, O‘zbekistonda esa normativ baza bor, lekin amaliyotda sifat farqi katta. Har ikki mamlakatda davlat ishtiroki yuqori, biroq O‘zbekistonda ijtimoiy-strategik mezonlar ko‘pincha moliyaviy natijalardan ustun, Qozog‘istonda bozor rentabelligi va investor talablari ko‘proq hisobga olinadi. Shu bois O‘zbekiston uchun asosiy vazifa — metodologiyani standartlashtirish, risk-menejmentni kuchaytirish va korporativ boshqaruv institutlarini real ishlaydigan mexanizmga aylantirishdir. Investitsion loyihalarni baholashning zamonaviy metodologiyasi quyidagi yoʻnalishlarda takomillashishni talab qiladi: - diskont stavkalarini shakllantirishda kapitalkiymat modelidan (CAPM) va mamlakat xatar prеmiyasidan foydalanish; - inflyatsiya, valyuta kursi, siyosiy va tartibga solish xatarlarini senariy tahlili va sezgirlik tahlili orqali hisobga olish; - NPV va IRR indikatorlarini strategik moslik, ESG ko‘rsatkichlari, eksport salohiyati va import oʻrnini bosish effekti bilan uygʻunlashtirish; - investitsion qaror qabul qilishda kuzatuv kengashining roli va javobgarligini oshirish. Oʻzbekiston va Qozogʻiston misolida investitsion loyihalar koʻpincha energetika, transport, xom-ashyo qazib olish va sanoat infratuzilmasi sohalarida jamlangan. Bu esa loyihalarning kapital talabini yuqori, qaytish davrini esa nisbatan uzoq qiladi. Shuning uchun kapital byudjetlashtirish jarayonida xatarni toʻgʻri baholash, loyihalarni portfel tamoyili asosida diversifikatsiya qilish va davlat–xususiy sheriklik mexanizmlarini kengaytirish zarur. Xulosa qilib aytganda, Oʻzbekiston va Qozogʻistondagi aksiyadorlik jamiyatlarida investitsion loyihalarni baholash amaliyotini modernizatsiya qilish uchun nafaqat metodik koʻrsatmalarni yangilash, balki korporativ boshqaruv sifatini oshirish, investor huquqlarini himoya qiluvchi institutlarni mustahkamlash, statistik va axborot infratuzilmasini rivojlantirish talab etiladi. Kapital byudjetlashtirishning ilgʻor nazariy yondashuvlarini Vol.2 №11 (2025). November “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 94 mahalliy sharoitga moslashtirish aksiyadorlar boyligini oshirish bilan birga, milliy iqtisodiyotning barqaror oʻsishiga ham xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. La Porta R.. Investor Protection and Corporate Governance. Journal of Financial Economics. 2000 2. Claessens S.. Corporte Governance and Development. World Bank Working Paper.2006 3. Andor G., Mohanty S.K., Toth T. Capital Budgeting Practices in Central and Eastern Europe. Emerging Markets Review. 2015 4. Rajan R., Zingales L. Financial Dependence and Growth. American Economic Review. 1998 5. Amonboev M. Increasing the Effectiveness of Investment Management by Introducing Corporate Governance in Joint-Stock Companies. Journal of International Business Research and Marketing. 2001