scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

शिक्षणक्षेत्रातील डिजिटल परिवर्तन आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020

जोंधळे, गिरीश नागेश

Abstract

संशोधन सारांश: डिजिटल शिक्षण आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 च्या संदर्भात केलेल्या या संशोधनाने भारतातील डिजिटल शिक्षण क्षेत्रातील बदल, आव्हाने व संधी यांचा सखोल अभ्यास केला आहे. संशोधनानुसार, डिजिटल शिक्षणाने शिक्षणाचे स्वरूप पारंपरिक पद्धतींपेक्षा अधिक संवादात्मक, सर्वसमावेशक आणि लवचिक केले आहे. कोविड-19 महामारीच्या काळात ऑनलाईन शिक्षणाचा वापर वाढल्यामुळे डिजिटल शिक्षणाचे महत्त्व अधिकच अधोरेखित झाले. ३४ वर्षानंतर झालेल्या सुधारणाअंती डॉ. कस्तुरीरंजन यांच्या शिफारशीनंतर राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 मध्ये शिक्षक प्रशिक्षण, डिजिटल साक्षरता, आणि शिक्षण तंत्रज्ञानाचा व्यापक वापर यावर भर दिला आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता या तंत्रज्ञानाचा वापर डिजिटल शिक्षणात प्रगती साधण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. आर्टिफिशल इंटेलिजन्स आणि अर्ग्युमेंटेड रियॅलिटी (AI and AR) आधारित शिक्षण सानुकूलन, मूल्यांकन व अभिप्राय प्रक्रिया अधिक प्रभावी बनवणे, तसेच संवादात्मक शिक्षणासाठी मदत करणारे प्लॅटफॉर्म उपलब्ध करणे या क्षेत्रात मोठे योगदान देत आहे. मात्र, AI आणि AR च्या वापरामुळे काही नैतिक व सामाजिक समस्याही उद्भवू शकतात, जसे की गोपनीयता, डेटा सुरक्षितता, आणि मानवी स्पर्शाचा अभाव. सदरील शोध प्रबंधात शिफारस केली आहे की डिजिटल शिक्षण अधिक प्रभावी व परिणामकारक करण्यासाठी ग्रामीण भागातील अवसंरचना सुधारणे, शिक्षक व पालकांच्या प्रशिक्षणावर भर देणे, बहुभाषिक शिक्षण सामग्री तयार करणे आवश्यक आहे. तसेच, AI आणि AR तंत्रज्ञानाचा जबाबदारीने व नैतिकतेने वापर करणे, व डिजिटल शिक्षण व ऑफलाइन शिक्षण यांच्यात संतुलन राखणे हा पुढील टप्पा असावा. या उपाययोजनांमुळे शिक्षणाचा दर्जा सुधारण्यास आणि सर्वसमावेशक शैक्षणिक प्रणाली तयार करण्यास मदत होईल, ज्यामुळे भारताच्या शैक्षणिक क्षेत्राचा समग्र विकास घडेल.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 140 󰫤󰫤󰭃  󰲐󰫦  󰲇 󰫤  2020   󰰣 󰬇 󰭈󰬀, 󰬀󰲌 , 󰬎  󰫦  󰱳, .   - gnjsrtmu[email protected]m Manuscript ID: JRD -2025-171033 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10 (III) Pp. 140-145 October 2025 Submitted:20 Sept. 2025 Revised: 25 Sept. 2025 Accepted: 15 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025  :  󰫤  󰲇 󰫤  2020 󰫳 󰫦 󰬉     󰫤 󰫤󰭃 , 󰬋     󰬅  . ,  󰫤 󰫤 󰬎󰰉 󰲐 󰱮󰰎󰫤  󰫽, 󰫦    . -19 󰫳   󰫤  󰬉  󰫤 󰰍   .  󰫦 󰬉  . 󰬎 󰫳  󰲇 󰫤  2020 󰬀 󰫤 󰭈󰫤,  󰫤,  󰫤 󰭃󰫥 󰱿    󰲑 . 󰭃 󰱮󰰌  󰭃󰫥   󰫤 󰭈 󰫼 󰱚 󰭈  . 󰲘󰫦󰲑 󰬁  󰫰󰫦󰰗 󰲐 (AI and AR) 󰲐 󰫤 , 󰬉  󰭈 󰭈󰲑󰬴  󰭈 ,  󰫽 󰫤   󰬂󰫦 󰬄   󰫤󰭃    . 󰭃, AI  AR 󰫳      󰬎 󰱫 ,  󰲒 ,  󰫤,   󰬎󰫦 .   󰭈    󰲒  󰫤  󰭈  󰲐 󰫼 󰬶   , 󰫤  󰫳 󰭈󰫤  , 󰰀 󰫤 󰬶   󰬌 . , AI  AR 󰭃󰫥     ,   󰫤   󰫤 󰫳     󰬂 .   󰫤 󰫦 󰫼  󰫦 󰫤 󰭈  󰫼  , 󰫵 󰫳 󰫤 󰫤󰭃 󰬶  . 󰲒 󰫺󰫦 -  󰫤, 󰲇 󰫤  2020 (NEP 2020),  󰫤 󰭈󰬎 : 󰫳  󰭃󰫥󰫳  󰭈 󰫤󰫤󰭃     . 󰲐 󰫤 󰱮󰰎󰫤  󰫤 󰫤  , 󰫦  󰲐  .  󰭃󰫥  󰰉 󰱳󰫾󰫦 󰲂 󰫦 󰫥  󰬉 󰫼  󰭈󰱺  . 󰫽 󰫤 󰬎    󰫤󰫤󰭃󰫳 󰫦   . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence:   󰰣 ,󰬇 󰭈󰬀, 󰬀󰲌 , 󰬎  󰫦  󰱳, .󰲒 󰫺󰫦 -  󰫤, 󰲇 󰫤  2020 (NEP 2020),  󰫤 How to cite this article:   󰰣 . ( 2025). 󰫤󰫤󰭃  󰲐󰫦  󰲇 󰫤  2020, Journal of Research & Development, 17 (10 (IIl), 140– 145. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 141 󰫤󰬀  󰲐󰫦    󰬎 󰬎󰫦󰫽 󰫼󰫳   󰫳 󰬋 󰰣 󰫼󰫳 󰲆 󰫽 󰰍 .  󰲐󰫦 󰫤 󰬎󰰉  󰫦󰬉 󰫦󰲑     ,   󰫽 󰬀 󰬄 󰫼 󰫤  .  󰭈󰲑󰬴 󰱳󰫾󰰩󰫳   , 󰫽 󰫤 󰭈󰫽  .  󰫤 󰱳󰫾󰰩 󰫽󰫳  󰫼  󰲑 , 󰫤    󰬎󰱮    .  󰫤 󰭈   -󰫳  󰱳󰰏  󰱿    .  󰫦    󰫤 󰬎  󰫤 󰰍  󰬁 󰰉   󰬂󰬆󰫦   .  󰫤 󰫦 󰫼  󰫥󰫳 󰱮  󰫼   .   󰫤  󰬋 . 󰲗󰫦󰬍󰱘  󰱳󰫾󰰩   󰬄,  , 󰫤  󰱐,   󰫤 󰱳󰫾󰰩 󰭈 󰲐  󰭈 󰬋 . ,  󰫤   󰫤   󰭈󰲅  󰰍  󰫽 󰫰  󰫤 󰬌 .  󰬎 : 󰫤󰫤󰭃  󰲐󰫦 󰫤󰫳 󰱮󰰎󰬀    , 󰫽 󰭈 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰫤    , 󰫤      ,  󰲗󰫦   󰰎  󰫤 󰲐  󰫦󰲑        󰫯 󰫤 .   󰫽:    󰬀 󰫤  󰲐󰫦 󰫽 󰲐, 󰫽   󰫤 󰲐,  󰬍   󰰩 󰬅 󰰉 󰫤   󰬅󰬴  󰰈󰲐      , 󰫵 󰫤  󰭈  󰱿󰲐 . 󰫳 󰭃󰫥󰫳  󰫤󰫤󰭃  󰲐󰫦   󰫵 󰭈󰲑󰬴  .  󰭃󰫥󰫳  󰫤 󰱮󰰎󰫳 󰬎󰰉    . 󰲐 󰫤 󰬎󰰉 ,  󰬊  󰫤   󰰉 󰫤  󰭈,   󰫦 󰫼 󰭈󰱡 . 󰫤 󰫤󰭃 -󰲛󰰩, - 󰲛󰰩,  󰫦, 󰭃 󰱮󰰌 (AI)  󰫰󰫦󰰗 󰲐 (AR) 󰲐 󰫤 󰬶 󰫯 󰭃󰫥 󰫤   󰱇, 󰫽  󰬄 󰰉 󰲑 .   󰬀 󰫤󰫤󰭃  󰲐󰫦 󰫦 󰬎, 󰫽 , 󰭃   󰬍    󰬅  . ,  󰫤 󰭈  󰫤󰫳 󰭈 󰲄 󰰉 󰱿 󰭃󰫥 󰬎 󰬎    ,   󰭈󰬎 󰬉 . 󰫤  󰲐󰫦 󰬶    󰫤     󰲒 ,   󰬅  󰫽   . 󰲑󰱯󰲆 :    󰱯 󰫤󰫤󰭃  󰲐󰫦    󰫤  .   󰫤 , 󰬋, 󰫤  , 󰫤  󰱳󰰏 󰫳󰱨  󰭃󰫥 󰬎    󰬅 , 󰫽  󰫤 󰫤   󰰌  󰰉    ,  󰱯 .    󰱯 󰲑󰱯󰲆 󰭈  : 1. 󰫤󰫤󰭃  󰲐󰫦 󰬆   󰫽 󰰍 󰬎󰲆 . 2.  󰭃󰫥 󰫤 󰱮󰰎󰬀   󰬅. 3.  󰫤 󰫤 󰫦, 󰭈  󰰌    󰬅 . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 142 4.  󰫤 , 󰬋  󰫦 . 5. 󰬍 󰫤󰫤󰭃  󰭃󰫥  󰲐        .  : 1. 󰫤󰫤󰭃  󰲐󰫦 󰫤 󰰌 . 2. 󰫤  󰭃󰫥 󰫼 󰫽  󰬉 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰫤  󰫽 󰲐 . 3.  󰫤 󰫤 󰭈󰫰   . 4. 󰲗󰫦   󰬋 󰬉  󰫤 󰭈 󰫦󰲑 . 5. 󰫤 󰬎󰫳  󰰉 󰭃󰫥  󰭈󰫽 󰫦  󰰍  .  󰱮 : 󰫯󰲒 󰲄  󰬎 󰲄   󰱮󰰎 󰬁  󰫤󰫤󰭃  󰲐󰫦 󰫥  󰬎󰲈 󰬅  .  󰫦: 1.  󰬄 ,   󰲗󰫦 󰫦  󰬉   󰫦󰲑 . 2.  󰫤 󰭈  -󰲗󰫦 󰬎 , 󰫽 󰫦󰰘󰫤󰫽  󰰩   . 3.  󰭈 󰲕 󰲗󰫦󰬍󰱘 󰫦  󰱳󰫾󰰩  󰫦 󰭈   . 4. 󰭃󰫥󰫳    󰬍󰫦    󰰉 .    󰫾  : 󰭈󰬎   󰱨 󰭓  󰰉 󰫯󰲒 󰲄 󰱮    . 󰱳  , 󰱳, 󰫤     󰫤 󰲗󰫦 , ,   󰬅 󰫼  .  󰱮  󰫽  . 󰫽  󰲆 󰬐 󰭈󰱺   󰬉  󰲐 󰬍󰫦  󰫮 .     󰫤 󰭓, 󰲇  󰫤 󰫦󰬉   󰫤󰫳  󰲐 .     󰰣    󰲐      󰲐󰫦  󰭈, 󰬋       󰬎󰲆 󰲑 .  󰭈: 󰱍 󰫤 NEP 2020   󰲐󰫦 : 1.  󰫦  󰲇  󰱳 󰬎 󰫼    󰫦  󰫤 .   󰱳󰰏  󰬀  󰭈  . 2. 󰱍 󰫤 -󰲛󰰩, 󰬋󰫳󰫦 󰫮󰰉,  󰬉,          .  󰫤  , 󰫽  󰬄  . 3. 󰫤  󰫤 󰫤 󰫼  󰭈󰫤  󰭃  󰫼 .  󰫤 󰭈󰲑󰬴 󰭃󰫥 󰭈  󰲀 . 4. NEP 2020 󰫳 5+3+3+4  󰫦 󰬅󰬴 󰰀 󰫳   󰬉  󰲐 , 󰫵  󰭃 󰱚 󰭈  . 5.    󰬴󰫸 (ABC)  󰬴  󰭈 󰱳   , 󰫵 󰱳󰰏  󰱳󰬀 󰬴󰫸 󰬾󰬁 󰰉  󰫤 󰫦 󰰉 .  󰭈  󰬎󰰉 . 6.  󰫤 , 󰬉  󰭃󰫥󰫳    󰱍 󰫤 󰬎 󰫥 󰫽 󰰗󰭅 . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 143 7. 󰬎󰫦 󰫮󰰉,  󰭊,  󰱳󰫾󰰩    󰭈 󰫼    , 󰰉 󰬶   󰬀.  󰫤 󰰍 : 1.  󰫤     󰫳    󰱳󰫾󰰩  󰫤  . 2. 󰱳󰰏 ,  󰫤  , 󰫽 󰫤  󰱇  󰬎 . 3. 󰫽, 󰬋 󰲐  󰫮󰬋 󰫤      󰫼  . 4.   󰫼 󰫤  󰭈  󰬴 . 5.  󰰘, MOOCs, 󰫦 󰫳 󰬀 , 󰫥, , 󰭃󰫥     󰭈 . 6.  󰫤 , 󰱳, 󰫤  󰱳󰫾󰰩 󰫦 󰭈  󰲑 . 7.      󰰉 󰫤  . NEP 2020   󰫯 󰬐: 1. 2030 󰰩 󰫦 󰱳󰬀 NEP 2020 󰫳 󰫽 󰲐 󰰀, 󰬉-󰲐,   󰱮 󰬅󰬴  . 2. 󰫤  󰫤 󰱮  󰭃󰫥 󰭈󰫤 󰭈󰫼 󰭈󰱺 󰫼 󰭈󰫤 . 3.  󰫤    󰱿 󰬎 󰰉 󰫦 󰫤 󰲀 . 4.  󰬀 󰰀  󰰈 󰫤   . 5. 󰱳 󰬅󰬴  󰬉 󰭈 NEP 󰭈 󰱐   . 6.   󰫤 󰬴󰫳 󰬀 (. 󰫤, PM eVIDYA, 󰬎, 󰲇 󰫥) 󰫤 󰫦  󰭈  . 7. 󰫤   󰬁 󰭈󰫽 , 󰰉 󰫤 󰫦  󰰌  .  󰫤 󰫤󰭃  󰲐󰫦  : 󰭈  :  󰫤󰱮  󰬀 󰲐 ,  󰲒 , 󰬎  󰫤 󰭈󰫽󰫤 󰬎,   󰰩  . 20󰱿 , 󰭃 󰭈 , 󰬋,    󰬀 󰫤   .   : 21󰱿     󰭃󰫥 󰫳 󰭈 󰫤   . ‘ 󰫤’  ‘-󰲛󰰩’   󰭃󰫥  󰫤  . 2010 , ,  , 󰬎󰫦, 󰫸  󰬎󰫦 󰫮󰰉󰬆  󰱚 󰭈 . 2020 󰫳 -19 ,   󰭈󰫽   󰫤   , 󰫵   󰱳 󰬉 󰱳󰫾󰰩  󰫤󰫼   . 󰫦  󰬍 󰬌 : ' ', '   󰫽', '󰭈󰭃 󰬶  󰫤 ' (PMGDISHA), '-' 󰭈,   󰭃󰫥 󰱚 󰭈  󰰉 󰫤  󰫽,     . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 144 󰬎󰫦 󰫮󰰉, MOOCs (  󰰘),  󰭊,  󰫤 󰭃󰫥  󰬀 󰫤   . 󰰍󰫦 󰬂: 1. 2000 󰫳     󰫤 . 2. 2015 , * 󰫤 *  *󰲇  󰫤 *   󰬉. 3. 2020 󰬀  󰫦󰫳 ,    󰫤  , 󰫵  󰫤 󰭈  . 󰬍󰫦 : 1.  󰭃󰫥   ,  󰬶 󰬀 , 󰫤 ,  󰫽  󰱳  . 2.  󰫤 󰲐 󰫽 , 󰫽 󰫦󰬎  . 3.  󰭃󰫥,  󰲒 AI  VR/AR, 󰫤 󰬉  . 4. , 󰬶 󰬀  , 󰫤  󰬎󰫳   󰬎 󰫽   . 5. 󰱇 󰫤 AI   󰭈  ,      󰬉   . 6. 2025 󰬀  󰫤  󰭈󰬁 󰲑  , 󰫵 󰫤 󰫦󰫤  󰲐  . 7.  󰫤 , 󰫦   󰲗󰫦   󰫤  ,  󰫤 󰰗󰲑󰭅  󰬌 . 8.  󰫤   󰰩 󰫼 󰫽   .    󰬴 󰫼 : 1.     󰬄  󰫤   . 2. ,   󰰌󰫦 󰫤 󰭈󰫤   󰬌 . 3. 󰱳󰫾󰰩  󰬉 󰫼  󰱳. 4.  󰫤 󰬶 󰬄 󰰉  󰱳󰫾󰰩  . 5. 󰬴󰫳 󰫦󰫤  󰭈  󰰉 󰫽   󰭈󰲑󰬴    . 6. 󰬎      󰲀 󰰈 󰬴 󰬎󰫦 . 7. 󰱳󰫾󰰩󰫳     󰫤 󰫼    󰬌 . 8.  󰫤  󰫤 󰫤    . 9. 󰲘󰫦󰲑 󰬁,  󰲛󰰩󰫯 󰭃󰫥  . 10. 󰲓, 󰫦, 󰲗󰫦 󰬎  󰫤 󰬄     󰬎󰰩 󰫤 . 11.  󰫤󰫳 󰲐   󰱿    . : 1. 󰬎󰲆  󰫦 󰫽   . 2. 󰫤  󰱳󰫾󰰩   󰫤 󰭈󰫤  󰬌. Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 145 3. 󰬶 󰬀     󰬄 󰰉 . 4. 󰰀  󰬎 󰰌 󰰘  󰫤 󰬶  . 5.  󰭈  󰬀  . 6. 󰬎   󰫤 󰬎 󰫦 . 7. 󰬴 󰭈 󰲔  󰬉 󰭃 . :  󰬍󰰩 󰲐    󰫼  . ,   󰫤 󰭃󰫥󰫳   , 󰫤-󰱳󰰏     󰫤 ,  -󰲗󰫦     󰭈 󰫽  .  󰫤 󰫤󰭃   󰲐󰫦 󰬎 ,  󰬴  󰰈 󰰉     󰫤󰫳 󰲑   .   󰭈󰲑󰬴    󰭈  󰱿   󰲀 . 󰫦: 1. https://www.granthaalayahpublication.org/Arts-Journal/ShodhKosh/article/view/2660 2.  󰬋 󰲇 󰱇 󰱳 - '󰫥󰭃', ... https://ycmou.ac.in/media/post_image/a1804f01cdc9fabc904e8aba557ec0c9.pdf 3.  󰫦  󰲐󰭃 -  󰫤  󰬴󰲒  https://www.shaleyshikshan.in/p/blog-page_29.html 4. Impacts of digital technologies on education and factors ... https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9684747/ 5.  󰫤󰫳   󰬋 https://zenodo.org/records/15332376 6.  󰱮 http://ir.unishivaji.ac.in:8080/jspui/bitstream/123456789/1826/7/07_Chapter%203.pdf 7. New Education Policy 2020 https://www.eoiprague.gov.in/page/new-education-policy-2020/ 8. NEP 2020 Documents | State Council of Educational ... https://scert.delhi.gov.in/scert/nep-2020-documents